Қазақстан қоғамында отбасы институты – сан ғасырдың ұлттық діңгегін сақтай отырып, жаһандану мен урбанизацияның дүлей толқынында терең құрылымдық трансформацияны бастан кешіп жатқан күрделі әлем. Қазіргі заманның шаңырағы тек заң жүзіндегі некеге байланған дәстүрлі одақ қана емес, жеке тұлғаның еркіндігі мен индивидуализмге ұмтылысын айқындайтын сан қырлы сипатқа ие. Көз алдымызда үлкен әулеттердің орнын оқшауланған шағын отбасылар басып, бала тәрбиесі мен үй шаруашылығының заманауи қызмет көрсету түрлеріне ауысуы сияқты мүлдем жаңа тұрмыстық қатынастар үлгісі қалыптасып үлгерді.
Бұл жаңашылдық халықтың «неке» мен «отбасы» ұғымдарына деген көзқарасын да прагматикалық арнаға бұрды. Қоғам санасында отбасы әлі де махаббат пен бақыттың қасиетті мекені ретінде қасиеттелгенімен, «некеге» тек қатынасты ресми заңдастыру мен материалдық тәуелсіздікке жетудің құралы ретінде қарау үрдісі белең алып барады.
Соңғы халық санағының деректері елде азаматтық некеде тұрудың, кәмелетке толмағандардың ерте бірге тұруының, сондай-ақ «бостондық» және «қонақ некенің» қалыпты құбылысқа айналуы сынды күрделі демографиялық трендтерді алға тартады. Дәл осындай құбылмалы кезеңде қазақстандық отбасының ішкі беріктігін сақтап, оның ұрпақ өрбіту және тәрбиелік миссиясын қолдау – мемлекеттік саясаттың ең басты стратегиялық мұратына айналып отыр.
Осы орайда, заманауи мемлекеттің бірінші кезектегі, айнымас міндеті – Қазақстан отбасыларының жайлы, қауіпсіз және бақуатты өмір сүруі үшін барынша қолайлы, институционалдық жағдай жасау. Мемлекет қоғамдағы әртүрлі объективті шарттар мен әлеуметтік жағдайларды ескере отырып, отбасы саясатын іске асыру мәселесіне әрқашан кешенді әрі жүйелі түрде қарайды. Мемлекет басшысы әлеуметтік мемлекет құрудың мызғымас қағидаттарын басшылыққа ала отырып, «Біз дәстүрлі отбасы құндылықтарын табанды түрде орнықтыра беруіміз қажет», – деп атап көрсеткен болатын.
Неке және отбасы
Қазіргі Қазақстан отбасыларының әлеуметтік-демографиялық портретін зерттеу барысында анықталған ең басты ерекшелік – Қазақстан тұрғындарының «отбасы» және «неке» ұғымдарын саналы түрде нақты ажырататынында болып отыр. Қазақстандық қоғамдық даму институты (ҚҚДИ) жүргізген ауқымды әлеуметтік сауалнаманың нәтижелері көрсеткендей, ел халқы үшін «отбасы» ұғымы ең алдымен асқақ адамзаттық құндылықтармен байланыстырылады. Респонденттердің 44,9 пайызы отбасын «бақыт пен махаббаттың мекені» деп таныса, 41,7 пайызы оны ең алдымен «ұрпақ жалғастыру» миссиясымен ұштастырады, ал 40,7 пайызы отбасын «адам өмірінің басты мәні» деп есептейді.
