Жақында Мемлекет басшысы «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру» туралы Жарлыққа қол қойған болатын. елдегі кітап пен кітапхана мәселелері турасында Ұлттық кітапхана қызметкері Айбала Бекмұханбетті әңгімеге тарқан едік...
– Жуырда Астанада «Мәдениет және инновация» форумы өтті. Сіз осы іс-шараның кітапхана бағыты бойынша ұйымдастырушысы болдыңыз. Алдымен осы форумда қандай маңызды мәселелер көтерілді? Сол туралы айтсаңыз.
– Биылғы басқосу өте ерекше ұйымдастырылды. «Мәдениет және инновация» форумы аясында 600-ден астам қатысушы тіркелсе, оның ішінде кітапхана бағытына 180-ге жуық маман қатысты.
Форум бағдарламасына әріптестерімізге барынша пайдалы болатындай спикерлерді тартуға тырыстық. Олардың қатарында шетелдік қонақтарымыз да болды. Сонымен қатар жұмыста жасанды интеллектіні пайдалану бойынша жаңа бағыттар талқыланды. Осы тақырыптағы спикеріміз қатысушылардың қызығушылығын оятып, өте керемет кері байланыс болды. Екі Ұлттық кітапханамыздың директорлары: Ұлттық кітапхана директоры Ғазиза Нұрғалиева, Ұлттық академиялық кітапхана директоры Күміс Сеиітова кітапхана саласына байланысты мазмұнды баяндамалар жасады. Жиында көптеген ауқымды сұрақ талданды. Оның ішінде кітапханаға оқырмандарды қалай тартамыз, заманауи бағытқа қалай көшеміз, заңнамада ескерілмей қалған өзекті сұрақтар мен мамандықтың қоғамдағы беделі мәселелері болды.
Форумның ең басты қонағы Үндістаннан келген сторителлинг шебері Дипа Киран болды. Біз осы өнерді өз ісімізде дамыта отырып, сол кісінің әдістері арқылы кітапханаға оқырмандарды тартып, кітап оқудың қызықты әрі пайдалы әдістерін дамытуды көздедік.
– Осы форум аясында шетелден қонақ шақырудағы басты мақсат – тәжірибе алмасу болды ма?
– Иә, бірінші күні форумның салтанатты ашылуы пленарлық жиынға ұласып, шетелден арнайы шақыртылған қонақтар: Jinbang (Henan) Cultural Tourism Development компаниясының төрайымы, креативті индустриялар саласындағы продюсер және стратег, өнер, технология және бизнес тоғысындағы мәдени кеңістіктердің авторы, (Қытай) Miss Min «Мәдени кодтың күші: тарихтың иммерсивті жобалар арқылы бизнеске айналуы» тақырыбында, Халықаралық сторителлинг шебері, педагог және зерттеуші. Story Arts Foundation қорының негізін қалаушы, IIT Madras университетінің оқытушысы әрі ғылыми қызметкері, (Үндістан) Дипа Киран «Әңгімелеу мәдениеті мен шешендік өнер: білім берудің жаңа мүмкіндіктері» тақырыбында және халықаралық продюсер, EVERSEE GmbH компаниясының негізін қалаушы және CEO, live entertainment саласының креативті көшбасшысы, (Германия) Артем Бадалян «Cirque du Soleil-ден Dragone-ға дейін: әйгілі шоулар қалай дүниеге келеді» тақырыптарында баяндама жасап, кейін секциялық жұмыста осы тақырыптарға кеңінен тоқталды. Мәдениет саласын жан-жақты дамытуға байланысты көптеген пайдалы ақпарат айтылды.
– Мемлекет басшысы «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру» туралы Жарлыққа қол қойғанын білеміз. Сіздіңше, осы Жарлықтың негізгі міндеті мен мақсаты не?
