Криптовалюта мен цифрлық активтер төңірегіндегі пікірталас әлемде «рұқсат беру керек пе, тыйым салу керек пе?» деген диллемманың шеңберінен әлдеқашан шығып кетті. Қазір басты мәселе бұл нарықты қалай тиімді реттеп, экономика өсімі мен инвестиция тартудың көзіне айналдыра аламыз деген сұрақтың жауабын табуға қарай ауысты. Біз де өз стратегиямызды айқындап келеміз. Кейінгі бастамалар елдің цифрлық қаржы индустриясын дамытуға ғана емес, қаржы нарығының жаңа архитектурасын қалыптастыруға бағытталғанын аңғаруға болады. Бұл қандай бастамалар? Шолу жасап көрейік.
Қаржы нарығы жаңа кезеңге аяқ басты
Әлемде цифрлық актив нарығы қарқынды дамып келеді. Криптовалюта, токенделген актив пен блокчейн технологиясы дәстүрлі қаржы жүйесінің баламасы ғана емес, оның жаңа даму бағыты ретінде қарастырыла бастады. АҚШ, Біріккен Араб Әмірліктері, Сингапур мен Еуропаның бірқатар елі осы секторға инвестиция тартып, арнайы құқық режимін қалыптастыру арқылы жаһандық капитал үшін бәсекеге түсіп жатыр. Қазақстан да бұл үрдістен шет қалмай, цифрлық қаржы индустриясын экономика өсімінің жаңа қозғаушы күшіне айналдыруды көздеп отыр. Мемлекет басшысы Алматыға жұмыс сапарымен барғанда қаржы нарығының терең трансформация кезеңіне аяқ басқанын айтты. Бұл ретте жаңадан салынатын Алатау қаласы цифрлық активтерді дамыту мен жаңа қаржы архитектурасын қалыптастырудың стратегиялық алаңына айналмақ. Президенттің айтуынша, бұл бастамалар еліміздің қаржы секторын жаңғыртып қана қоймай, Қазақстанды өңірлік цифрлық хаб ретінде орнықтыруға мүмкіндік береді.
– Қазақстан қаржы нарығы қарқынды трансформация кезеңінде тұр деуге болады. Елімізде жарияланған Цифрландыру және жасанды интеллект жылы финтех индустриясын дамытуға ықпал етеді. Бұл орайда Алатау әлемнің осы бөлігіндегі тұңғыш криптоқала ретінде маңызды рөл атқарады. Осы саланы дамыту үшін қысқа мерзімде артық кедергілерді жойып, жаңа қаржы құралдарын іске қосу қажет, – деді Президент.
Мемлекет басшысы цифрлық актив нарығын дамыту үшін артық қағаз-құжат кедергілерін азайтып, жаңа қаржы құралдарын жедел іске қосудың маңызды екеніне де тоқталды. Сондай-ақ цифрлық активтердің құқықтық мәртебесін нақты айқындап, криптоактивтерді мүлік ретінде тану қажет. Бұл инвесторлардың құқығын қорғауға, нарықтағы белгісіздікті азайтуға және цифрлық активтердің заңды айналымын кеңейтуге ықпал етеді.
– Цифрлық активтердің нақты құқықтық мәртебесін бекітіп, криптоактивті мүлік ретінде тану керек. Бұл жүйеде цифрлық теңге негізгі рөл атқарады. Халықаралық танымал орталықтармен табысты бәсекеге түсу үшін Алатау қаласында цифрлық активтер операциясына және жергілікті юрисдикцияда капиталдың өсуіне нөлдік мөлшерлеме белгіленіп, тиісті құқықтық жағдай жасалуы қажет, – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президент сөзінде нақты секторды токенизациялау мәселесіне де ерекше тоқталды. Оның пікірінше, жылжымайтын мүлік, инфрақұрылым нысандары мен шикізат активтерін цифрлық форматқа көшіру жобаларын жеделдету қажет. Бұл дәстүрлі активтерді бөлшектеп инвестициялау мүмкіндігін кеңейтіп, капитал нарығын қолжетімді ете түседі.
