Құқық бұзушылық белгілерін қалай анқтаған жөн?

Құқықтық мемлекеттің басты міндеттерінің бірі – заң талаптарының сақталуын қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар әрбір адамның құқығы мен бостандығын негізсіз шектеуден қорғау. 

Қылмыстық жауаптылық мем­ле­­­кеттің ең қатаң құқықтық ша­ра­сы бол­ғандықтан, оны қолдану ке­­­зінде ерек­ше дәлдік пен заң­ды­лық талап етіледі. Алайда қазіргі құ­­қық қолдану тәжірибесінде бір мә­­селе әлі де өзекті болып отыр. 
Ол – заң бұзушылық фактісі мен қыл­мыстық құқық бұзушылық құ­ра­мының аражігін нақты ажырату мәселесі. 
Кез келген құқыққа қайшы әре­кет автоматты түрде қыл­мыс саналмайды. Белгілі бір әре­кет азаматтық-құқықтық қа­ты­нас­тарды бұзуы, әкімшілік құқық бұ­зушылыққа жатуы немесе тәр­тіп­тік жауаптылыққа негіз болуы мүмкін. Ал оны қылмыстық құқық бұ­зушылық деп тану үшін Қазақ­стан Республикасының Қылмыс­тық кодексінде көзделген барлық міндетті белгілердің болуы қажет. 
Қазір құқық теориясында «құ­қық бұзушылық белгісі» ұғымы кеңінен қолданылғанымен, Қа­зақ­станның Қылмыстық кодексінде және Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде оның нақты заң­намалық анықтамасы беріл­ме­ген. Бұл құқық қолдану тәжі­ри­бе­сінде белгілі бір түсініксіздік туын­датуы мүмкін. 
Құқық бұзушылық белгісі – әре­кетті немесе әрекетсіздікті құ­қық бұзушылық ретінде саралауға мүм­кіндік беретін әрі құқық бұзу­шы­лық құрамының белгілі бір эле­ментін сипаттайтын заңда көз­дел­ген мән-жай.
Құқық теориясында «құқық бұзу­шылық белгісі» мен «құқық бұзушылық құрамы» бір ұғым емес. Құ­қық бұзушылық құрамы – құқық бұзу­шылықты сипаттайтын мін­дет­ті элементтердің жиынтығы бол­са, құқық бұзушылық белгілері сол элементтердің әрқайсысын си­паттайтын нақты заңдық тетік­тер. Демек, құқық бұзушылық құ­ра­мының болуы оны сипаттайтын бар­лық міндетті белгілердің жиын­тығы анықталған жағдайда ғана анықталады.
Бұл ұғымды заңнамалық дең­гейде бекіту құқық қолданушыларға маңызды шекараны анықтауға мүм­кіндік береді: заң талаптарын бұзу мен қылмыстық құқық бұзу­шы­лық жасаудың бір ұғым емес екенін нақты көрсету. 
Қылмыстық құқық теориясына сәйкес, қылмыстық құқық бұзу­шы­лық құрамының төрт міндетті эле­­менті бар. Олар – объект, объек­тив­тік жағы, субъект және субъек­тив­тік жағы. 
Осы элементтердің біреуінің бол­мауы қылмыстық құқық бұзу­шы­лық құрамының жоқ екенін біл­діреді. Сондықтан қандай да бір кемшілік, заң талабын бұзу немесе зиян келтіру фактісі өздігінен қыл­мыстық жауапкершілік негіз бола алмайды. 
Мысалы, белгілі бір тұлғаның аза­маттық міндеттемені тиісінше орын­дамауы, шарт талаптарын бұзуы немесе қызметтік мін­дет­те­рін орындау барысында қателік жіберуі азаматтық-құқықтық не­ме­се өзге де жауаптылық мәселесін туын­­датуы мүмкін. Бірақ оны қыл­мыстық жауапкершілікке жатқызу үшін қылмыстық заңда көрсетілген барлық белгілер дәлелденуі тиіс. 
Тәжірибеде кейбір жағдай­лар­да маманның немесе сарап­шының қорытындысында анық­талған кемшіліктер негізінде қыл­мыстық қудалау органдары та­рапынан қылмыстық құқық бұзу­шылық белгілері бар деген тұжы­рым жасалып, қылмыстық іс бойын­ша сотқа дейінгі тергеп-тек­серу баста­латын жағдайлар кез­де­седі. 
Алайда маманның немесе са­рап­шының қорытындысы адам­ның әрекетінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамы толық бар еке­нін автоматты түрде білдірмей­ді. Ол тек белгілі бір мән-жайды анық­­­тайтын дәлелдемелердің бірі есеп­теледі. 
Қылмыстық іс бойынша шешім қабылдау кезінде тек анықталған кем­­шіліктің немесе заң бұзушы­лық­­тың болуына емес, сол әрекетте қылмыстық құқық бұзушылық құрамының барлық элементтерінің бар-жоғына құқықтық баға берілуі қажет.
Яғни, міндетті түрде: 
– қандай қоғамдық қатынасқа қол сұғылғаны;
– қандай нақты әрекет жасал­ғаны; 
– әрекет пен туындаған зардап ара­сындағы себепті байланыс; 
– тұлғаның қылмыстық жауап­кер­шілік субъектісі ретінде та­нылуы;