Сонымен қатар бұл мәселеге байыпты құқықтық әрі азаматтық тұрғыдан қарайтындар да аз емес: респонденттердің 23 пайызы отбасы дегенді «үлкен жауапкершілік пен өзара міндеттемелер жүйесі» деп қабылдаса, 16,7 пайызы оған «біздің қоғамның негізгі іргетасы» деген баға берген. Сауалнамаға қатысқандардың жауаптарын өңірлік тұрғыда корреляциялап, талдау барысында мынадай қызықты жайт анықталды. Еліміздің барлық аймақтарында отбасының мәнін түсіну бойынша алғашқы үш анықтама (махаббат, ұрпақ, өмір мәні) негізгі өзек ретінде сақталғанымен, кейбір өңірлерде өзгешеліктер де жоқ емес. Мысалы, Қазақстанның шығыс өңірінің тұрғындары (атап айтқанда, Абай және Шығыс Қазақстан облыстары) отбасын, ең алдымен, «ұрпақ жалғасы» ретінде тереңірек сезінсе, жаңадан құрылған Ұлытау өңірінің тұрғындары бұл ұғымды бірінші кезекте «үлкен жауапкершілік пен моральдық міндеттемелер» тұрғысынан қарастыруды жөн көреді. Ал респонденттердің 7,1 пайызы үшін отбасы – адамды мына жалғандағы «жалғыздықтан құтқаратын жалғыз пана». Осы ретте, облыстар бөлінісінде отбасын жалғыздықтан құтқару құралы ретінде бағалағандардың ең аз үлесі Ақмола (0,8 пайыз) және Қарағанды (1,1 пайыз) облыстарының тұрғындары арасында тіркелсе, бұл пікірді қолдаушылардың ең көп үлесі Түркістан (15,6 пайыз) және Қостанай облыстарының (13,9 пайыз) тұрғындары арасында байқалды.
«Сіз үшін неке деген не?» деген сұраққа берілген жауаптарға қарасақ, мұнда құқықтық және институционалдық түсініктің басым екенін көреміз. Респонденттердің басым көпшілігі, яғни 58,5 пайызы бұл сұраққа «Неке – отбасын құру мақсатындағы ерлі-зайыптылардың ерікті одағы» деген классикалық анықтаманы таңдаған. Одан кейінгі орында тұрған 18,7 пайыз респондент некені «Өз қатынастарын ресми түрде заңдастырғысы келетін тұлғалардың өзара келісімі» деп есептесе, 10,8 пайызы «Екі дербес адамның ортақ тұрмысы мен жалпы отбасылық бюджеті» деген тұрмыстық-экономикалық анықтамаға тоқтаған. Ал сауалнамаға қатысқандардың 8 пайызы «Неке – бұл ең алдымен отбасылық қатынастарды заңдастырудың ресми жолы» деп жауап берген. Некені прагматикалық тұрғыдан бағалап, оны «Материалдық қиындықтар мен кедергілерді бірлесіп жеңудің тиімді тәсілі» ретінде таңдағандардың үлесі небәрі 1,9 пайызды ғана құраса, «Неке – бала туу үшін заң жүзінде қажетті ең басты шарт» деп көрсеткендердің үлесі одан да аз – 1,7 пайыз деңгейінде болды.
Сауалнама шеңберінде ұсынылған дайын нұсқалардан бөлек, кейбір азаматтар өздерінің ерекше, баламалы жауаптарын да ашық білдірген. Олардың ішінде некені тікелей «махаббатпен», «бақытпен» байланыстырғандар немесе оған «Жоғары миссия, балалар, дені сау болашақ қоғам» деп баға бергендер де кездескен. Тіпті, «Ешқашан тұрмысқа шықпағанмын, сондықтан нақты жауап бере алмаймын» деп ашығын айтқандар мен некенің рухани табиғатын алға тартып, «Аллаға адал, иманды отбасы» деп сипаттағандар да кездескен. Әрине, бұл баламалы жауаптардың пайыздық көрсеткіштері жалпы үлесте аса жоғары емес, өйткені олар респонденттердің өз тарапынан дербес ұсынылған жеке пікірлер. Дегенмен өңірлік ерекшеліктер тұрғысынан алғанда, некені «Бала туу үшін қажетті шарт» деп қабылдайтын үрдіс көбінесе еліміздің батыс аймақтарының тұрғындары арасында жиірек таңдалғанын атап өткен жөн, бірақ бұл көрсеткіштің өзі де аталған өңірлерде 5 пайыздық межеден аспайды.
