Адамның көзі айналасындағылардың ол туралы алғашқы пікіріне ықпал етуі мүмкін. Канадалық ғалымдар көздің ақ қабығы, яғни склерасы көбірек көрінетін адамдарды бақылаушылар сенімдірек, тартымдырақ, қарым-қатынасқа ашық және әлеуметтік мәртебесі жоғары деп бағалайтынын анықтады, деп хабарлайды turkystan.kz.
Квебек университеті мен Монреаль университетінің зерттеушілері жүргізген жұмыс 2026 жылғы 12 мамырда PLOS One ғылыми журналында жарияланды. Авторлар мұны склераның көрінетін аумағын арнайы өзгерту арқылы әлеуметтік бағалауға әсерін тексерген алғашқы бақыланатын тәжірибе деп сипаттайды. Онлайн зерттеуге АҚШ-та тұратын 162 ересек адам қатысты. Олардың 107-сі ер, 55-і әйел болған, орташа жасы 39,3 жасты құрады. Қатысушылардың шамамен 90 пайызы өзін ақ нәсілді деп көрсеткен. Бастапқыда 200 адам шақырылғанымен, зейінді тексеруге арналған тапсырмалардан өтпеген және статистикалық ауытқуы бар қатысушылар қорытынды талдаудан шығарылған. Ғалымдар Karolinska Directed Emotional Faces қорындағы бейтарап жүзді 50 адамның суретін пайдаланған. Әр тұлғаның көз аймағы цифрлық жолмен екі нұсқада дайындалды. Бірінде көздің көрінетін жалпы аумағының 31,5 пайызы склера болса, екінші нұсқада бұл көрсеткіш 43,8 пайызға жеткізілген. Осылайша әр қатысушыға барлығы 100 сурет көрсетілді.
Әр суреттен кейін қатысушылар он балдық шкала бойынша төрт сұраққа жауап берді:
- бұл адамға қаншалықты сенуге болады;
- онымен қарым-қатынас жасауға ниет бар ма;
- ол қаншалықты тартымды көрінеді;
- оның қоғамдағы әлеуметтік мәртебесі қандай болуы мүмкін.
Суреттерде эмоция білдірмейтін жүздер қолданылды. Сондықтан зерттеушілер көздің ақ бөлігінің көлемін өзге бет қимылдарынан мүмкіндігінше бөлек бағалауға тырысқан. Нәтижесінде склерасы көбірек көрінетін бірдей тұлғалар төрт көрсеткіш бойынша да жақсырақ бағаланды. Бұл әсер суреттегі адамның немесе бағалаушының жынысына байланысты өзгермеген.
Алайда айырмашылықтың көлемі үлкен болған жоқ. Мысалы, көзінің ақ бөлігі көбірек көрінетін тұлғалардың сенімділік бағасы орта есеппен 6,20 балл болса, склерасы азырақ көрінетін нұсқада 6,12 баллды құрады. Тартымдылық көрсеткіші тиісінше 6,31 және 6,20 балл, ал қарым-қатынасқа ашықтық көрсеткіші 6,25 және 6,16 балл болды. Айырмашылықтар статистикалық тұрғыдан маңызды болғанымен, зерттеу авторлары әсердің жалпы мөлшері шағын екенін ескертеді. Бұл нәтиже көзінің ағы көбірек көрінетін адамның шын мәнінде адал, тартымды немесе қоғамда жоғары қызмет атқаратынын білдірмейді. Зерттеуде қатысушылар бейтаныс адамдардың жеке қасиеттерін немесе өмірбаянын білмей, тек өңделген суретке қарап субъективті баға берген.
Авторлар нәтижені түсіндіретін екі ықтимал себеп ұсынды. Біріншісі адамдардың бір-бірінің көзқарас бағытын бақылау қабілетіне байланысты. Ақ склера мен қарашық арасындағы айқын айырмашылық адамның қай жаққа қарап тұрғанын тез анықтауға көмектеседі. Көзқарастың бағыты арқылы біз өзге адамның назары қайда бағытталғанын, оның ниетін және келесі әрекетін болжауға тырысамыз. Көздің ақ бөлігі жақсы көрінген сайын мұндай әлеуметтік ақпаратты оқу жеңілдеуі мүмкін. Зерттеушілердің болжамынша, көзқарасы оңай бақыланатын адам өзгелерге іс-әрекетін жасыруға тырыспайтын, түсінікті және болжамды әлеуметтік серіктес болып көрінуі ықтимал. Бірақ бұл тетік тәжірибеде тікелей тексерілген жоқ, сондықтан әзірге ғылыми түсіндірмелердің бірі ғана саналады. Екінші болжам жас пен денсаулық белгілеріне қатысты. Склераның көрінетін аумағы шамамен 20-25 жаста ең жоғары деңгейге жетіп, кейін көз айналасындағы жұмсақ тіндердің өзгеруіне байланысты біртіндеп азаяды. Сондықтан көздің ақ бөлігінің үлкенірек көрінуі санада жастық пен денсаулық белгісі ретінде қабылдануы мүмкін.
Зерттеудің маңызды шектеулері бар. Тәжірибеде тек ақ нәсілді адамдардың бет-бейнесі пайдаланылды, ал қатысушылардың басым бөлігі де осы топқа жатты. Әртүрлі халықтар мен мәдени орталарда көз белгілерін қабылдау өзгеше болуы мүмкін. Сондықтан анықталған әсердің бүкіл адамзатқа ортақ екені дәлелденген жоқ. Сонымен қатар ғалымдар склераның аумағын өзгерткен кезде көздің жалпы көлемін толықтай бірдей етіп ұстай алмаған. Ақ бөлігі көбірек көрінетін нұсқаларда көздің өзі де сәл үлкенірек болған. Ал үлкен көздің тартымдылық пен әлеуметтік бағалауға жеке әсер ететіні бұған дейінгі зерттеулерден белгілі. Тағы бір ықтимал мәселе, склерасы аз көрінетін көздер бақылаушыларға сығырайғандай көрінуі мүмкін. Мұндай бейне ашу, күмән немесе жиіркеніш секілді эмоциялармен байланыстырылуы ықтимал. Зерттеушілер өңделген суреттердің байқамай осындай эмоциялық әсер тудырғанын арнайы тексермеген. Тәжірибеде адамдар экрандағы қозғалмайтын суреттерді бағалады. Шынайы өмірде сенім дауыс ырғағына, бет қимылына, дене тіліне, адамның сөзі мен мінез-құлқына байланысты қалыптасады. Көздің құрылысы осы белгілердің арасындағы шағын факторлардың бірі ғана.
Зерттеу көздің ақ бөлігі алғашқы пікірге өлшенетіндей әсер ететінін көрсетті. Бірақ склераға қарап адамның мінезін, адалдығын немесе әлеуметтік орнын анықтау мүмкін емес. Нәтиже адамдардың өзге тұлға туралы алғашқы пікірді қаншалықты жылдам және кейде болмашы сыртқы белгіге сүйеніп қалыптастыратынын аңғартады.