Қазақстандағы ерлер мен әйелдердің өмір сүру ұзақтығының арасындағы 8-9 жылға созылған алшақтық (ерлерде шамамен 70,2 жас, әйелдерде 79,2 жас) та қоғамның ішкі теңсіздігі мен терең дағдарысын әшкерелеп тұр. Бұл демографиялық теңгерімсіздіктің артында жас ер азаматтарды жаппай қыршынынан қиып жатқан жарақаттанудың жоғары деңгейі мен түрлі «сыртқы себептерден» болатын өлім-жітім қатері тұр. Басқаша айтқанда, нағыз күш-қуаты тасыған, елдің тірегі болар азаматтарымыз өндірістегі апаттардан, жол трагедияларынан және өзге де кездейсоқ қауіптерден ерте көз жұмады.
Біздегі денсаулық сақтау жүйесі аурудың алдын алуға емес, оның салдарымен күресуге бағытталған. МӘМС реформаларының институционалдық сәтсіздігі медицинаны бизнеске айналдырып, халықтың әлеуметтік осал топтарын шеттетті. Нәтижесінде, адам дамуының индексіндегі «Денсаулық» компоненті елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын алға сүйрейтін драйвер емес, оны артқа тартатын басты жүйелі тежегішке айналып отыр.
БҰҰ-ның Даму бағдарламасының соңғы жаһандық есептеріне сүйенсек, Қазақстанның «Адам дамуының индексі» 1990 жылғы 0,689 көрсеткішінен 2023-2025 жылдар аралығында 0,837-0,838 деңгейіне дейін өсті. 15 жылдық ретроспективада (2010 жылдан бері) ел индекс мәнін 0,760-тан 0,830+ шегіне көтеріп, жаһандық жіктелім бойынша «Адам дамуының индексі» санатына нық орнықты. Бұл – ТМД мен Орталық Азия елдері арасында ең үздік нәтиже. Дегенмен бұл прогрестің ішкі құрылымына талдау жасағанда, маңызды қайшылық пен теңгерімсіздік байқалады. Енді соларды талдап көрсек.
Дені саудың – жаны сау
Қазақстанда туғаннан бастап күтілетін өмір сүру ұзақтығы шамамен 74,5-75 жасты құрайды. Мемлекетіміз өзімен деңгейлес «Адам дамуының индексі» тобындағы ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткішінен (80-82 жас) 6-7 жылға артта қалып отыр. Мұндағы басты қайшылық – экономикалық табысымыздың (МӘМС реформаларының шикілігі, ауылдық медицинаның дағдарысы) сәтсіз жұмсалуы болды. Бұл құбылыс ғылымда «конвертациялық дефицит» деп аталады. Яғни, мемлекет шикізаттық рента есебінен ЖІӨ көлемін ұлғайтқанымен, оны азаматтардың денсаулығы мен ұзақ өмір сүруі сияқты базалық әлеуметтік игілікке айналдыра алмай отыр. Жоғарыда атаған МӘМС мәселесін түсіндіре кетсек. 2020 жылдан бастап енгізілген МӘМС жүйесі күтілетін өмір сүру ұзақтығының сапалы өсіміне басты драйвер болуға тиіс еді. Алайда оның модельдік қателіктері салаға кері әсерін тигізді. Халықтың шамамен 12-15 пайызы (негізінен өзін-өзі жұмыспен қамтығандар, маргиналды топтар және бейресми сектор қызметкерлері) жүйеден тыс қалып, амбулаториялық-емханалық көмекке қол жеткізе алмайды. Бұл ауруларды ерте кезеңде анықтау мүмкіндігін шектейді. МӘМС қорының қаражаты тиімсіз жұмсалуы кесірінен алғашқы медициналық-санитарлық көмекті дамытуға емес, қымбат тұратын стационарлық қызметтер мен бюрократиялық аппаратты ұстауға жұмсалады. Сонымен қатар медициналық сақтандыру бар болса да, халықтың денсаулық сақтауға жұмсайтын жеке шығындарының үлесі (дәрі-дәрмек, жеке клиникалар) 30-35 пайыздан түспей тұр. ЭЫДҰ-да бұл көрсеткіш 15 пайыздан аспайды. Бұл жағдайы төмен отбасылардың медициналық көмектен бас тартуына немесе оны кейінге қалдыруына әкеледі.