Қазақстандықтардың некеге тұру, яғни отбасылық өмірді ресми бастау туралы шешім қабылдауына әсер ететін ең маңызды, шешуші себептерді талдау да қоғамның ішкі психологиялық ахуалынан хабар береді. Сауалнама қорытындысы бойынша, неке қиюдың ең басты уәжі ретінде тағы да «Махаббат» сезімі алға шықты – 59,9 пайыз. Одан кейінгі орындарға «Өмірлік көзқарастар мен қызығушылықтардың ортақтығы» (17 пайыз) және «Баланың дүниеге келуі» (10,7 пайыз) сияқты байыпты себептер орныққан. Жастардың өз бетінше өмір сүруге ұмтылысын көрсететін «Ата-анадан бөлек, дербес әрі тәуелсіз болу» деген себепті респонденттердің 5,5 пайызы белгілесе, «Материалдық жағдайды бірлесіп жақсарту» мақсатын 5 пайызы таңдаған. Ал «Жоспарланбаған жүктілік» салдарынан некеге тұруға мәжбүр болғандардың үлесі ең төменгі көрсеткішті көрсетті – 1,2 пайыз. Бұдан бөлек, «Бақыт», «Балаларды лайықты тәрбиелеу», «Игілікті отбасын құруға деген ішкі ұмтылыс», «Өзара құрмет», «Қалыптасқан әдет» және «Өзара терең сенім» сияқты маңызды моральдық себептерді өкінішке қарай тек екі-ақ респондент өз тарапынан ерекше атап көрсеткен.
Респонденттердің тұрғылықты географиялық жеріне, яғни урбанизация деңгейіне байланысты да қызықты айырмашылықтар бар. Мысалы, «Ата-анадан дербес, тәуелсіз болу» сияқты себеп қала тұрғындары үшін ауылдық жерде тұратын отандастарымызға қарағанда әлдеқайда маңыздырақ рөл атқарады. Ал «Материалдық жағдайды жақсарту» уәжі, керісінше, экономикалық мүмкіндіктері шектеулі келетін ауыл тұрғындары үшін өте маңызды әрі өзекті екен. Сонымен бірге, «Жоспарланбаған жүктілік» себебінен некеге тұру деңгейі қалалықтар мен ауылдықтар арасында дерлік бірдей, тек өте аз ғана статистикалық айырмашылыққа ие (қалада 1,3 пайыз және ауылда 1,2 пайыз деңгейінде).
Демографиялық құрылым
Ұлттық статистика жүйесіндегі халық санағы – бұл ел тұрғындарының шынайы отбасылық және некелік жағдайы туралы ең сенімді, шынайы әрі ауқымды ақпарат жинауға мүмкіндік беретін, бүкіл халықты жаппай қамтитын бірегей ақпарат көзі. Дәл осы халық санағының деректері арқылы ғана еліміздегі отбасылардың негізгі әлеуметтік-экономикалық және демографиялық сипаттамалары, соның ішінде олардың нақты құрамы мен мөлшері үтір-нүктесіне дейін анықталады.
Егер неке жағдайы бойынша халықтың жалпы санын заманауи статистика аясында талдайтын болсақ, соңғы 2021 жылғы ұлттық халық санағының ресми деректері бізге өте күрделі суретті көрсетеді. Санақ қорытындысы бойынша, елімізде 1,9 миллион ер адам (бұл жалпы ерлердің 30,4 пайызы) және 1,8 миллион әйел адам (әйелдер қауымының 25,7 пайызы) өмірінде ешқашан ресми немесе бейресми некеде болмаған болып шықты. Қазір заңды немесе нақты некеде тұрғандардың жалпы саны ерлер арасында 4 миллионды, ал әйелдер арасында 4,2 миллион адамды құрап отыр (пайыздық арасалмағы тиісінше 63,1 пайыз және 58,9 пайыз).
