Жуырда Астанада Орталық Азиядағы бірегей жоғары оқу орындарының бірі – Қазақ ұлттық спорт университетінің ресми ашылу рәсімі өтті. Ашылуында сөз алған Біріккен күрес әлемі ұйымының (UWW) президенті Ненад Лалович, Халықаралық киберспорт федерациясының (IESF) президенті Влад Маринеску ұлттық спорт университетінің ашылуы дәстүрлі спорттың, цифрлық технологиялардың және инновациялық білім берудің тоғысуына негізделген жаһандық үрдістің айқын көрінісі екенін баса айтты. Бес жыл бұрын жұмысын бастаған университет бүгінде халықаралық қос дипломды бағдарламаларды іске қосып, Еуропаның жетекші университеттерімен бірлескен ғылыми орталықтар ашып, Орталық Азиядағы алғашқы спорт менеджерлерін даярлау бағдарламаларын енгізді. Университет базасында WADA-мен бірлескен білім беру бастамалары, спорттық медицина және реабилитация орталығы, Women in Sport Kazakhstan жобасы, Венгриямен бірлікте құрылған Excellence Center Sustainable Sports Science және басқа да бірегей жобалар жұмыс істейді. Қазақ ұлттық спорт университеті тек білім беру мекемесі емес, сонымен қатар жаңа буын мамандарын даярлайтын, спорт ғылымын дамытатын, инновацияларды енгізетін және әлемнің жетекші спорт ұйымдарымен халықаралық ынтымақтастықты нығайтатын халықаралық орталық ретінде қалыптасып келеді. Қазақстанның жаһандық спорт кеңістігіндегі беделін арттырып, халықаралық үздік тәжірибелерге негізделген заманауи спорт білімін жетілдіру жүйесін дамытуды мақсат еткен Қазақ ұлттық спорт университетінің ректоры Тұрсынзада Қуанғалиевамен аз-кем сөйлескен едік.
– Жаңалықтарда Қазақ ұлттық спорт университеті Орталық Азиядағы бірегей оқу орны ретінде аталып жүр. Университетті Орталық Азиядағы басқа оқу орындарынан ерекшелендіретін негізгі артықшылықтары қандай?
– Бұл – Қазақстандағы спорттық білім берудің жаңа кезеңінің басталуы. Кейінгі бес жыл ішінде университетті түбегейлі жаңғырту бағытында ауқымды жұмыс атқарылды. Біз материалдық-техникалық базаны жаңартумен ғана шектелмедік. Қазіргі спорт тек жарыс алаңындағы нәтижемен өлшенбейді. Оның артында ғылым, медицина, аналитика, цифрлық технологиялар, менеджмент, халықаралық құқық, коммуникация және инновация тұр. Сондықтан біз дәл осы салалардың барлығын біріктірген жаңа білім беру экожүйесін қалыптастырдық. Біздің университет – Орталық Азиядағы спорт ғылымын, жоғары білімді және халықаралық тәжірибені бір алаңға тоғыстырған алғашқы университеттердің бірі. Жуырда университеттің алғашқы түлектеріне диплом тапсырудың салтанатты рәсімі өтті. Биыл оқу орнын 600-ге жуық түлек тәмамдады. Олардың 300-ден астамы мемлекеттік білім беру гранты негізінде, ал 100-ден астам студент Қазақ ұлттық спорт университеті құрылтайшысының гранты бойынша білім алды.
– Құрылтайшы гранты қандай мүмкіндіктер береді?
