Лизинг ел экономикасындағы жаңа қаржы құралы деуге келмейді. Бірақ халық енді-енді ғана оның нақты қалай жұмыс істейтінінен, басқа құралдардан айырмашылығы неде екенінен хабардар бола бастады. Қазір лизинг өндіріс, көлік, логистика, құрылыс пен өнеркәсіптегі басты инвестициялық тетіктің біріне айналып келеді. Соған қарамастан, нарықтың құрылымы мен даму қарқыны бұл саланың әлеуеті әлі толық ашылмағанын көрсетеді. Бөліп төлеу, кредит сияқты өнімдер секілді емес, лизинг туралы көп ести бермейміз, дегенмен сарапшылар оның артықшылығы көп екенін айтады. Сондай-ақ бұл тетік жалпы экономиканың өсіміне серпін беретін құралға да айнала алады. Бірақ ол үшін бірнеше маңызды мәселені ескеру қажет.
Басты үлес – мемлекетте
Ресми мәліметтерге сүйенсек, 2024 жылы еліміздегі лизинг портфелі 2,5 трлн теңгеге жетіп, бір жылда 712 млрд теңгеге немесе шамамен 39 пайызға өскен. Ал 2025 жылы лизинг нарығының көлемі алғаш рет 3,4 трлн теңгеден асып, рекорд көрсеткіш тіркеліпті. Бұл кәсіпкерлердің өндірісті кеңейтіп, қажет құралдарын жаңарту үшін лизингке көбірек жүгіне бастағанын аңғартады. Кейінгі бірнеше жылда ел экономикасы жоғары пайыздық мөлшерлемелер, валюта бағамының құбылуы және инвестициялық белсенділіктің баяулауымен бетпе-бет келді. Осындай жағдайда лизинг бизнестің капитал салымын кейінге қалдырмай кәдеге жаратуына мүмкіндік беретін маңызды қаржы құралына айналып келеді.
Алайда нарықтың қарқынды түрде өсіп келе жатқанына қарап теңгерімді дамып келе жатыр деген сөз емес. Қазақстандағы лизинг нарығының басым бөлігі әлі де мемлекет қолдайтын бағдарламаларға тәуелді. Сарапшылардың бағалауынша, нарықтың басым бөлігі «Өнеркәсіпті дамыту қоры» мен «ҚазАгроҚаржы» сияқты квазимемлекеттік институттардан тұрады. Соның салдарынан жеке лизинг компаниялардың бәсекелестік мүмкіндігі шектеулі болып отыр. Бұл өз кезегінде нарықтың әртараптануына кедергі келтіреді.
Сәйкесінше, лизинг портфелінің негізгі бөлігі ауыл шаруашылығы техникасынан тұрады. Мемлекет аграрлық секторды жаңартуды ұзақ жылдан бері субсидиялар мен жеңілдетілген бағдарламалар арқылы қолдап келеді. Соның нәтижесінде фермерлер трактор, комбайн және басқа техниканы көбіне лизинг арқылы алады. Бұл сегменттің көшбасшы-
сы – мемлекеттік даму институты саналатын «ҚазАгроҚаржы». Былтыр «ҚазАгроҚаржы» ғана 228,5 млрд теңгеге 10 543 техника мен жабдықты лизингке беріп, республикадағы ауыл шаруашылығы техникасын қаржыландырудың 85 пайыздан астамын қамтамасыз еткен. Биыл бұл көрсеткіш одан әрі өсіп, компания 268,9 млрд теңгеге 10 мыңнан астам ауыл шаруашылығы техникасын қаржыландырды. Мұндай көрсеткіштер лизингтің агроөнеркәсіп кешенін жаңғыртудың негізгі құралына айналғанын дәлелдейді.
Бірақ дәл осы жағдай нарықтың басты ерекшелігін де көрсетеді. Қазақстандағы лизингтің негізгі драйвері – мемлекет. Ал жеке сектордың үлесі салыстырмалы түрде төмен. Банктердің еншілес лизингтік компаниялары мен тәуелсіз ойыншылар болғанымен, олардың нарықтағы салмағы мемлекеттік институттармен салыстырғанда әлдеқайда аз. Ал бұл лизинг құралдарының қолжетімділігіне тікелей әсер етеді.
Нарық қайтсе дамиды?
