Қазақстан еңбек нарығы жаңа кезеңге аяқ басты. Бір жағынан мемлекет алдағы жылдары халықтың табысын арттырып, жыл сайын 240 мың сапалы жұмыс орнын ашуды жоспарлап отыр. Екінші жағынан елде жүз мыңнан астам жас жұмыссыз жүр. Ал үш жүз мыңнан астам азамат білім алмайды, жұмыс істемейді, яғни қоғамда NEET санатындағы жастар ретінде белгілі топтың қатарында.
Бұл жағдай еңбек нарығындағы басты сұрақты алға шығарады: мәселе жұмыс орындарының жетіспеуінде ме, әлде еңбек нарығы мен жастардың таңдауының арасындағы алшақтықта ма?
Үкімет бекіткен 2026-2029 жылдарға арналған халық табысын арттыру жөніндегі кешенді жоспар ел экономикасына тың серпін беруді көздейді.
Ұлттық экономика бірінші вице-ми-
нистрі Азамат Әмриннің айтуынша, жоспар жүзеге асқан жағдайда бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысы өседі.
Бұл – қарапайым халықтың сатып алу қабілетін сақтап қалуға ғана емес, әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған қадам. Жоспардың ең маңызды тұстарының бірі – сапалы жұмыс орындарын құру. Еңбек нарығында жұмыс орнының саны ғана емес, сапасы да маңызды. Заманауи технологиялар енгізілген, білікті мамандар еңбек ететін кәсіпорындар көбейген сайын өндіріс тиімділігі де артады.
Осы мақсатта жыл сайын 240 мың сапалы жұмыс орнын ашу жоспарланып отыр. Сонымен қатар кәсіпорындармен 600-ге жуық меморандум жасалып, дуальды білім беру жүйесі күшейтіледі. Яғни, студенттер оқу барысында өндірісте тәжірибе жинап, еңбек нарығына дайын маман ретінде шығуға мүмкіндік ала-
ды.
Статистика не дейді?
Алайда еңбек нарығының қазіргі жағдайы жоспарланған көрсеткіштерден әлдеқайда күрделі екенін аңғартады. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың 1 мамырындағы жағдай бойынша Қазақстанда ресми тіркелген жұмыссыз жастар саны 117,7 мың адамға жеткен. Бұл – 15 пен 34 жас аралығындағы азаматтар. Жұмыссыз жастар ең көп тіркелген өңір – Түркістан облысы. Мұнда 17,7 мың жас тұрақты жұмыс таба алмай жүр. Алматы қаласында 11,4 мың, Маңғыстау облысында 9,3 мың, Алматы облысында 8,7 мың және Астанада 6,7 мың жұмыссыз жас есепке алынған. Алайда мамандарды алаңдататын басты мәселе – ресми жұмыссыздық көрсеткіші емес. Одан да маңыздысы – NEET санатындағы жастардың саны.
Жастар неге жұмыс таба алмай жүр?
Сарапшылардың пікірінше, мәселе жұмыс орындарының тапшылығында ғана емес. Министрлік еңбек нарығындағы басты түйткілдердің бірі ретінде жастардың сұранысқа ие емес мамандықтарды таңда-
уын атап отыр. Мысалы, құрылыс, өндіріс және қызмет көрсету салаларында маман тапшылығы байқалады. Аспаз, тігінші, дәнекерлеуші, техникалық мамандарға сұраныс жоғары. Бірақ көптеген жастар жоғары жалақы мен жайлы өмір іздеп ірі қалаларға көшеді. Алайда олардың еңбек нарығында тәжірибесі мен дағдысы жеткіліксіз болып шығады.
Нәтижесінде үлкен үмітпен мегаполиске келген жас тұрақты жұмыс таба алмай, жұмыссыздар қатарына қосылады.
Жастарға қандай мүмкіндік ұсынылып жатыр?
Соңғы үш жылда еліміз бойынша 965 мыңнан астам жас мансап орталықтарына жүгінген. Олардың жартысынан астамы ауыл жастары. Қуантарлығы – тіркелген жастардың 80 пайыздан астамы жұмыспен қамтылған. Бұл шамамен 776 мың адам. Жастарды қолдау мақсатында бірнеше мемлекеттік бағдарлама жұмыс істейді. Соның бірі – «Жастар практикасы». Бағдарлама оқу орнын жаңа бітірген түлектерге алғашқы еңбек тәжірибесін жинауға мүмкіндік береді. Еңбек ақысы толықтай мемлекет есебінен төленеді. Биыл осы бағдарлама арқылы 25 мың жасты жұмыспен қамту жоспарланған. Бұдан бөлек, ондаған мың жас бос жұмыс орындарына орналасып, қоғамдық жұмыстарға тартылып, қысқа мерзімді курстардан өтуде.
Қазір Еңбек министрлігі жаңа тәсілдерді енгізіп жатыр. Солардың бірі – «Цифрлық жұмыспен қамту қызметі» жобасы. Жоба әзірге Маңғыстау мен Павлодар облыстарында сынақ ретінде іске қосылған. Ерекшелігі – жұмыссыз азаматтарды анықтау, олардың қабілетін бағалау және бос жұмыс орындарын ұсыну барысында жасанды интеллект технологиялары пайдаланылады. Жүйе адамның кәсіби дағдылары мен тәжірибесін саралап, оған лайық жұмыс орнын автоматты түрде ұсынады. Егер жоба тиімділігін дәлелдесе, бұл еңбек нарығын басқарудың жаңа моделіне айналуы мүмкін.
Наурызбек САРША