– Университет құрылған сәттен бастап Қазақстандағы спорттық білім мен спорт саласын дамыту мақсатында жүзеге асырылып келе жатқан Құрылтайшының қолдау бағдарламасы бар. Бағдарлама аясында Құрылтайшы гранттарының Life Chance Grant және Merit Grant сынды екі бағыты қарастырылған. Life Chance Grant әлеуметтік гранты, ең алдымен, ауылдан түлеп ұшқан талапкерлерге сапалы жоғары білім алуға және өз әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді. Life Chance Grant оқу ақысын толық өтеумен қатар, кампуста тұруды қамтамасыз етеді және ай сайын 100 000 теңге көлемінде шәкіртақы тағайындайды. Сонымен қатар грант иелері оқу барысында үш жыл бойы жеке менторлармен тығыз байланыста болады. Бұл тәлімгерлер студенттердің академиялық, кәсіби және тұлғалық дамуына бағыт-бағдар беріп, олардың кәсіби мансабын қалыптастыруға көмектеседі. Үшінші оқу жылында студенттерге академиялық ұтқырлық бағдарламасы арқылы шетелде бір семестр білім алу мүмкіндігі ұсынылады. Life Chance Grant қаржылық қолдаумен ғана шектелмейді. Ол студенттің жеке білім беру траекториясын қалыптастыруға, халықаралық жобаларға қатысуына, кәсіби даму бастамаларына қосылуына және еңбек нарығында бәсекеге қабілетті маман болуына жағдай жасайды. Нәтижесінде, ауылдан келген жас маман жан-жақты тұлғалық даму кезеңінен өтіп, спорт саласындағы беделді ұйымдарда табысты еңбек етуге мүмкіндік алады. Жыл сайын бұл әлеуметтік грант 10 талапкерге беріледі және олардың спорт саласындағы кәсіби әрі көшбасшылық әлеуетін дамытуға бағытталған.
Ал Merit Grant – талапкердің жетістіктері мен жоғары әлеуетіне қарай берілетін Құрылтайшы гранты. Грант Қазақ ұлттық спорт университетіндегі оқу ақысын толық өтеп, спорт саласында сапалы білім алуға мүмкіндік береді.
– Университетті аралап көрген көпшілік кампустың ерекше екенін баса айтады...
– Заманауи спорттық білім беру үрдісін сапалы инфрақұрылымсыз көзге елестету мүмкін емес. Сондықтан университетте оқу үдерісін, ғылыми зерттеулерді және спортшыларды даярлауды толық қамтамасыз ететін халықаралық талаптарға сай кешен қалыптастырылды. Кампус құрамында оқу және ғылыми-зерттеу корпустары, кітапхана, студенттер мен профессор-оқытушыларға арналған жатақханалар, колледж, көпфункционалды спорт кешені, жеңіл атлетика манежі, олимпиадалық жүзу және секіру бассейндері, стадион, сондай-ақ спорттық медицина және оңалту орталығы жұмыс істейді. Бұл инфрақұрылым білім беру, ғылым және жоғары жетістіктер спортын бір ортада ұштастырып, студенттер мен спортшыларға дайындықтың толық циклінен өтуге мүмкіндік береді.
– Әлеуметтік желіден байқағанымыздай, университет бірнеше жетекші шетелдік жоғары оқу орнымен бірлескен жобаларды жүзеге асырып келеді. Мұндай халықаралық серіктестіктер студенттерге, оқытушыларға және Қазақстандағы спорт ғылымының дамуына қандай нақты нәтиже беріп отыр?
– Біз әлемнің жетекші спорт университеттерімен тең дәрежеде жұмыс істеуді мақсат еттік. Бүгінде университет Франция, Польша, Италия, Швейцария, Венгрия және Оңтүстік Кореяның жетекші жоғары оқу орындарымен бірлескен жобаларды жүзеге асырып жатыр. Мәселен, Венгрияның Sport Science (HUSS) университетімен бірге Excellence Center «Sustainable Sports Science» халықаралық ғылыми орталығын құрдық. Бұл орталық спорт ғылымы мен тұрақты даму бағытындағы халықаралық зерттеулерді біріктіреді. Польшаның WSG University университетімен бірге Polish-Kazakh Rescue Innovation Center жұмыс істейді. Мұнда құтқару ісі, қауіпсіздік, инклюзия, Lifesaving Sport бағыттарын дамытып, ғылыми және халықаралық жобалар жүзеге асырылады.
Сондай-ақ университет базасында заманауи Sports Medicine & Rehabilitation Center ашылып, спортшыларды функционалдық диагностикалау, оңалту және ғылыми сүйемелдеу жүйесі қалыптастырылды. Бұлардың барлығы – біздің халықаралық ғылыми инфрақұрылымды дамытудағы нақты нәтижелеріміз.
– Қазір көпшілік спорт университеті дегенде көбіне жаттықтырушы немесе дене шынықтыру мұғалімін даярлайтын оқу орнын елестетеді. Университет түлектерінің тек жаттықтырушы емес, спорт индустриясының түрлі салаларында маман болуына қандай жағдай жасалған?