Біріншіден, ұзақмерзімді әрі арзан қаржы ресурстарының тапшылығы жеке лизинг компанияларының мүмкіндігін шектейді. Екіншіден, шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің басым бөлігі лизингтің әлеуетін толық пайдалана алмай отыр. Үшіншіден, көптеген компания үшін банктік несие мен мемлекеттік бағдарламалар әлі де негізгі қаржыландыру көзі болып қала береді. Тағы бір түйткіл – қаржылық сауат. Көптеген компания лизингті әлі күнге дейін несиенің баламасы ретінде ғана қабылдайды. Ал халықаралық тәжірибеде ол активтерді басқарудың икемді құралы саналады. Компаниялар техниканы пайдалану мерзімі аяқталғаннан кейін жаңасына ауыстырып, өндірісті тұрақты түрде жаңартып отырады.
Әлемдік тәжірибеде лизинг өндірісті жаңғыртудың ең тиімді тетіктерінің бірі саналады. Кәсіпорындар қымбат жабдықты бірден сатып алмай-ақ, өндірісті тоқтатпай жаңарта алады. Бұл айналым қаражатын сақтап қана қоймай, жаңа технологияларды тез енгізуге мүмкіндік береді. Еуропа елдерінде кәсіпорындардың негізгі капиталға салатын инвестициясының 20-30 пайызы лизинг арқылы қаржыландырылады. АҚШ-та бұл көрсеткіш одан да жоғары.
Сондықтан сарапшылар лизинг нарығының келесі кезеңдегі басты міндеті көлемді ұлғайту емес, оның сапасын өзгерту деп есептейді. Ол үшін жеке лизингтік компаниялардың үлесін арттыру, қаржыландыру көздерін әртараптандыру, заңнамалық ынталандыру тетіктерін күшейту және лизингті экономиканың жаңа секторларына кеңінен енгізу қажет. Сонда ғана бұл құрал ауыл шаруашылығын қаржыландыратын механизмнен ұлттық экономиканың инвестициялық драйверіне айнала алады.
Дархан Абдықалық,
«НұрЛизинг» АҚ Бас директоры,
KazLeasing лизингтік компаниялар қауымдастығы президиумының төрағасы:
Кәсіпкерлер әлі де бизнесті қаржыландырудың жалғыз жолы несие деп есептейді
– Лизинг – кәсіпкерлерге қажетті жабдықты, арнайы техниканы немесе көлікті бірден көп қаржы жұмсамай-ақ пайдалануға мүмкіндік беретін заманауи қаржыландыру тәсілі. Яғни, лизинг компаниясы мүлікті сатып алып, кәсіпкерге ұзақ мерзімге пайдалануға береді, ал мерзім аяқталғанда, оны сатып алу құқығы беріледі. Лизингтің банк несиесінен басты айырмашылығы – қаржыландырылатын мүліктің өзі кепіл ретінде қарастырылады. Осы ерекшеліктің арқасында, әсіресе шағын және орта бизнес қажет қаражатты жеңіл әрі жылдам ала алады. Ал бөліп төлеумен салыстырсақ, лизинг анағұрлым икемді және кәсіби қаржыландыру құралы саналады. Ол бизнестің маусымдық ерекшеліктеріне қарай төлем кестесін бейімдеуге мүмкіндік береді, заңды тұлғаларға бірқатар салық жеңілдіктерін ұсынып, қымбат техника мен жабдықтарды ұзақ мерзімге алуға мүмкіндік береді. Осындай артықшылықтары бола тұра, лизинг бізде әлі кеңінен қолданылмайды. Оның басты себебінің бірі – кәсіпкерлер арасында бұл қаржыландыру құралы туралы ақпарат аз. Кәсіпкерлердің көбі әлі күнге дейін бизнесті қаржыландырудың негізгі әрі жалғыз жолы несие деп есептейді.
Сонымен қатар лизинг компанияларының ұзақ мерзімге қаржыландыру көздеріне қол жеткізу мүмкіндігінің шектеулі болуы, заңнамадағы кейбір кедергілердің сақталуы, сондай-ақ лизинг құралы кеңінен насихатталмай жатқаны да нарықтың дамуын тежеп отыр. Осыған байланысты қауымдастық жұмысы аясында лизингтің артықшылықтарын кәсіпкерлерге кеңінен түсіндіріп, оның бизнесті қаржыландырудың тиімді әрі қолжетімді баламасы ретінде көрсетуге күш салып жатырмыз.
