Өнім өндірушіден тұтынушыға дейін бірнеше қолдан өтеді. Әр делдал өзінше баға қояды. Заң бойынша әлеуметтік маңызы бар азық-түлікке 15 пайыздан артық үстеме қосуға болмайды. Соған қарамастан делдалдар 40-50 пайызға дейін үстеме қосатынын жауаптылар мен жергілікті атқарушы мекемелер де жасырмайды. Мәселен, өткен аптада «Алтын орда» базарындағы сауда желілері мен көтерме сауда орындары азық-түлікке 40 пайыздан 203 пайызға дейін негізсіз үстеме қосқаны анықталды.
Бұған дейін Үкімет басшысы әлеуметтік азық-түлік бағасын бақылап, көтерме базарларға тәртіп орнатуды тапсырған еді. Не өзгерді? Жалпы, делдалдар қымбатшылыққа қаншалықты үлес қосып отыр? Нарықты қалай реттей аламыз?
Нарықтың 67 пайызы – делдалдар
Ұлттық статистика бюросының еліміздегі сауда саласының құрылымы туралы дерегіне қарасақ, көтерме сауда нарықта өте үлкен үлес алатынын көреміз. Шамамен 66,6 пайыз. Ал бөлшек сауда – 32,9 пайыз. Бұл азық-түлік тізбегінде бірнеше аралық буын бар екенін көрсетеді. Ал әр аралық буын бағаға баға қосатыны белгілі.
Үкімет пен Сауда министрлігі «өнім өндірушіден дүкенге дейінгі делдал санын қысқарту» саясатын жүргізіп келеді. Ресми мәлімдемелерінде жауаптылар делдалдың көп болуы бағаны негізсіз өсіретінін үнемі айтады. Осыған байланысты әлеуметтік маңызы бар азық-түлікке 15 пайыздан артық үстеме қосуға болмайтыны заңмен бекітілген. Ал осы талаптың орындалуын Үкімет пен Сауда министрлігі қадағалауы қажет. Жауаптылар кәсіпкерлерге әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына белгіленген 15 пайыздан жоғары баға үстеу заңға сәйкес әкімшілік жауапкершілікке әкеп соқтыратынын ескертеді. Сауда орындарында тексеріс жүргізеді. Бағынбағандар айыппұл төлейді.
Жыл басында бағаны тұрақтандыру және негізгі азық-түлік өнімдерін барынша қолжетімді ету үшін әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тізбесі уақытша кеңейтілген еді. Сауда және интеграция министрінің 2025 жылғы 23 желтоқсандағы бұйрығына сәйкес, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының тізбесіне қаптамасына, оралу түріне, өндірушісіне, шыққан еліне және көлеміне қарамастан 31 тауар енгізілді. Былтыр жыл аяғында елордадағы Коммуникациялар қызметінде өткен брифингте Астана қаласының Сауда және тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаментінің басшысы Ғалымжан Ілиясов ӘМАТ тізбесін кеңейтудегі негізгі міндеттердің бірі баға белгілеуді барынша ашық ету және негізсіз жоғары баға қоятын тиімсіз делдалдарды тежеу екенін мәлім еткен болатын. Ол сауда үстемесінің шекті мөлшерін 15 пайыздан асырмау түпкі бағаның өсуін тежеуге мүмкіндік береді және азық-түлік инфляциясын тұрақтандыруға ықпал ететінін айтты.
– Қажет болған жағдайда сауда үстемесіне енгізілген шығындарды растайтын құжаттар, сәйкестік сертификаттары немесе сәйкестік туралы декларациялар ұсынылуға тиіс. Бұл норма баға белгілеу талаптарының сақталуын бақылауды күшейтуге, негізсіз баға өсімінің алдын алуға, сондай-ақ тауарлардың заңдылығын, сапасы мен қауіпсіздігін растауға мүмкіндік береді, – деген еді Ғалымжан Ілиясов.
Бұдан бөлек, ӘМАТ тізімінің кеңеюі өндірушілер мен импорттаушыларды қосымша ынталандырады. Атап айтқанда, олар сауда желілеріне түрлі сыйақылар мен ретро-бонустар төлеу міндетінен босатылады. Босатылған қаражатты өндірісті кеңейтуге, қуаттарды жаңғыртуға және бизнесті дамытуға бағыттауға болады. Сонымен қатар ӘМАТ тізбесіне енгізілген тауарларды өндірушілер мемлекеттен қолдау ала алады. Олардың қатарында жеңілдетілген тасымалдау, коммуналдық қызметтердің бекітілген тарифтері, айналым қаражатына арналған жеңілдікті қаржыландыру және басқа да ынталандыру құралдары бар.