– Бұл Жарлық дер кезінде шықты. Себебі құжаттың мазмұнына терең үңілсек, кітапханаларды жаңа заманауи форматқа көшіру, олардың қорын толықтыру және баспа ісін дамыту, халықтың интеллектуалды ұлт ретінде дамуына орай кітап ұсыну және оқуына жағдай жасау секілді мәселелердің барлығы қамтылған. Әртүрлі жастағы оқырмандарды кітап оқуға баулу үшін көптеген жаңа әдіс қарастырылған. Мәдениет, білім беру, инновация бағытында жұмыс істейтін мекемелердің алдында үлкен міндет, қажырлы еңбек тұр.
Қазір мәдениет пен білім беру мекемелеріне қарасты барлық ведомство кітапханаларының жұмысын біріктіретін Ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру мәселесі көтеріліп жатыр. Мәселен, Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты 4 000-ға жуық көпшілік кітапхана, білім беру жүйесінің өзінде 7 мыңнан астам мектеп кітапханасы бар. Қаншама жоғары оқу орындарының, бұдан бөлек медициналық, әскери және түзету мекемелерінің кітапханалары жұмыс істейді. Бұл барлық ведомстволарға қарасты кітапханалардың жұмысын көтере алатын, кітапхананың барлық жұмыс процесіндегі модульдерін, пайдалануышлардың цифрлы сұранысын өңдейтін, жинақтайтын масштабты цифрлы платформа болуға тиіс. Жаңа құжат осылардың барлығының жұмысын бір жүйеге келтіруге септігін тигізеді деп сенемін.
Тәуелсіздік алғанымызға биыл 35 жыл толады. Кітапхана саласында қызмет етіп келе жатқаныма 15 жылға таяп қалды. Осы уақыт ішінде саланың қаншалықты дамып жатқанын, сонымен бірге нағыз қолдауды қажет ететін тұстарын да көріп келеміз. Осы жылдары қаншама кітапхана жабылғаны белгілі. Сол кездері негізгі назар қызметкерлерді тұрақтандыруға, жалақыны уақытылы беруге аударылса, қазір кітапханалар оқырман үшін барлық жағдайды жасауға, қажетті заманауи кітаптарды ұсынуға жұмыс істей білуі керек. Кітапхананың ең басты байлығы – бүгінгі қоғам сұранысына жауап бере алатын қоры.
Еліміз әлемдік деңгейде шығып жатқан жаңалықтардан, түрлі баспалардан жарық көрген құнды дүниелерден қалып қоймауы керек. Ол үшін біз оқырмандарымызға жаңа әдебиеттерді дер кезінде ұсына білуіміз қажет. Заман ағымына қарай құжаттар да, біздің жұмыс бағытымыз да заманауи форматқа өзгеріп отыруы тиіс. Біздің сала мамандарының осы өзгерістерді игеріп кетуге білімі мен құзіреттіліктері жеткілікті ме? Қорды толықтырғанмен, оны дұрыс сақтайтын, пайдалануға ыңғайлы, заманауи кеңістікке бейімдеу мәселесі тұр. Осы мәселелер аталған Жарлықты іске асыруда ескеріледі деп сенемін.
– Елдегі кітапханалардың қорын жаңарту, жаңа технологиялар енгізу және кітапхана кеңістігін ыңғайлы әрі тартымды ету үшін не істеу қажет деп ойлайсыз?
– Кітапханаларды заманауи технологиялармен қамтамасыз етсек, бұл біздің болашағымыз үшін жасалған үлкен инвестиция болары сөзсіз. Бұл үрдіс тек Астана мен Алматыда ғана емес, басқа да аймақтар мен мегаполистерде кеңінен қолға алынса екен дейміз.
Осы тұста тағы бір өзекті мәселе шығады, ол – білікті мамандардың тапшылығы. Қазір санаулы оқу орны мамандар дайындайды. Бірақ сонда да кадр тапшылығы сезіледі. Себебі жас мамандардың көбісі үлкен қалаларда қалып қояды да, өңірлердегі кітапханалар мамансыз қалып жатады. Оның үстіне, көп жылдық тәжірибесі бар білікті мамандарымыз лек-легімен зейнетке шығуға дайын тұр. Осы мәселелердің түйінін шешуде де аталған Жарлықтан зор үміт күтеміз. Нақты айтатын болсақ, кітапхана мамандығының беделін арттыру, өңірге барған жас маманға жағдай жасауды қарастыру қажет.