Осы некедегілердің ішінен ерекше бөліп көрсететін жайт – 393 мың ер адам (6,1 пайыз) және 460,2 мың әйел адам (6,5 пайыз) іс жүзінде отбасын құрып, бірге тұрып жатса да, өздерінің некелерін азаматтық хал актілерін тіркеу органдарында (АХАТ) ресми бекітпеген немесе мүлдем ешқандай заңды некелеспестен, еркін бірге тұру үлгісін таңдаған. Айта кету керек, халықтың дәл осы бейресми бірге тұру көрсеткішін Қазақстанның мемлекеттік статистика органдары өз тарихында тұңғыш рет нақты есептеп, анықтап отыр.
Демографиялық құрылымдағы тағы бір үлкен теңсіздік – тұл ерлер санының жесір әйелдерге қарағанда статистикалық тұрғыдан 4,5 есеге аз екенінде (ел бойынша тиісінше 130,1 мың ер адам және 595,3 мың әйел адам жесірлік статусында). Салыстырмалы үлеспен айтсақ, бұл көрсеткіш ерлер арасында небәрі 2 пайызды ғана құраса, әйелдер арасында 8,4 пайызға дейін жетеді. Мұндай үлкен алшақтықтың туындауы, ең алдымен, еліміздегі егде жастағы ер адамдар арасындағы өлім-жітім деңгейінің әйелдерге қарағанда жоғары болуымен тікелей байланысты. Бұған қоса, санақ кезінде ел бойынша 287,3 мың ер адам (4,5 пайыз) және 494,3 мың әйел адам (7 пайыз) өздерінің некелерін ресми бұзғанын, яғни ажырасқан мәртебесінде екенін мәлімдеген.
Елді мекендердің типі бойынша, яғни қала мен ауыл деңгейінде талдау жасасақ, өмір бойы некеде ешқашан болмаған ерлер мен әйелдердің жалпы саны ауылдық жерлерге қарағанда қалалық жерлерде айтарлықтай жоғары екені байқалады. Осындай тенденция қазір некеде тұрғандардың арасында да қайталанады, яғни қалалық некедегілер саны басым. Сонымен қатар жалғыздық жүгін арқалаған жесір (тұл) қалғандар мен отбасылық өмірі сәтсіз болып, ажырасқан ер адамдардың да нақты саны қалаларда көбірек шоғырланған. Бұл бізге ауылдық жерлермен салыстырғанда қалалық ортада некенің бұзылу, ажырасу процестерінің әлдеқайда жиі әрі жеңіл өтетінін көрсетеді. Дегенмен заңсыз бірге тұрудың (некесіз қатынастардың) өзіндік географиялық ерекшелігі бар: ерлер арасында ресми некесіз, жай ғана бірге тұру жағдайы ауылдық жерлерде көбірек кездессе, ал әйелдер арасында бұл үрдіс керісінше, қалалық жерлерде жиірек ұшырасады.