Қазақстандағы өлім-жітім көрсеткіштері біздің әлі де дамушы нарықтардың шикілігінен арыла алмай жатқанымызды әшкерелейді. Бұл жағдай адам капиталының дамуын екі жақтан бірдей қыспаққа алып, ұлт әлеуетін тұсауда. Мәселен, елімізде әрбір төртінші өлімнің себебі – инсульт пен инфаркт сияқты жүрек-қан тамырлары аурулары. Ең қауіптісі – бұл дерттің қарттарды емес, 30 бен 50 жас аралығындағы нағыз күш-қуаты толысқан ер-азаматтарды баудай түсіруі. Мемлекет үшін бұл жай ғана статистика емес, ең құнды экономикалық драйверден, адами капиталдан айырылу деген сөз.
Еліміздегі өлім-жітім рейтингінің екінші және үшінші сатысында қатерлі ісік пен тыныс алу жолдарының сырқаттары тұр. Көмір күліне тұншыққан қалалардың қою ысы мен өндіріс алыптары улаған қоршаған орта халықты іштен кеміріп жатыр.
Қазақстандағы ерлер мен әйелдердің өмір сүру ұзақтығының арасындағы 8-9 жылға созылған алшақтық (ерлерде шамамен 70,2 жас, әйелдерде 79,2 жас) та қоғамның ішкі теңсіздігі мен терең дағдарысын әшкерелеп тұр. Бұл демографиялық теңгерімсіздіктің артында жас ер азаматтарды жаппай қыршынынан қиып жатқан жарақаттанудың жоғары деңгейі мен түрлі «сыртқы себептерден» болатын өлім-жітім қатері тұр. Басқаша айтқанда, нағыз күш-қуаты тасыған, елдің тірегі болар азаматтарымыз өндірістегі апаттардан, жол трагедияларынан және өзге де кездейсоқ қауіптерден ерте көз жұмады.
Біздегі денсаулық сақтау жүйесі аурудың алдын алуға емес, оның салдарымен күресуге бағытталған. МӘМС реформаларының институционалдық сәтсіздігі медицинаны бизнеске айналдырып, халықтың әлеуметтік осал топтарын шеттетті. Нәтижесінде, адам дамуының индексіндегі «Денсаулық» компоненті елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын алға сүйрейтін драйвер емес, оны артқа тартатын басты жүйелі тежегішке айналып отыр.
Білімді мыңды жығар
Білім беру индексінің құрылымында Қазақстанның «Адам дамуының индексі» тобында болуы сандық көрсеткіштердің жоғарылығымен байланысты болып отыр. Атап айтқанда, күтілетін оқу жылының ұзақтығы (15,6 жыл) мен халықтың жалпы сауаттылығы (99.8 пайыз) бойынша ел жаһандық көшбасшылармен деңгейлес. Алайда ЭЫДҰ жүргізетін PISA халықаралық зерттеуінің нәтижелері мүлдем басқа шындықтың бетін ашады. Ол бойынша қазақстандық оқушылар математика, жаратылыстану және оқу сауаттылығы бағыттары бойынша ЭЫДҰ елдерінің орташа көрсеткішінен 50-70 ұпайға артта қалып келеді.
Эконометрикалық тілмен айтқанда, PISA-дағы 40 ұпай айырмашылық бір жылдық толыққанды оқу бағдарламасының шығынына тең. Демек, бізде оқушылар мектепті 11 немесе 12 жыл оқығанымен, оның нақты функционалдық білім деңгейі дамыған елдердің 9-10 сынып оқушысымен пара-пар.
Бұл парадокстың жүйелі себептеріне үңілсек. Мамандар біздегі білім беру мазмұны сыни ойлау, логикалық талдау, мәтінді түсінуін дамытуға емес, фактілерді механикалық түрде есте сақтауға және тест тапсыруға (ҰБТ форматының инерциясы) бағытталғанын айтады.
PISA деректеріне жіті назар аударсақ, ауыл мен қала мектептері арасындағы цифрлық және инфрақұрылымдық алшақтықты байқаймыз. Ауыл оқушылары мен қала оқушыларының PISA нәтижелеріндегі айырмашылық орта есеппен 30-40 ұпайды құрайды (бұл бір жылдық оқу бағдарламасы). Мұндай теңсіздіктің негізінде «шағын жинақты мектептердің» (ауылдық мектептердің 40 пайыздан астамы) үлесі жоғары. Онда бір мұғалімнің бірнеше пәнді қатар беруі, зертханалардың (физика, химия, биология) жоқтығы, бар болса да тозығы жетуі жатыр. Мемлекет тарапынан қаржыландырудың жан басына шаққандағы нормативі енгізілгенімен, ол ауылдық жерлердегі инфрақұрылымдық тапшылықты жоя алмады.