Әйтсе де, кейінгі бірнеше жылда лизинг нарығы тұрақты өсім көрсетіп келеді. Кәсіпкерлер өндірісті дамыту үшін негізгі құралдарды үнемі жаңартып отырудың маңызын жақсы түсіне бастады. Ал лизинг мұндай инвестицияларды айналым қаражатын айтарлықтай қысқартпай жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Бүгінде лизингке деген сұраныс, әсіресе, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік және логистика, тау-кен өнеркәсібі, коммуналдық шаруашылық салаларында, сондай-ақ арнайы техника нарығында көп екенін байқаймыз. Сонымен қатар өндірістік жабдықтарды, коммерциялық автокөліктерді, медициналық техника мен энергетикалық жабдықтарды лизинг арқылы қаржыландыру көлемі де жыл сайын артып келеді.
Кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар, бизнестің өндірістік қуатын жаңғырту, инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру мен техникалық паркті кезең-кезеңімен жаңарту қажет екені нарықтың басты қозғаушы күші болып отыр. Бұған қоса лизинг нарығының әлеуеті қазіргі деңгейден әлдеқайда жоғары екенін атап өткен жөн. Дамыған елдермен салыстырғанда, инвестицияларды қаржыландырудағы лизингтің үлесі елімізде әлі де төмен деңгейде қалып отыр. Бұл алдағы жылдары нарықтың одан әрі қарқынды өсуіне айтарлықтай мүмкіндік бар екенін көрсетеді. Қазір мемлекет экономиканы әртараптандыруды, өңдеу өнеркәсібін, ауыл шаруашылығын, сондай-ақ шағын және орта бизнесті дамытуды басты бағыттардың бірі ретінде айқындап отыр. Бұл салалардың барлығында инвестицияны қаржыландырудың тиімді тетіктері шешуші рөл атқарады. Сол құралдардың бірі – лизинг.
Алдағы уақытта мына бағыттарға ерекше назар аудару қажет деп есептеймін:
Алдымен, лизинг компанияларының ұзақмерзімді әрі қолжетімді қаржы ресурстарына қол жеткізу мүмкіндігін кеңейту маңызды. Бұл кәсіпкерлер үшін лизинг құнын төмендетуге және оның қолжетімділігін арттыруға көмектеседі.
Екіншіден, «Даму» қоры іске асырып отырған мемлекеттік бағдарламаларды одан әрі жетілдіру, рәсімдерді жеңілдету және қаржыландыру бағдарламаларына қатысушылардың аясын кеңейту қажет.
Үшіншіден, лизинг нарығының тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін заңнамалық базаны жетілдіру, нарықтың ашықтығы мен айқындығын арттыру, сондай-ақ оның инвесторлар үшін тартымдылығын күшейту маңызды.
Бұған қоса, облигация қаржыландыруын дамыту, секьюритизация тетіктерін енгізу және институционалдық инвесторлардың қаражатын тарту арқылы жаңа қорландыру көздерін қалыптастыру ерекше маңызға ие.
Алдағы бес-он жылда лизинг Қазақстан экономикасының маңызды қаржыландыру құралдарының біріне айналуы әбден мүмкін. Лизинг жай ғана қаржыландыру құралы емес, бұл – экономиканың жаңаруына серпін беретін инвестициялық механизм. Лизинг неғұрлым қолжетімді болған сайын кәсіпкерлік те, өндіріс те, тұтас экономика да соғұрлым қарқынды дами түседі.
Ардақ Досанов,
KazLeasing лизинг компаниялары қауымдастығының директоры:
Жеке тұлғаларға арналған лизингтің маңызы зор
– Лизинг шағын және орта бизнеске айтарлықтай септігін тигізе алады. Соның арқасында компаниялар заманауи техника, көлік, өндірістік жабдықтар мен арнайы техникаларды сатып ала алады. Ал ол әрі қарай еңбек өнімділігін арттыруға, өндіріс көлемін ұлғайтуға және жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік алады. Нәтижесінде, бизнес бәсекеге қабілетті бола түседі.
Лизингтің дамуы мемлекетке де маңызды. Себебі лизинг инвестиция көлемінің артуына, түрлі салалардың дамуына, салықтың көбірек түсуіне және отандық кәсіпкерліктің одан әрі өркендеуіне ықпал етеді.
