Қазақстан Республикасында Құрылтайға сайлау – халықтың мемлекеттік билікті жүзеге асыруының маңызды конституциялық институттарының бірі болып табылады. Құрылтай заң шығару билігін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы ретінде мемлекеттің құқықтық жүйесінде ерекше орын алады. Оның басты мақсаты – халықтың еркін білдіру, заңдарды қабылдау, мемлекеттік маңызы бар мәселелерді шешу және мемлекеттік биліктің тұрақты әрі тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету. Сондықтан Құрылтайды қалыптастыру тәртібі Конституциямен және конституциялық заңнамамен жан-жақты реттелген.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 53-бабына сәйкес Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. Бұл жүйенің ерекшелігі – сайлауға қатысқан саяси партиялар алған дауыстарының санына сәйкес депутаттық мандаттарға ие болады. Мұндай тәсіл қоғамдағы түрлі саяси көзқарастардың заң шығарушы органда әділ көрініс табуына мүмкіндік береді және саяси плюрализмнің дамуына жағдай жасайды. Сонымен қатар Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі бес жыл болып белгіленген, бұл олардың заң шығару қызметін тұрақты әрі жүйелі жүзеге асыруына мүмкіндік береді.
Құрылтай депутаттарын сайлау Қазақстан Республикасының демократиялық сайлау қағидаттарына негізделеді. Конституцияның 54-бабына сәйкес депутаттар жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Жалпыға бірдей сайлау құқығы – заң талаптарына сәйкес келетін әрбір Қазақстан Республикасы азаматының сайлауға қатысуға құқығы бар екенін білдіреді. Тең сайлау құқығы әрбір сайлаушының бір ғана дауысқа ие болуын және барлық дауыстардың бірдей заңдық күшке ие болуын қамтамасыз етеді. Төте сайлау қағидаты бойынша азаматтар өз депутаттарын тікелей өздері сайлайды, ал жасырын дауыс беру әрбір азаматтың еркін таңдау жасауына, оның таңдауына ешкімнің ықпал етпеуіне және сайлау нәтижесінің әділдігіне кепілдік береді. Бұл қағидаттар халықаралық демократиялық стандарттарға толық сәйкес келеді және азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғауға бағытталған.
Конституцияда Құрылтай депутаттарының кезекті және кезектен тыс сайлауын өткізудің нақты мерзімдері белгіленген. Кезекті сайлау жұмыс істеп тұрған Құрылтайдың өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейін екі айдан кешіктірілмей өткізіледі. Бұл жаңа депутаттық құрамның уақытылы қалыптасуына және заң шығару қызметінде үзіліс болмауына мүмкіндік береді. Егер Құрылтайдың өкілеттігі Конституцияда көзделген негіздер бойынша мерзімінен бұрын тоқтатылса, онда кезектен тыс сайлау екі айдың ішінде өткізіледі. Осылайша мемлекет заң шығарушы биліктің үздіксіз қызметін қамтамасыз етеді және конституциялық тұрақтылық сақталады.
Құрылтай депутаты болуға үміткер азаматтарға белгілі бір талаптар қойылады. Конституцияға сәйкес депутат болып Қазақстан Республикасының азаматы, жиырма бес жасқа толған және Қазақстан Республикасының аумағында соңғы он жыл бойы тұрақты тұрған адам сайлана алады. Мұндай талаптардың белгіленуі кандидаттың мемлекетпен тұрақты құқықтық байланысын, қоғамдық-саяси процестерді жақсы білуін және заң шығару қызметін жүзеге асыруға жеткілікті тәжірибесі мен жауапкершілігін қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен қатар депутаттарды сайлау тәртібі конституциялық заңмен реттеледі, ал сайланған депутат Қазақстан халқына ант береді. Ант беру рәсімі депутаттың Конституцияны сақтауға, халықтың мүддесіне адал қызмет етуге және өз өкілеттігін жауапкершілікпен жүзеге асыруға міндеттенетіндігін білдіреді.
