Әлемде аштық деңгейі үшінші жыл қатарынан төмендегенімен, 2,69 миллиард адам құнарлы әрі әртүрлі тағамнан тұратын дұрыс тамақтану үлгісін сатып ала алмайды. Бұл жер шарындағы халықтың 32,7 пайызына, яғни шамамен әрбір үшінші адамға тең. Мұндай дерек БҰҰ-ның бес агенттігі бірлесіп әзірлеген «Әлемдегі азық-түлік қауіпсіздігі мен тамақтанудың жай-күйі» атты 2026 жылғы есепте келтірілді, деп хабарлайды turkystan.kz.
Есепті БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы, Ауыл шаруашылығын дамыту жөніндегі халықаралық қор, ЮНИСЕФ, Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дайындаған. Биылғы зерттеудің негізгі тақырыбы пайдалы тағамның қымбаттауы және оны халық үшін қолжетімді ету жолдарына арналған.
2025 жылы аштықтан зардап шеккендердің үлесі әлем халқының 7,8 пайызын құрады. Бұл 2024 жылғы 8,1 пайыздан және 2022 жылғы 8,6 пайыздан төмен. Жалпы саны шамамен 645 миллион адам жеткілікті мөлшерде тамақтанбаған. Бір жыл ішінде олардың саны 14 миллионға, ал 2022 жылмен салыстырғанда 43 миллионға азайған.
Дегенмен аштықтың азаюы барлық адамның сапалы тағамға қол жеткізгенін білдірмейді. Адам күнделікті қажетті қуатты негізінен арзан әрі тойымды өнімдерден алуы мүмкін. Бірақ оның ас мәзірінде көкөніс, жеміс-жидек, ақуызға бай тағам, сүт өнімдері және пайдалы майлар жеткіліксіз болуы ықтимал. Сондықтан есепте аштық пен дұрыс тамақтанудың қолжетімділігі екі бөлек көрсеткіш ретінде қарастырылған.
БҰҰ өлшемі бойынша дұрыс тамақтану ағзаның қуат пен негізгі қоректік заттарға деген қажеттілігін өтейтін, үйлесімді, әртүрлі және мөлшері қалыпты тағамдар жиынтығын білдіреді. 2025 жылы мұндай ас мәзірінің әлем бойынша орташа ең төменгі құны бір адамға тәулігіне 4,28 сатып алу қабілеті паритеті долларын құраған. 2021 жылы бұл көрсеткіш 3,44, ал 2017 жылы 2,94 доллар болған.
Сатып алу қабілеті паритеті доллары кәдімгі АҚШ доллары емес. Ол әр елдегі баға айырмашылығын ескеріп, жергілікті валютаның қанша тауар сатып алуға мүмкіндік беретінін салыстыру үшін қолданылады. Сондықтан 4,28 долларды күнделікті айырбас бағамымен ұлттық валютаға тікелей аудару дұрыс болмайды.
Жағдай өңірлер бойынша айтарлықтай ерекшеленеді. Африкада халықтың 66,6 пайызы дұрыс тамақтануға қажетті азық-түлікті сатып ала алмайды. Бұл Азия мен Латын Америкасы және Кариб аймағындағы көрсеткіштен екі еседен де жоғары. Африкада аштық көргендердің саны 309 миллионға жетіп, Азиядағы 292 миллион адамнан асып түскен.
2025 жылы әлемде 2,1 миллиард адам орташа немесе ауыр деңгейдегі азық-түлік тапшылығын сезінген. Олар кей кездері тағам сапасын төмендетуге, ас мөлшерін азайтуға немесе кейбір тамақтан бас тартуға мәжбүр болған. Бұл көрсеткіш 2024 жылмен салыстырғанда 86 миллион адамға азайғанымен, пандемияға дейінгі деңгейден әлі де жоғары.
Дұрыс тамақтанудың қымбат болуына өнімді өсіру шығыны ғана әсер етпейді. БҰҰ сарапшыларының есебінше, тұтынушы төлейтін бағаның 70-75 пайызы өнім шаруашылықтан шыққаннан кейінгі өңдеу, сақтау, тасымалдау, көтерме және бөлшек сауда кезеңдерінде қалыптасады. Кей жағдайда жалпы шығынның 40 пайызы өңдеу, логистика және көтерме саудаға тиесілі.
Әсіресе тез бұзылатын көкөніс, жеміс-жидек, сүт, ет және балық өнімдерінің бағасына тоңазытқыш қоймалардың жетіспеуі, тасымал шығыны мен өнім ысырабы әсер етеді. Африкада дұрыс тамақтану құнының ең үлкен бөлігін жануар тектес өнімдер құраса, Латын Америкасы мен Кариб аймағында көкөніс бағасы негізгі салмақ түсіреді.
Есепте ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыру, суару жүйелері мен жолдарды дамыту, салқындатылған қоймалар салу, азық-түлік ысырабын азайту және саудадағы кедергілерді жеңілдету ұсынылған. Сонымен қатар субсидияларды тек арзан калория өндіруге емес, құнарлы өнімдердің қолжетімділігін арттыруға бағыттау қажеттігі айтылған.
Балалардың тамақтану жағдайы да алаңдатады. Әлемдегі 6 айдан 23 айға дейінгі балалардың тек 30,8 пайызы ғана ең төменгі тағамдық әртүрлілік талабына сай тамақтанады. Бес жасқа дейінгі 150 миллион баланың бой өсуі тежелген. Сонымен бірге ересектер арасындағы семіздік үлесі 2012 жылғы 12,1 пайыздан 2024 жылы 16,2 пайызға дейін көтерілген.
БҰҰ болжамы бойынша қазіргі қарқын сақталса, 2030 жылы да 510-520 миллион адам аштықпен бетпе-бет келуі мүмкін. Бұл «Аштықты жою» жаһандық мақсатына белгіленген мерзімде жету мүмкіндігі төмен екенін көрсетеді. Қақтығыстар, климаттық құбылыстар, энергия мен тыңайтқыш бағасының өсуі және гуманитарлық қаржыландырудың қысқаруы қол жеткізілген нәтижені қайта әлсіретуі ықтимал.
Демек, мәселе әлемде тамақтың мүлде болмауында ғана емес. Қоректік құндылығы жоғары азық-түліктің бағасы миллиардтаған адамның табысына сай келмейді. Аштықтың азаюы маңызды жетістік болғанымен, әр адамға дұрыс тамақтануға мүмкіндік бермейінше, азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі толық шешілді деуге болмайды.