– Сіз Астана қаласындағы Ұлттық Академиялық кітапханада қызмет еттіңіз, қазір Алматыдағы Ұлттық кітапханада жұмысыңызды жалғастырып жатырсыз. Осы екі ірі ұлттық мәртебесі бар кітапхананың айырмашылығы мен өзіндік ерекшеліктері қандай?
– Жалпы, қос ұлттық кітапхананың ең басты міндеті – ұлттық мұраны жинақтау, толықтыру және оны болашақ ұрпаққа аман-есен жеткізу. Осы тұрғыдан алғанда, екі мекеме де бір мақсатта жұмыс істеп жатыр. Әрине, олардың географиялық орналасуына және атқаратын қызметтеріне байланысты өзіндік кішігірім айырмашылықтары мен ерекшеліктері де жоқ емес.
Мысалы, өзім Астанадағы Ұлттық Академиялық кітапханада маман ретінде қалыптастым. Менің кәсіби тұрғыдан шыңдалуыма, шынын айту керек, сол кездегі маман тапшылығы да белгілі бір дәрежеде әсер етті. Өйткені жастардың арасында арнайы кітапханалық білімі бар мамандар өте сирек, бірді-екілі ғана болатын. Сондай кезде жүктелген тапсырмалардан қашпай, жауапкершілікті сезініп жұмыс істей бергеннен кейін тәжірибең де артады, деңгейің де өседі, көп нәрсені үйренесің.
Жастардың, жаңа толқынның кітап оқуға ықыласы өте жоғары. Осы орайда баспалардың да жұмысына тоқтала кеткен жөн. Жақында өткен үлкен форум кезінде кітапхана холында шетелдік қонақтарды жолықтырдым. Олар Моңғолиядан келген ғалымдар екен. Сол күндері Алматыда «Алтын Орда» кітаптарының тұсаукесері өтіп, оған жан-жақтан, шетелдерден көптеген қонақ келген болатын.
Сол ғалымдар маған: «Елімізге Қазақстанның тарихына қатысты академиялық кітаптар сатып алып кеткіміз келеді, қандай дүкендерді ұсынасыз?» деп сұрақ қойды. Мен біздегі бар «Меломан», Астанадағы «Абай» кітап үйі сияқты орындарды айтып жатыр едім, олар: «Меломаннан» басқа жер бар ма? Ол жерде Қазақстанның тарихына қатысты терең, академиялық кітаптар аз екен», – деді.
Сол шақта мен де ойланып қалдым... Бізде академиялық бағыттағы кітаптар өте аз немесе оқырманға қолжетімсіз. Көбіне жоғары оқу орындары мұндай еңбектерді өз баспаларынан аз тиражбен шығарады да, олар сол оқу орнының айналасынан аспай қалады. Ал көпшілік қауымға, шетелдік зерттеушілерге жетпейді.
Нарықта біздің тарихымыз бен мәдениетімізді дұрыс насихаттайтын академиялық кітаптарға сұраныс жоғары. Мұндай кітаптарды, қажет болса, эксклюзивті етіп немесе шағын тиражбен болса да шығарып, кеңінен таратуды ескеру керек. Біз өзіміз де шетелге шыққанда еліміз туралы сауатты, сапалы кітап алып барғымыз келеді, бірақ кейде сондай дүние таппай қиналатынымыз жасырын емес.
– Іс-тәжірибе алмасу бағытында шетелдерге көп барып жүрсіз ғой. Олардан біз не үйренуіміз керек?