Бір айта кететін жайт – әлеуметтік маңызы бар азық-түлікке аспаздық өнімдер, аспаздық жартылай фабрикаттар және дайын тағам өнімдері жатпайды. Ерекшелік ретінде тек тартылған ет қана енгізілген.
Тыйым тыймай тұр
Заңда жазылған шектеуге бағынбайтындар бар. Тіпті көп десек те артық емес. Мәселен, өткен аптада Алматыдағы «Алтын орда» базарында жүргізілген тексеріс кезінде кей саудагерлер азық-түлікке 40 пайыздан 203 пайызға дейін үстеме қосқаны анықталды. Бұл заңда белгіленген 15 пайыздық шектен бірнеше есе жоғары. Осыдан кейін жауаптылар әкімшілік шаралар қабылданатынын хабарлады. Өңірлік комиссияның жұмысы аясында «Алтын Орда» базарындағы 13 сауда субъектісіне жоспардан тыс тексеру жүргізіліп, нәтижесінде азық-түлік бағасының өсуіне әсер еткен 7 тиімсіз делдалдың қызметі тоқтатылған. Алайда мұндай жағдай бірінші рет тіркеліп отырған жоқ. Жалпы, жыл басынан бері Алматы облысында 171 сауда субъектісіне қатысты 643 әкімшілік хаттама толтырылған. Оның 467-сі әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына белгіленген шекті сауда үстемесін асыру фактілеріне байланысты рәсімделсе, тағы 176 хаттама сауда заңнамасын бұзу бойынша толтырылған. Салынған айыппұл көлемі 3,4 миллион теңгеден асқан.
Ал Астанада жыл басынан бері әлеуметтік маңызы бар азық-түлікке шектен тыс үстеме қосқаны үшін 1 628 әкімшілік қаулы шығарылып, салынған айыппұл көлемі 52 миллион теңгеден асқан. Республика бойынша биылғы бақылау шаралары нәтижесінде 2 463 әкімшілік қаулы рәсімделіп, салынған айыппұл көлемі 76,8 миллион теңгеге жеткен.
Үкімет делдалдық схемаларды анықтауға ЖИ-ды да қолдана бастапты. Сауда және интеграция бірінші вице-министрі Айжан Бижанованың мәлімдеуінше, 2026 жылдың басынан бері 2 мыңнан астам электронды шот-фактураға талдау жүргізіліп, әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына үстемеақы қосу бойынша 631 заң бұзу анықталған. Қазір министрлік жасанды интеллект көмегімен тек үстемеақының шектен асуын ғана емес, әлеуметтік азық-түлік бойынша жасалатын сауда операцияларының санын да бақылайды. Егер бір тауар бір күн ішінде бірнеше рет қайта сатылса, мұндай мәмілелердің жалған немесе өнімсіз делдалдық схема болуы мүмкін екені тексеріледі. Тек наурыздың бірінші жартысында ғана өнімсіз делдалдарға қатысты 56 әкімшілік іс мемлекеттік органдарға жолданған.
Бұдан бөлек, Үкімет баға қалыптастыруға ықпал ететін негізгі сауда нүктелерін бақылауды күшейтуді жоспарлап отыр. Осыған байланысты еліміз бойынша бағаға елеулі әсер ететін 63 ірі базар анықталған. Осы айда Сауда және интеграция министрі Арман Шаққалиев Астанадағы «Алаш» және «Шарын» көтерме базарларын аралап, көтерме сауда өкілдерімен кездесу өткізді. Министрдің айтуынша, негізсіз үстемеақының әрбір теңгесі халықтың қалтасына тікелей әсер етеді. Сондықтан өнімсіз делдалдарды азайту тек экономикалық емес, әлеуметтік маңызы бар міндетке айналып отыр.
Сонымен қатар базар әкімшіліктері
де делдалдарды қысқартудың жолын ұсынуда. Мысалы, «Алаш» көтерме сауда базарының директоры Нұрлан Жұмеков қала орталығында бірнеше жәрмеңке алаңын ашу жоспарланып отырғанын мәлімдеді. Онда қоймалардағы өнім тұрғындарға тікелей сатылмақ. Бұл көтерме жеткізушіден тұтынушыға дейінгі аралықты қысқартып, қосымша үстемеақыларды азайтуға мүмкіндік береді.