– Біз еңбек нарығына қарадық. Қазіргі спорт саласына бұрынғыдай тек жаттықтырушы немесе мұғалім даярлау жеткіліксіз. Сондықтан университет білім берудің барлық деңгейінде жаңа буын білім беру бағдарламаларын енгізді. Бакалавриатта жаттықтырушылық қызмет, дене шынықтыру және спорт бойынша нұсқаушы-әдіскер, қазақ күресі бойынша педагог-жаттықтырушы, спорттық оңалту, киберспорт, спорт индустриясын басқару және деректер аналитикасы, үстел үсті ұлттық зияткерлік ойындары бойынша педагог-жаттықтырушы, бейімдік дене шынықтыру педагогы, туризм, сондай-ақ интеллектуалды спорттық жүйелер мен аналитика бағыттары бойынша мамандар даярланады. Магистратурада спорт менеджменті, Sport Management бағытындағы MBA және EMBA, «Leadership in Sports Medicine and Wellness» бағдарламасы, сондай-ақ спорт ғылымы тереңдей оқытылады. Докторантура деңгейінде спорт индустриясындағы инновациялық менеджмент (PhD) және корпоративтік басқару мен көшбасшылық (DBA) бағдарламалары іске асырылып жатыр. Бұл бағдарламалардың барлығы халықаралық тәжірибеге сүйене отырып әзірленген және спорт индустриясының заманауи сұранысына жауап береді.
– Университетте ұлттық спортты дамыту бағытында қандай жұмыстар атқарылып жатыр?
– Қазақ ұлттық спорт университеті ұлттық спортты дамытуға жүйелі әрі стратегиялық тұрғыда үлес қосып келеді. Соның ең маңызды бастамаларының бірі – елімізде алғаш рет «Қазақ күресі» және «Тоғызқұмалақ» бойынша педагог-жаттықтырушыларды даярлау. Бұл бағдарламалар халықаралық озық тәжірибеге сүйене отырып әзірленді. Атап айтқанда, Корея мен Жапониядағы ұлттық спорт түрлері бойынша мамандар даярлау моделі негізге алынды. Аталған елдерде ұлттық спорт жаттықтырушылары тек спортшы немесе бапкер ретінде емес, ұлттық спорттың идеологиясын, мәдениетін және құндылықтарын насихаттайтын кәсіби маман ретінде даярланады. Осы тәжірибені енгізу арқылы университет тек жаттықтырушы емес, ұлттық спортты ғылыми тұрғыдан сүйемелдеп, оны жаңғыртуға, дамытуға, халықаралық деңгейде танытуға және спорттық дипломатияны ілгерілетуге қабілетті мамандарды қалыптастырып жатыр. Мұндай түлектер ұлттық спорт түрлерін әлемдік деңгейде дәріптеп, халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және Қазақстанның спорттық имиджін нығайтуға үлес қосады. Бұл – университеттің ұлттық спортты дамытуға қосқан маңызды әрі еліміздегі тұңғыш білім беру бастамаларының бірі.
– Бүгінде халықаралық қос дипломды бағдарламаларға сұраныс өте жоғары. Университет бұл бағытта қандай жетістікке жетті?
– Биыл біз үшін тарихи оқиға болды. Франциядағы Éklore-ed School of Management-пен бірлескен EMBA in Sport Management халықаралық қос дипломды бағдарламасының алғашқы түлектеріне диплом табысталды. Бұл – Қазақстандағы спорт саласының басшыларына арналған алғашқы халықаралық деңгейдегі Executive MBA бағдарламасы. Бағдарлама барысында тыңдаушылар Францияда білім алып, Tour de France ұйымдастыру тәжірибесін зерттеді. Осындай оқыту форматы тыңдаушыларға спорт саласын басқарудың заманауи үлгілерін, спорт маркетингін, спорт экономикасын, халықаралық спорт құқығын, әлемдік деңгейдегі ірі спорт жарыстарын ұйымдастыру тетіктерін және Еуропаның жетекші спорт ұйымдарының үздік тәжірибелерін меңгеруге мүмкіндік береді. Қазір спорт саласына тек тәжірибелі спортшылар ғана емес, халықаралық деңгейде жұмыс істей алатын кәсіби менеджерлер қажет. Біздің мақсатымыз – дәл осындай көшбасшыларды даярлау.