– оның кінәсінің нысаны анық­талуы тиіс.
Бұл талап тек тергеу орган­да­ры­на ғана емес, прокуратура мен сот­тарға да қатысты болуы керек. Се­бебі сот – адамның кінәлілігі не­месе кінәсіздігі туралы соңғы шешім қабылдайтын орган. 
Құқық қолдану тәжірибесінде бұл мәселенің маңызын сот шешім­дері­нен де көруге болады. 
Жуырда Қостанай сотында же­ке сот орындаушысына қатысты Қыл­мыстық кодексінің 251-бабы­ның 1-бөлігі бойынша қаралған іс бойынша ақтау үкімі шығарылып, бұл жағдай қоғам назарын аударды. Сот өз түсіндірмесінде жеке сот орын­даушысының әрекетінде аза­маттық заңнаманы бұзу белгілері болуы мүмкін екенін, алайда қыл­мыстық құқық бұзушылық құра­мы­ның міндетті белгілері анық­талмағанын көрсеткен. 
Бұл шешім құқықтық жауап­кер­­шілік түрлерін дұрыс ажы­ратудың маңызды екенін көр­се­тетін мысал. 
Сонымен қатар құқық қолдану тә­жірибесінде барлық жағдайда мұн­­дай тәсіл сақтала бермейді. Кей­­бір жағдайларда азаматтық-құ­қықтық сипаттағы қатынастардан туындайтын дау немесе міндет­те­мелерді орындауға байланысты мә­­селелер қылмыстық-құқықтық ба­ғалауға ұшырап, тұлғалардың қыл­мыстық жауапкершілікке тар­тылуына алып келетін жағдайлар да кездеседі. 
Бүгінде сотқа дейінгі тергеп-тек­серуді бастау туралы қау­лыда да, күдікті деп тану туралы қау­лыда да құқық бұзушылық құ­ра­мының әрбір міндетті элементіне жеке құқықтық баға беру талабы заң­намалық деңгейде тікелей көз­делмеген. Нәтижесінде, процестік ше­шімдерде көбіне құқық бұзу­шылық құрамының толық тал­дауы­нан гөрі жекелеген мән-жай­лар­ға ғана сүйену тәжірибесі кезде­седі.
Осыған байланысты заңнамада құ­қық бұзушылық құрамын мін­детті түрде талдау механизмін ен­гізу қажет. 
Біріншіден, Қылмыстық ко­дек­сіне және Әкімшілік құқық бұзу­шы­лық туралы кодексіне «құқық бұзушылық белгісі» ұғымының нақты анықтамасын енгізу қажет. 
Екіншіден, Қылмыстық-про­цес­тік кодексте қылмыстық қуда­лау органдарының процестік ше­шім­дерінде құқық бұзушылық құра­мының барлық элементтеріне жеке құқықтық баға беру және оны дәлелдемелермен негіздеу талабы белгіленуі тиіс.
Атап айтқанда, қылмыстық іс бойынша: 
– сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бас­тау туралы шешімде;
– күдікті деп тану туралы қау­лыда;
– айыптау актісінде; 
– прокурордың қоры­тын­ды­сын­да құқық бұзушылықтың объек­тісі, объективтік жағы, су­бъек­­­тісі және субъективтік жағы жеке көрсетіліп, олардың әрқайсы­сы нақты дәлелдемелермен негіз­делуі қажет. 
Үшіншіден, сот үкімінің дәлел­деу бөлігінде соттың қылмыстық құ­қық бұзушылық құрамының әр­бір элементі бойынша жеке құ­қықтық қорытынды жасау міндетін нақ­тылау қажет. 
Мұндай өзгерістер соттар­дың тәуелсіздігіне немесе ішкі сеніміне әсер етпейді. Кері­сін­ше, қабылданатын шешімдердің құ­қықтық негізділігін арттырып, олардың дәлелді әрі түсінікті болуына мүмкіндік береді. 
Құқық бұзушылық құрамын төрт элемент бойынша міндетті тал­дау институтын енгізу құқық қор­ғау органдарының жұмыс са­пасын арттырып қана қоймай, аза­маттарды негізсіз қылмыстық қу­далаудан қорғаудың тиімді ке­пілі болар еді. 
Заңның мақсаты тек кінәлі адам­ды жауапкершілікке тарту емес. Заңның басты міндеттерінің бірі – кінәсіз адамның құқығы мен бостандығын қорғау. 
Сондықтан «құқық бұзушылық бел­гісі» ұғымын заңнамалық дең­гейде бекіту және құқық бұзу­шы­лық құрамының міндетті эле­мент­терін процестік құжаттарда толық көр­сету талабын енгізу – Қазақ­стан­ның құқықтық жүйесін же­тілдірудің маңызды бағыттарының бірі болуы тиіс.
Заң үстемдігі кінәліні жауап­кершілікке тартумен шек­тел­мей, кінәсіз адамның негізсіз қыл­мыстық қудалауға ұшыра­мауы­на берілетін кепілдікпен де өл­ше­неді. Сондықтан «құқық бұзу­шы­лық белгісі» ұғымын заңнамалық дең­гейде бекіту және құқық бұзу­шы­лық құрамының барлық мін­детті элементтеріне процестік ше­шімдерде жеке құқықтық баға беру талабын енгізу құқықтық мем­лекетті нығайтудың маңызды қа­дамы болмақ.

Нұрлан ЖАРМАХАНБЕТ,
құқық магистрі