Алайда сарапшылар мәселені тек айыппұлмен немесе тексеріспен шешу қиын екенін айтады. Себебі делдалдардың көбеюіне нарықтың өзі жағдай жасап отыр. Ұсақ өндірушілердің логистикасы әлсіз, қоймасы жоқ, өнімін тікелей өткізуге шамасы жетпейді. Сондықтан олар өнімін амалсыз делдалдарға береді. Кей жағдайда өнім соңғы тұтынушыға жеткенше екі-үш делдалдан өтеді. Әрқайсысы өз үстемесін қосады. Соның кесірінен өндіруші арзан бағаға сатқан тауар дүкен сөресіне жеткенде едәуір қымбаттайды.
Демек, мәселе тек бақылауда емес. Экономист Арман Байғанов мәселені шешу үшін ең алдымен ірі және орта шаруашылықтарды дамыту қажет деп есептейді. Сонымен қатар ұсақ өндірушілерге де қолдау керек.
Арман Байғанов,
экономист,
R-Finance қаржы кеңесшісі:
Мемлекет ақпараттық қолдауды күшейту керек
– Делдалдар азық-түлік бағасына әсер ететіні сөзсіз. Мысалы, біздің ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер картопты өздері 100-200 теңгеден сатуы мүмкін, бірақ нарыққа жеткенде оның бағасы 1,5-2 есе қымбаттап кетеді. Себебі шаруалар бірнеше делдал тізбегін айналып өтеді, өнімін тікелей дүкендерге немесе базарға шығара алмайды. Біріншіден, олардың өндіріс көлемі жеткіліксіз. Әсіресе, шағын тауар өндірушілер әрдайым тиімсіз жағдайда қалады.
Көп жағдайда өнім бірнеше делдалдан өтеді. Әркімнің нарыққа тікелей шығып, сауда жасауға мүмкіндігі жоқ. Бұл қалыптасқан жағдай және, өкінішке қарай, осылай бола береді. Өйткені ірі ауыл шаруашылығы өндірушілері шығындарын азайта алады. Мысалы, логистиканы өздері ұйымдастырып, өнімді делдалсыз жеткізуге мүмкіндігі бар. Тіпті, арнайы дүкендер де аша алады. Сондықтан оларға бәрі тиімді әрі бағаны төменірек қоя алады.
Ал еліміздегі шаруашылықтардың көпшілігі – ұсақ шаруашылықтар. Олардың өзіндік құны жоғары, сондықтан тауарды өткізу жағынан да оларға тиімсіз болады. Көп жағдайда өнімін тікелей сата алмайды. Кейде тіпті базарда сатушы ұстауға да шамасы жетпейді, себебі өндіріс көлемі аз әрі тек бір бағыттағы өніммен айналысады. Ірі шаруашылықтар аз болғандықтан, олар да барлық жерде сатушы ұстай алмайды. Соның салдарынан өнімін делдалдарға беруге мәжбүр болады. Ал делдалдар баға қосады. Сонымен қатар ірі шаруашылықтар өнімді тиімдірек сақтай алады, сондықтан өнімі көп бұзылмайды, шығыны да аз болады.
Дегенмен азық-түлік нарығында қандай да бір монополия бар деп есептемеймін. Бұл жерде бәсекелестік жоғары. Негізгі мәселе – ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілердің, әсіресе ұсақ шаруалардың өнімді өздері тікелей өткізе алмауында. Сондықтан өнім бірнеше делдалдан өтіп, ақырында баға 2-3 есе өсіп кетуі мүмкін.
Не істеу керек дегенге келсек, ең алдымен ірі және орта шаруашылықтарды дамыту қажет. Сонымен қатар ұсақ өндірушілерге де қолдау керек шығар. Оларды маркетингке, өнім өткізудің жолдарына үйрету қажет. Кооперативтер құру мәселесі де айтылып жүр, бірақ кооперативтердің көбі өміршең емес екенін көрдік.
Меніңше, мемлекет ақпараттық қолдауды дамыту керек. Мысалы, өнімді ұзақ мерзімде сақтауға арналған жеңілдетілген бағадағы қоймаларды көбейту қажет. Сондай-ақ өндірушілер өнімін тікелей сата алуы үшін сауда орындарының жалдау құнын арзандату секілді жеңілдіктер керек. Ең бастысы – делдалдарды айналып өтудің жолдарын, логистика мен маркетинг шығындарын оңтайландыруды үйрету аса маңызды.
Ал бағаны тікелей бақылау аса тиімді емес. Себебі бұл – нарықтық экономика. Мұнда сатушылар мен делдалдардың саны өте көп болуы –заңдылық. Жалпы, өндірушілер саны көбейген сайын баға да төмендей береді.