Құрылтайға сайлау бірнеше өзара байланысты кезеңдерден тұрады. Бірінші кезең – сайлауды тағайындау. Бұл кезеңде сайлау күні белгіленіп, сайлау процесін ұйымдастыруға қатысты барлық құқықтық және ұйымдастырушылық шаралар жүзеге асырылады. Екінші кезең – кандидаттарды ұсыну және тіркеу. Кандидаттар заңда белгіленген талаптарға сәйкес қажетті құжаттарды тапсырып, тіркеуден өтеді. Тіркеуден өткеннен кейін сайлауалды үгіт-насихат кезеңі басталады. Бұл кезеңде саяси партиялар мен кандидаттар өздерінің сайлауалды бағдарламаларын халыққа таныстырып, сайлаушылармен кездесулер өткізеді, бұқаралық ақпарат құралдары мен өзге де заңмен рұқсат етілген тәсілдер арқылы өз ұстанымдарын түсіндіреді. Сайлауалды үгіт заңдылық, ашықтық және барлық қатысушылар үшін тең мүмкіндік қағидаттары негізінде жүргізіледі.
Келесі кезең – дауыс беру. Дауыс беру күні әрбір сайлаушы өзінің тіркелген сайлау учаскесіне келіп, жеке басын куәландыратын құжат негізінде сайлау бюллетенін алады. Азамат дауыс беру кабинасында ешкімнің ықпалынсыз өз таңдауын жасап, бюллетеньді сайлау жәшігіне салады. Дауыс берудің жасырын түрде өткізілуі сайлаушының еркін таңдау жасауына және оның саяси еркінің қорғалуына кепілдік береді.
Дауыс беру аяқталғаннан кейін учаскелік сайлау комиссиялары сайлау жәшіктерін ашып, берілген дауыстарды санайды және нәтижелерді арнайы хаттамамен рәсімдейді. Кейін бұл мәліметтер жоғары тұрған сайлау комиссияларына жолданып, қорытынды нәтижелер анықталады. Ресми қорытындылар жарияланғаннан кейін Құрылтайдың жаңа құрамы қалыптасады және депутаттардың өкілеттігі басталады.
Сайланған депутаттардың құқықтары мен міндеттері де Конституцияда нақты белгіленген. Депутаттар Құрылтайдың жұмысына міндетті түрде қатысуға, барлық мәселелер бойынша жеке өзі дауыс беруге және халықтың мүддесін қорғауға міндетті. Сонымен бірге депутаттарға кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, басқа өкілді органның депутаты болуға немесе оқытушылық, ғылыми және шығармашылық қызметтен басқа ақы төленетін лауазымдарды атқаруға жол берілмейді. Бұл шектеулер депутаттардың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға және мүдделер қақтығысының алдын алуға бағытталған. Конституцияда депутаттың өкілеттігін тоқтатудың негіздері де белгіленген. Атап айтқанда, депутат Қазақстан Республикасының азаматтығын жоғалтқан, тұрақты тұру үшін шетелге кеткен, соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген немесе сайланған саяси партиясынан шыққан жағдайда оның депутаттық мандаты тоқтатылады.
Қорытындылай келе, Құрылтайға сайлау тәртібі – халықтың мемлекеттік билікке қатысуының маңызды демократиялық тетігі. Конституцияда бекітілген жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы, жасырын дауыс беру қағидаты, депутаттыққа қойылатын талаптар, сайлау кезеңдерінің нақты айқындалуы және депутаттардың құқықтық мәртебесінің белгіленуі Құрылтайдың заңды әрі легитимді қалыптасуын қамтамасыз етеді. Осындай құқықтық тетіктердің арқасында Құрылтай халықтың еркін білдіретін, мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын және елдің құқықтық дамуына ықпал ететін жоғары өкілді заң шығарушы орган ретінде өз қызметін тиімді жүзеге асырады.
Уалихан АХАТОВ,
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
Заң факультетінің деканы
з.ғ.к., профессор