Халықтың неке жағдайы бойынша құрылған арнайы жыныс-жас пирамидасы (мұнда халықтың тек 15 жастан асқан бөлігі ғана есепке алынған) алаңдаушылық тудырады. Бұл пирамиданың деректеріне сүйенсек, еліміздегі барлық жас топтарында, тіпті қарттық кезеңде де некеде ешқашан болмаған адамдардың белгілі бір үлесі тұрақты түрде бар екені көрінеді. Ал ең сорақысы – жастардың ресми некесіз белсенді бірге тұру процесі елімізде ерте, яғни небәрі 15 жастан-ақ басталып кетеді екен. 2021 жылғы халық санағының ресми нәтижелері небәрі 15 жасында-ақ мемлекеттік тіркеусіз, яғни бейресми некеде бірге тұрып жатқандардың саны 82 ер бала мен 131 қыз баланы құраған. Ал сәл есейген 16-17 жас аралығындағы бозбалалар мен бойжеткендердің жағдайына үңілсек, бұл жаста ресми тіркелген заңды некеде 149 ер адам мен 655 әйел тұрса, ал ешқандай заңды некесіз, жай ғана бірге тұратындардың саны тіпті қорқынышты: 399 ер адам және 2 498 әйел (қыз бала) осы санатқа кірген. Бұдан кейінгі үлкен жас топтарына өткен сайын, заңды некесіз бірге тұратын ерлер мен әйелдердің нақты саны уақыт өткен сайын арифметикалық прогрессия бойынша қарқынды түрде артып отырады. Жалпы алғанда, ажырасқан азаматтардың негізгі шоғыры қоғамның ең белсенді бөлігі – 25-50 жас аралығындағы адамдар болса, ал жесір қалғандардың басым көпшілігі табиғи заңдылықпен 50 жастан асқан егде топтарда жиі кездеседі.
Отбасы жайындағы негізгі трендтер
Жүргізілген барлық кешенді зерттеулер мен статистикалық талдаулардың нәтижесінде біз бүгінгі заманауи Қазақстан отбасыларының нақты әрі шынайы жиынтық портретін айқын көре аламыз.
Жоғары буынның «ықпалы» айтарлықтай төмен: Елімізде тек ата-ана мен балалардан ғана тұратын нуклеарлық отбасылар санының қарқынды өсуімен қатар, үлкен ата-әжелердің ұрпақ тәрбиелеу процесіне тікелей қатысу деңгейі заман өткен сайын азайған. Мұнымен қоса, отбасы ішіндегі күнделікті тұрмыстық міндеттерді бөлудегі бұрынғы қасаң гендерлік рөлдер толығымен жойылып барады.
Отбасының жалпы мөлшерінің өзгеру үрдісі: Жалпы алғанда, Қазақстан отбасыларының нақты саны жылдан-жылға артқанымен, олардың бір шаңыраққа шаққандағы орташа мөлшері жоғарыда айтылғандай, санақаралық кезеңде 3,5 адамнан 3,2 адамға дейін қысқарған.
Отбасылар санының жалпы өсімі: Соңғы екі халық санағының аралығындағы кезеңде (2009-2021 жж.) Қазақстандағы ресми отбасылардың жалпы саны 38,7 пайызға өскенін мақтанышпен айтуға болады.
Бала туу деңгейі және отбасы құрылымының сипаты: Қазір еліміздегі барлық отбасылардың жартысынан астамының тек бір ғана баласы бар, ал заңды түрде көпбалалы саналатын отбасылардың үлесі жалпы санның 10 пайызынан да аз болып шықты. Бұл ретте, саусақпен санарлық көп балалы отбасылар негізінен еліміздің дәстүрлі оңтүстік өңірлерінде ғана тығыз шоғырланған.
Жалғызбастылардың күрт өсуі: Елімізде жалғыз өзі ғана тұратын, яғни жалғызбастылардың саны бірден 50 пайызға артып кеткен. Ең өкініштісі, олардың басым көпшілігі – әйелдер және бұл санаттағы отбасылар қазіргі қоғамда айтарлықтай әлеуметтік-психологиялық қысым мен жағымсыз стигматизацияға жиі ұшырап отырады.
Қоғамның саналы отбасы құруға және байсалды ата-ана болуға деген жаңа сұранысы: Жүргізілген сапалық зерттеулердің (соның ішінде сұхбаттардың) нәтижелері сауалнамаға қатысқан респонденттердің жасы неғұрлым жас болған сайын, олардың отбасын құру және болашақ балаларды жоспарлау мәселелеріне соғұрлым үлкен саналы түрде, байсалдылықпен қарайтыны анықталды. Көптеген сұхбатқа қатысушы жастар неке қию алдында оған арнайы дайындалудың, психологиялық білім алудың қажеттілігін терең түсінеді.
