Ауа температурасының көтерілуі тек жүрекке немесе тыныс алу жүйесіне ғана емес, адамның психикалық жағдайына да әсер етуі мүмкін. American Psychologist журналында жарияланған ғылыми шолуда аптап ыстықтың көңіл күйді нашарлатып, шаршауды күшейтетіні, ойлау қабілетін төмендететіні және психикалық аурулардың белгілерін ушықтыруы ықтимал екені көрсетілген, деп хабарлайды turkystan.kz.
Шолуды Нью-Йорктегі клиникалық психолог Джозеф Талиерсио дайындаған. Ол бұған дейін әр бағытта жүргізілген зерттеулерді біріктіріп, жоғары температураның адамның эмоциялық жағдайына, мінез-құлқына және танымдық қызметіне қалай ықпал ететінін қарастырған. Бұл жеке тәжірибе емес, бұрын жарияланған еңбектерге негізделген шолу екенін ескерген жөн.
Кейбір зерттеулерде ауа температурасы шамамен 21 градустан асқан кезде жағымды эмоциялардың азайып, шаршау мен ашушаңдықтың күшейгені байқалған. Алайда бұл көрсеткішті барлық адамға бірдей қолданылатын қауіпті шек деп түсінуге болмайды. Ыстықтың әсері ауа ылғалдылығына, адамның жасына, денсаулығына, тұрғылықты жеріне және жоғары температураға қаншалықты бейімделгеніне байланысты өзгеруі мүмкін.
Бұған дейін жүргізілген 53 зерттеуді қамтыған метаталдау ауа температурасы әрбір 1 градусқа көтерілгенде психикалық денсаулыққа байланысты өлім қаупі орта есеппен 2,2 пайызға, ал ауруханаға жүгіну мен сырқаттану көрсеткіші 0,9 пайызға артқанын көрсетті. Зерттеушілер көңіл күйдің бұзылуы, мазасыздық, шизофрения және жүйке жүйесіне қатысты басқа да мәселелермен байланыс барын анықтаған. Дегенмен бұл деректер температураның жалғыз себеп екенін дәлелдемейді.
Ыстық ауа райы бұрыннан психикалық ауытқуы бар адамдарға айрықша қауіп төндіруі мүмкін. Мысалы, жоғары температура мен ұйқының бұзылуы биполярлық ауытқуы бар адамдарда мания белгілерінің күшеюімен және ауруханаға жатқызу жағдайларының өсуімен байланысты болған. 2025 жылғы жүйелі шолуда аптап күндері көңіл күй ауытқуларына байланысты жедел жәрдемге жүгіну жиілейтіні көрсетілген.
Шизофрениясы бар адамдардың қаупі бұдан да жоғары болуы ықтимал. Канаданың Британдық Колумбия провинциясында 2021 жылғы аптап кезінде шизофрения диагнозы ыстықтан қайтыс болу ықтималдығының үш есе артуымен байланысты болған. Бұған ағзаның жылуды реттеу ерекшеліктері, қолданылатын дәрілер, әлеуметтік оқшаулану, баспанасыздық және салқын жерге қол жеткізе алмау әсер етуі мүмкін.
Жоғары температура адамның мінез-құлқына да ықпал етеді. Ғылыми еңбектерде ыстық күндерде ашушаңдық, жанжал, тұрмыстық зорлық және өзіне зиян келтіру жағдайларының артуы арасындағы байланыс сипатталған. Мұны «ыстық адамды міндетті түрде агрессивті етеді» деп түсіндіруге болмайды. Аптап ұйқыны бұзып, ағзаны қажытып, адамның эмоциясын бақылауға жұмсайтын психикалық ресурсын азайтуы мүмкін.
Ыстықта танымдық қабілет те әлсірейді. Адамның әрекет ету жылдамдығы баяулап, зейін қоюы қиындайды, жұмыс жадындағы ақпаратты сақтау және өңдеу қабілеті төмендеуі мүмкін. Зертханалық тәжірибелер дене температурасының көтерілуі күрделі тапсырмаларды орындауға қажетті жұмыс жадына қосымша салмақ түсіретінін көрсеткен.
Мұның бірнеше ықтимал түсіндірмесі бар. Дене өзін салқындату үшін көп қуат жұмсайды, жүрек соғысы мен қан айналымы өзгереді, ұйқы сапасы төмендейді. Сонымен қатар ыстық серотонин мен дофамин секілді көңіл күй мен күйзелісті реттеуге қатысатын нейромедиаторлардың жұмысына әсер етуі мүмкін. Алайда бұл биологиялық тетіктердің барлығы адам ағзасында толық дәлелденіп болған жоқ. Кейбір қорытындылар зертханалық және жануарларға жасалған тәжірибелерге негізделген.
Зерттеу нәтижелері аптап ыстықты тек физикалық денсаулыққа төнетін қауіп ретінде қарастыру жеткіліксіз екенін көрсетеді. Ыстық күндері ұйқы режимін сақтау, жеткілікті су ішу, күннің ең ыстық уақытында ауыр жұмысты шектеу және салқын жерде демалу психикалық жағдайды да қорғауға көмектеседі. Ал көңіл күйдің күрт өзгеруі, сананың шатасуы немесе психикалық ауру белгілерінің күшеюі байқалса, медициналық көмекке жүгінген жөн.