Сонымен қатар университет Польшадағы WSG University, Италиядағы University of Marconi және Швейцариядағы SITE білім ордаларымен бірлескен қос дипломды білім беру бағдарламаларын жүзеге асырып келеді. Бұл бағдарламалар студенттерге халықаралық үлгідегі екі диплом алып, әлемдік деңгейдегі білім мен тәжірибені меңгеруге мүмкіндік береді. Жалпы, бұл бағдарламалардың барлығы халықаралық тәжірибеге сүйене отырып әзірленген және спорт индустриясының заманауи сұранысына толық жауап береді.
– Университет Дүниежүзілік допингке қарсы агенттікпен (WADA) де бірлескен жобаларды іске асырып жатыр. Оның ерекшелігі неде?
– Әлемдік спорттағы басты құндылықтардың бірі – адал спорт. Сондықтан біз Дүниежүзілік допингке қарсы агенттікпен (WADA) бірлесіп Global Clean Sport Leadership & Diplomacy Program бағдарламасын іске қостық (WADA Anti-Doping Education Hub). Бұл – жай ғана оқу курсы емес. Бұл – болашақ спорт басшыларын адалдыққа, жауапкершілігі жоғары маманға және халықаралық басқару стандарттарына негізделген шешім қабылдауға үйрететін жаңа білім беру платформасы. Қазақстанда мұндай деңгейдегі жоба бұрын болған емес.
– Көпшілік спортты тек физикалық дайындықпен байланыстырады. «Спорт ғылымы» деген ұғымды көбі әлі толық түсіне бермейді. Бұл бағыттың маңызын қалай түсіндірер едіңіз? Университеттің ғылыми бағытын дамытуға қандай басымдықтар беріліп отыр?
– Қазіргі университет ғылымсыз дамымайды. Кейінгі кезде біз ғылыми зерттеулерге ерекше көңіл бөліп келеміз. Қазақ ұлттық спорт университетінде спорт ғылымы және инновациялар институты, спорттық аналитика және даярлық орталығы, VR/AR Taekwondo Performance & Innovation Center және SMART Golf Performance Center жұмыс істейді.
Университеттің ғылыми қызметі спорт саласында тәжірибеде қолдануға бағытталған инновациялық шешімдерді әзірлеуге негізделген. Осы бағытта 2025 жылдан бастап «Жасанды интеллект технологияларын пайдалана отырып, бұқаралық спортты дамыту арқылы орта және егде жастағы халықтың өмір сүру сапасын жақсарту» атты ғылыми-техникалық бағдарлама іске қосылған. Бағдарлама аясында жасанды интеллект пен цифрлық мониторинг технологиялары қолданылып, азаматтардың жасына, денсаулық жағдайына және функционалдық мүмкіндіктеріне сәйкес жеке физикалық мүмкіндігін саралау, сондай-ақ халықтың спортқа құлшынысын арттырудың ғылыми негізделген жүйесін қалыптастыру көзделген. Сонымен қатар 2025 жылы университет қазақ күресі спортшыларын даярлауды жетілдіруге арналған ғылыми жобаны сәтті аяқтады. Жоба нәтижесінде жаттығу үдерісін дамытудың дербестендірілген тәсілі енгізіліп, жасанды гипоксиялық жаттығу технологиялары сынақтан өткізілді, жеке жаттығу режимдері мен жаттықтырушыларға арналған практикалық ұсынымдар әзірленіп, олар спорт резерві мен жоғары білікті спортшыларды даярлау жүйесіне енгізілді.
Біздің көздеген мақсатымыз – ғылыми зерттеулердің нәтижесін тікелей спортшыларды даярлау процесіне енгізу.
Біз әлемнің жетекші спорт университеттерімен тең дәрежеде ғылыми зерттеу жүргізетін, халықаралық рейтингтерде жоғары орын алатын, әлемдік спорт ұйымдарының сенімді серіктесіне айналған оқу орны болуды көздейміз. Ең бастысы – біз чемпиондарды ғана емес, спортты дамытатын ғалымдарды, менеджерлерді, сарапшыларды, халықаралық деңгейдегі көшбасшыларды тәрбиелеуді мақсат етеміз. Өйткені XXI ғасырдағы спорттың болашағы тек ареналарда емес, университеттердің аудиториялары мен ғылыми зертханаларында қалыптасады.
– Ісіңіз оңға бассын!
Әңгімелескен –
Әлия ТІЛЕУЖАНҚЫЗЫ