«Отбасы» және «неке» түсініктерінің аражігі: Қазіргі қоғамдық санада «отбасы» ұғымы тек қана таза адамгершілік сезімдермен, яғни махаббат және бақыт ұғымдарымен тығыз байланыстырылса, ал «неке» ұғымы көбінесе ресми отбасын құру және қалыптасқан қатынастарды заң жүзінде заңдастырумен ғана шектеледі. Сонымен қатар заманауи неке қию процесі жастар үшін ата-ана қамқорлығынан бөлініп, дербес шығудың және өзінің материалдық жағдайын жақсартудың тиімді құралы ретінде де жиі қарастырылады.
Некеге тұрудың ең негізгі эмоциялық себептері: Көп респондент үшін некеге тұрудың ең басты уәждері – таза эмоциялық факторлар. Олардың ішінде махаббат – 59,9 пайызды, ал өмірлік көзқарастар мен қызығушылықтардың ортақтығы – 17 пайызды құрайды. Бұл факторлардың басым болуы, сарапшылардың пікірінше, кейіннен құрылған некенің ішкі тұрақтылығы мен беріктігіне ұзақмерзімді перспективада өте оң әсерін тигізуі мүмкін.
Кәмелеттік жасқа толмағандардың бірге тұру қаупі: Елімізде кәмелетке толмаған жасөспірімдердің небәрі 15 жастан бастап-ақ, әсіресе, жас қыздар арасында ресми некесіз бірге тұру үрдісінің болуы өте күрделі әлеуметтік, психологиялық және медициналық қауіп-қатерлерді тудырады. Бұл ұлттық қауіпсіздікке әсер ететін өзекті мәселені түбегейлі шешу үшін мемлекет пен қоғам тарапынан өте шұғыл, кешенді әрі жүйелі тәсілдерді қолдану қажет.
Отбасылық өмірдегі мүлдем жаңа заманауи үрдістер: Қоғамда тек баланың мүддесін бәрінен биік қоятын отбасылардың дамуы, бала тәрбиесіне арнайы бала күтушілерді кеңінен тарту, сондай-ақ күнделікті ауыр тұрмыстық міндеттерді сыртқы аутсор-сингке беру үрдісі қазіргі отбасы ішіндегі дәстүрлі қарым-қатынастар мен бұрыннан қалыптасқан рөлдерді қайтадан бөлісудің терең процесі жүріп жатқанын айқын көрсетеді.
Неке-отбасы қатынастарындағы терең құрылымдық трансформация: Бұл құбылыс елімізде жалғызбастылар санының күрт артуымен ғана емес, сонымен бірге некенің мүлдем жаңа, заманауи түрлерінің пайда болуымен де сипатталады. Соның ішінде ерекше атап өтетін тренд – «қонақ неке» үлгісі. Бұл үрдіс негізінен ерлі-зайыптылардың объективті себептермен еліміздің әртүрлі қалаларында немесе тіпті бөлек мемлекеттерде тұруымен не болмаса жұбайлардың біреуінің өндірістік қажеттілікке байланысты алыс аймақтарда вахталық әдіспен ұзақ уақыт жұмыс істеуімен тікелей байланысты болып отыр.
P.S.
Жүргізілген сұхбаттардың нәтижесі бүгінде заманауи отбасылар ұжымдық құндылықтардан гөрі жеке тұлғалыққа қарай айқын бет бұрып бара жатқанын көрсетеді. Қазір Қазақстан қоғамы үшін – «жартылай нуклеаризация» үрдісі тән болып отыр. Яғни, заманауи жаһандық үрдістер елімізде шағын нуклеарлық отбасылардың санының күрт артуына алып келгенімен, халықтың санасындағы сан ғасырлық дәстүрлі отбасылық негіздер мен рухани құндылықтар әлі де болса өзінің беріктігін сақтап тұр.