Парадокстың екінші себебі – элитарлық, жекеменшік және мемлекеттік мектептердің оқу сапасының алшақтығы. Қазақстанда білім берудің үш деңгейлі касталық жүйесі қалыптасқан. Біріншісі – халықаралық және элитарлық мектептер (НЗМ, РФММ, қымбат жекеменшік мектептер). Мұнда оқитын оқушылардың нәтижелері ЭЫДҰ-ның ең жоғары көрсеткіштерімен (Сингапур, Жапония) деңгейлес. Екіншісі – қалалық жалпы білім беретін мектептер. Оларда шамадан тыс жүктеме көп, үш ауысымды мектептер мәселесі шешілмеген, орташа нәтиже көрсететін деңгей. Үшіншісі – ауылдық және қала шетіндегі мектептер. Мұнда функционалдық сауатсыздықтың деңгейі жоғары. Оқушы әріп танып, оқи және жаза білгенімен, оқыған мәтінінің мағынасын түсіне алмайтын, ақпаратты талдай алмайтын және оны күнделікті өмірде қолдана алмайды деген сөз.
Сарапшылар «білім сапасындағы мұндай теңсіздік елдің болашақ экономикалық архитектурасын бұзатын бомбамен тең» дейді. Білім сапасының ата-ананың табысы мен тұратын жеріне тікелей тәуелді болуы әлеуметтік әділетсіздікті күшейтеді. Кедей отбасынан шыққан дарынды баланың сапалы білім алу мүмкіндігі төмен. Ал сапалы білім алған элитарлық топ өкілдері отандық еңбек нарығындағы төмен институционалдық сапа мен әділетсіздікті көріп, елден жаппай кетіп жатыр. Олардың орнын толтыруға тиіс мемлекеттік мектеп түлектері жоғары технологиялық өндірісте еңбек етуге жарамсыз. Оның үстіне Қазақстан экономикасы шикізаттық модельден технологиялық немесе білім экономикасына өте алмайды, себебі жұмыс күшінің басым бөлігі (60 пайыздан астамы) күрделі технологиялық процестерді игеруге, сыни тұрғыдан шешім қабылдауға қабілетсіз болып отыр. Бұл өнімділікті төмендетіп, арзан еңбек күшінің тұзағына түсіреді.
Тағы бір себебі – маман сапасы. Мұғалімдер мәртебесін көтеру туралы заң қабылданып, жалақы өскенімен, бұл шара кадрлардың сапалық құрамын өзгерткен жоқ. Ұзақ жыл бойы педагогикалық мамандықтарға ең төменгі балл жинаған талапкерлердің оқуға түсуі кадр сапасының нашарлауына алып келді. Сондай-ақ мектептердің есеп беруге, үнемі өзгеретін реформаларға (жаңартылған мазмұн, критериалды бағалаудың шикі үлгілері) «бейімделуі» мұғалімнің оқушымен тікелей жұмыс істейтін уақытын ұрлайды.
Білім беру индексіндегі жоғары ұпайлар елдегі шынайы адам капиталының сапасын жасырып тұрған статистикалық камуфляж десек, қателеспеспіз. Мемлекеттің білімге бөлген қаржысы мен инфрақұрылымдық жобалары тек мектеп тұрғызумен шектеліп, мазмұндық әрі кадрлық трансформацияға ұласпаса, Қазақстанның адам дамуының индексі алдағы онжылдықта тек сапасыз жұмыс күшін өндіретін инерциялық жүйеге айналады.
Болашаққа болжам
Қазақстанның адам капиталын дамыту саясаты қағаз жүзінде мінсіз болғанымен, шынайы өмірде басқа екенін байқадық.
Кейінгі онжылдықта қабылданған адам капиталын дамытуға бағытталған бағдарламалар толыққанды нәтиже бере қоймады. Мемлекеттік жобалар адам капиталының сапалық мазмұнын (мұғалімдердің біліктілігі, дәрігерлердің превентивті құзыреттілігі, ғылыми зерттеулердің қолданбалы мәні) дамытудың орнына, инвестицияларды физикалық нысандарды (мектеп, аурухана ғимараттарын) салуға бағыттауды жөн көреді. Нәтижесінде, ең заманауи интерактивті тақтасы бар ауыл мектебінде PISA деңгейі төмен, функционалдық сауатсыз кадрлар сабақ беруін жалғастыруда.