– Маман тапшылығы тек бізде ғана емес, басқа елдерде де бар. Алайда өзге мемлекеттерде кітапханаға басқа саладан қызметкер қабылданса да, ол міндетті түрде кітапханалық білімін жетілдіретін арнайы курстан өтеді. Осындай жүйелі курстар бізге де аса қажет. Сонда кітапханада жұмыс істейтін әрбір адам, ең алдымен, өзінің кітапханашы екенін, оның кәсіби жауапкершілігін терең сезінетін болады. Бұл үрдіс өз кезегінде іске деген жанашырлықты, оқырманды дұрыс түсінуді қалыптастырады. Кітапханашының оқырман алдындағы, тіпті ұлт алдындағы міндеті зор десем, артық айтқандық емес.
Сондықтан басқа мамандықтан келгендер немесе бұл саладан қол үзіп қалып қайта оралғандар міндетті түрде біліктілікті арттыру курстарынан өтуі тиіс. Бізде екі ұлттық кітапхананың да жанында біліктілік арттыру мектептері бар, бірақ өкінішке орай, біз беретін сертификаттардың құқықтық күші әлсіз. Осы тұрғыда жаңа Жарлық аясында қос ұлттық кітапхана беретін сертификаттардың мәртебесін көтеру мәселесі қарастырылса екен деймін. Әрине, білімді тереңдету үшін де оқуға болады, бірақ бұл құжаттың маманның жұмысқа орналасуына немесе ынталандырылуына заңды түрде септігі тигені дұрыс.
Сонымен қатар көбіне ТМД елдеріндегі кітапханалардың жұмысымен таныстым. Оның ішінде Ресейдің кітапхана ісін ұйымдастыру тәжірибесін мойындау керек. Оларда кітапхана жұмысы өте жүйелі. Маған, әсіресе, олардың «Мәдениет» мемлекеттік бағдарламасы аясында кітапханаларды дамыту тетіктері ұнайды.
– Енді өзіңіз қазір қызмет атқарып жатқан Ұлттық кітапхананың тікелей жұмысына ойыссақ. Ұлттық кітапхананың қорында қанша кітап бар? Олардың сақталу жағдайы қалай және кітапхана толықтай сандық жүйеге көшіп болды ма?
– Ұлттық кітапхананың қорында 7 миллионнан астам құжат бар. Кітапханамызда арнайы мамандар жұмыс істейді, олар күнделікті қордағы қажетті температуралық режимді қадағалап отырады. Сондай-ақ бізде арнайы Консервация орталығы бар. Онда «ауырып қалған», яғни зең басқан немесе тозған құжаттарды тексеріп, оларды қалпына келтіру шараларын жүргізеді.
Ұлттық кітапханада реставрация мектебі жұмыс істейді. Онда мамандар кітапты қалай күту керек, қандай қолайлы жағдай жасау қажет, жарықтың түсуі мен температурасы қалай болу керек екенін үйренеді.
Қазір елімізде жаңа кітапхана ғимараттары салынып жатыр. Бұйырса, екі қалада Президенттік кітапханалар бой көтереді деген жақсы жаңалық бар. Осы орайда, әлемдік үрдіске сай, табиғи жарықпен сәулеленетін, экологиялық тазалығы сақталған заманауи архитектуралық жобалар ескерілсе екен дейміз. Сондай-ақ жаңа кітапханалар салынған кезде қор сақтау бөлімдерінде бірден шаңды автоматты түрде жинайтын арнайы аппараттардың орнатылуы маңызды.
Ұлттық кітапхана цифрландыру бағытында көш бастап тұр. Қазақстандағы ең негізгі ортақ платформа – Қазақстанның Ұлттық электрондық кітапханасы (ҚазНЭБ) порталы бар. Осы порталға ең ауқымды әрі сапалы қор ұсынатын – біздің Ұлттық кітапханамыз. Бізде бұл бағытта жұмыс істейтін арнайы мамандар бар, олар цифрлау жұмыстарын үздіксіз жүргізеді. Цифрлау – бұл жай ғана сканерлеу емес, оның артында үлкен редакциялау, мәтінді тазарту жұмыстары тұр. Мұның бәрі бекітілген нормативпен жоспарға сай, жүйелі түрде іске асырылып келеді.
– Әңгімеңізге рахмет.
Сұхбаттасқан
Тамирис МАТЖАНОВА