Кейінгі жылдары Қазақстандағы жеке лизинг компанияларының қызметіне сұраныс тұрақты түрде артып келеді. Бұл бизнестің лизингке деген қызығушылығы мен сұранысының жоғары екенін көрсетеді. Алайда бұл саланың мүмкіндігі бұдан да зор деп айтар едім. Егер жан-жақты қолдау көрсетілсе, лизинг ел экономикасының өсуіне айтарлықтай үлес қоса алатын еді.
Оң динамикаға қарамастан, лизинг саласында әлі де шешілмей келе жатқан бірнеше мәселе бар. Соларға толығырақ тоқталғым келеді:
Ең алдымен, осы саладағы компаниялардың мемлекет ұсынған әртүрлі бағдарламалар мен қаржы ресурстарына шектеусіз, толық қатысуға мүмкіндігінің болмауы. Қазір бұл бағдарламалар көбінесе мемлекеттік компанияларды қолдауға бағытталған. Ал нарықта әрқайсында тең мүмкіндік болуы керек деп есептеймін.
Екінші маңызды мәселе – заңнаманы одан әрі жетілдіру қажет. Егер жеке-жеке тоқталар болсам, талап ету құқықтарын тіркеу, лизинг берушілердің құқықтарын қорғау, лизинг нысандарына заңсыз қойылған тыйымдарды алып тастау, атқарушылық іс жүргізу жүйесі мен құқық қолдану тәжірибесін жетілдіру. Солардың ішінде cалық мәселесіне аса мән беру қажет. Егер салық заңнамасына қандай да бір өзгерістер енгізілетін болса, онда ұзақ мерзімде лизинг келісімшарттарының ерекшеліктері де ескерілуге тиіс. Себебі жаңа салық талаптары күшіне енген кезде, мерзімі аяқталмаған келісімшарттар нарық қатысушыларына да, клиенттерге де кері әсерін тигізуі мүмкін.
Бұған қоса цифрлық қызметтерді дамыту, әкімшілік рәсімдерді жеңілдету және мемлекеттік органдар мен бизнес арасындағы байланысты нығайту қажет. Сондықтан KazLeasing қауымдастығы туындайтын мәселелерді жедел шешу үшін мемлекеттік органдар, Ұлттық кәсіпкерлер палатасы және нарық өкілдерінің қатысуымен тұрақты жұмыс тобын құру бастамасын әрдайым айтып келеді.
Алдағы жылдары лизинг нарығының одан әрі дамуын тоқтатпайды. Біздің тұжырымыз бойынша, ең алдымен, көлік, құрылыс және жол техникасы, өндіріс, ауыл шаруашылығы мен логистика салаларына сұраныс артады. Себебі осы салаларға қазір инвестиция көп тартылып жатыр.
Тағы бір маңызды бағыт – лизинг саласын цифрландыру. Қазірдің өзінде көптеген компания электронды құжат айналымын енгізіп, келісімшарттарды қашықтан рәсімдеу, клиенттерді автоматты бағалау, жасанды интеллект технологиялары мен алаяқтықтың алдын алу жүйелерін қолдана бастады. Алдағы уақытта бұл шешім қабылдау уақытын едәуір қысқартып, лизингті бизнеске бұрынғыдан да қолжетімді етеді.
Сонымен қатар ислам лизингі (ижара), облигациялар шығарудың, екінші деңгейлі банктермен және даму институттарымен бірлескен бағдарламалардың әлеуеті зор деп есептейміз. Сондай-ақ лизинг портфельдерін секьюритизациялау мүмкіндіктерін дамытуға да сұраныс артады.
Жеке тұлғаларға арналған лизингті дамыту да маңызды бағыттардың біріне айналады. Көптеген елде бұл сегмент қарқынды дамып келеді. Елімізде де осы саланы реттейтін заңнамалық база қалыптасса, бұл бағыттың да әлеуеті жоғары болмақ.
Жалпы, алдағы бес жылда лизинг саласында жаңа кезең басталады деп ойлаймыз. Яғни, сала тек сан жағынан өсіп қана қоймай, сапалық тұрғыдан да дамиды. Ол үшін нарықтың барлық қатысушыларына тең жағдай жасау, қаржыландыруды барынша қолжетімді ету, заңнаманы жетілдіру және мемлекет пен бизнес арасындағы тұрақты диалогты жалғастыру аса маңызды.