Еліміздегі адами капиталдың тамырына балта шауып отырған басты кеселдің бірі – сыбайлас жемқорлық пен бюджетті «игеру» парадигмасы. Біздегі қаржыландыру жүйесі мектеп пен аурухананың сапасына емес, құрғақ есеп беру процесіне байланып қалған. Шенеуніктер үшін ең басты көрсеткіш – мемлекет бөлген миллиардтарды қалай да мерзімінде «жаратып үлгеру». Дәл осы «ақша игеру» жарысы мемлекет қазынасының мердігерлер арасында талан-таражға түсуіне жол ашып, халыққа арналған әлеуметтік нысандардың сапасыз салынуына әкеліп соқтыруда.
Министрліктер есеп беруде тек «орташа көрсеткіштердің» (мысалы, республика бойынша орташа жалақы немесе орташа өмір сүру ұзақтығы) тасасына тығылып, өңірлік және таптық теңсіздіктердің шынайы сипатын жасырып бағады. Мұндай «орташаланған статистика» елдегі әлеуметтік жіктелу мен дағдарысты көлегейлейтін камуфляж іспетті. Нәтижесінде, жоғары билік халықтың нақты тұрмысынан алшақтап, мемлекеттік деңгейде қате шешімдер қабылдайды.
Біз атаған мәселелер өзгеріссіз қалған жағдайда Қазақстан «Адам дамуының индексінде» қазіргі 60-орыннан төмен құлдырап, әлемдік рейтингте 80-90-орындарға артқа сырғуы ықтимал. Ал сапалы білім мен медицина тек жоғары тап өкілдеріне қолжетімді болып, мемлекеттік мектептер мен емханалар дағдарысқа ұшырайды. Адами капиталдың сапасыздығы шикізаттық емес секторлардың дамуын тежейді. Елдегі ең белсенді, креативті және интеллектуалды жастар елден жаппай көшеді.
Шикізат суперциклінің түпкілікті аяқталуы немесе трансшекаралық су дағдарысының тұйыққа тірелуі аясында Қазақстан қазіргі «өте жоғары» мәртебесінен айрылып, даму деңгейі төмен мемлекеттердің қатарына бір-ақ шығады. Экологиялық апаттар мен медициналық жүйенің тиімсіздігі халықтың денсаулығын зақымдап, елдегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 70 жастан төмен түседі.
Базалық өмір сүруді қамтамасыз ететін инфрақұрылымның (ЖЭО, су құбырлары, коммуналдық жүйелер) тозуы мегаполистер мен өңірлердегі тұрмыстық жағдайды қиындатады. Қазақстан «шикізаттық тәуелділіктен» құтылып, адам капиталын трансформациялау үшін әлемдік тәжірибелерге назар аударуға тиіс.
1960-1970 жылдары Оңтүстік Корея ешқандай табиғи ресурссыз, тек адам капиталына «ставка» жасау арқылы «Хангаң өзені бойындағы ғажайыпты» жасады. Мемлекет білім беруді жай ғана әлеуметтік сала емес, басты экономикалық драйвер деп жариялады. Қазақстан осы жағдайды өз тәжірибесіне енгізіп, мектеп білімінің мазмұнын жаттандылықтан таза функционалдық сауаттылыққа, STEM (ғылым, технология, инженерия, математика) бағытына көшіріп, кәсіптік-техникалық колледждерді өндірістік алпауыттармен тікелей интеграциялау керек.
Тағы бір тәжірибе ретінде Польша мен Чехиядағы институцияоналдық ковергенцияны үлгі қылуға болады. Бұл елдер посткеңестік трансформациядан кейін ЭЫДҰ және ЕО стандарттарына қол жеткізу үшін мемлекеттік басқарудың ашықтығын қамтамасыз етіп, сот жүйесін реформалады және әлеуметтік шығындардың тиімділігін арттырды. Қазақстан осы ретте өңірлердегі мектептер мен ауруханаларды қаржыландыру құқығын жергілікті қауымдастықтардың бақылауына беріп, әлеуметтік саланың цифрлық аудитін, әрбір теңгенің нақты пациент пен оқушыға жетуін ашық деректер форматында қамтамасыз етсе, адам капиталының индексі жақсара түседі деп болжауға болады.
Түйіндей айтқанда, Қазақстанның адам капиталын дамыту жолындағы басты қатері сыртқы факторлар емес, мемлекеттік аппараттың селқостығы мен реформаларды көз бояушылыққа айналдыруы. Егер алдағы 10 жылда денсаулық сақтау, білім беру және табысты әділ бөлу бағыттары бойынша түбегейлі институционалдық сілкініс жасалмаса, ел өзінің соңғы демографиялық дивидентін сарқып тауысады. Нәтижесінде, Қазақстан жаһандық нарықтың дамымаған, шикізатқа тәуелді артта қалған шеткі аймағы күйінде қала бермек.