– Экономиканың нақты секторларын, соның ішінде жылжымайтын мүлікті, инфрақұрылым нысандарын, шикізат активтерін токенизациялау жобасын жүзеге асыруды жеделдеткен жөн. Бұл орнықты және сұранысқа ие цифрлық құралдар нарығын қалыптастыруға мүмкіндік береді, – деді Мемлекет басшысы.
Токенизация әлемдік қаржы индустриясындағы ең болашағы зор бағыттың бірі саналады. Сарапшылардың бағала-
уынша, алдағы жылдары триллиондаған долларлық активтер цифрлық форматқа көшірілуі мүмкін. Мұндай жағдайда Қазақстанның бұл процеске ерте кезеңде қосылуы елдің қаржы секторына қосымша серпін беріп, жаңа инвестициялық құралдардың қалыптасуына жол ашады.
Сонымен қатар цифрлық активтер нарығының тұрақты дамуы қауіпсіздік мәселелерін де күн тәртібіне шығарады. Осыған байланысты Президент транзакцияларды цифрлық сәйкестендіру және ашық мониторингтеу негізінде бақылау жүйесін қалыптастыру қажеттігін айтты. Мұндай тәсіл бір жағынан қаржы операцияларының қауіпсіздігін қамтамасыз етсе, екінші жағынан инвесторлар үшін қолайлы әрі сенімді орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.
– Осы орайда транзакцияларды цифрлық идентификациялау және ашық мониторингтеу негізінде қауіпсіздік пен инвестициялық тартымдылық теңгерімін қамтамасыз ететін бақылау жүйесін іске қосу қажет. Яғни тұтастай алғанда Отанымыздың түбегейлі жаңа әрі сапалы өркендеуі туралы сөз болып отыр. Біз елімізді қаржылық тұрғыдан дамыту және трансформациялау саласында белгілі бір деңгейде революция жасап жатырмыз, – деді Президент.
Бұл бастамалардың ауқымы жекелеген қаржы құралдарын енгізумен шектелмейді. Әңгіме капитал нарығының жұмыс қағидаларын өзгерту, инвестиция тартудың жаңа арналары мен цифрлық экономиканың жаңа инфрақұрылымын қалыптастыру туралы болып отыр. Сондықтан Президент айтқандай, бұл белгілі бір саланы жаңарту емес, еліміздің қаржылық дамуындағы сапалы жаңа кезеңнің басталуы ретінде бағалануы мүмкін.
Яғни біз цифрлық активтерге тек технологиялық жаңалық ретінде емес, ұлттық экономиканы жаңғыртудың маңызды құралы ретінде қарай бастағанымызды аңғаруға болады. Егер жоспарланған реформалар толық іске асса, Алатау қаласы жаңа қаржы технологияларының өңірлік орталығына айналып, Қазақстан цифрлық қаржы индустриясындағы тың мүмкіндіктерге қол жеткізе алады.
Цифрлық активтердің айналымы реттеле бастады
Қандай да бір жаңа үрдіс немесе игілікті берік құқықтық негізсіз нәтиже береді деу мүмкін емес. Биыл 1 мамырдан бастап криптовалюталар мен цифрлық қаржы активтерінің айналымы нақты құқықтық негізде жүргізіле бастады. Ұлттық Банк 2026 жылғы 1 мамырдан бастап елімізде цифрлық активтердің айналымы жүйелі түрде реттелетінін хабарлады. Бұл ретте «Қазақстан Республикасындағы цифрлық активтер туралы» заңына түзету енгізіл-
ген.
Осылайша, цифрлық активтер айналымының тұтас құқықтық режимі қалыптасады, олар реттелетін ортада қолданылады. Бұған дейін бұл сала негізінен Астана халықаралық қаржы орталығының шеңбе-
рінде дамып келсе, енді цифрлық активтерге қатысты реттеу тетіктері бүкіл ел аумағында қолданылатын жүйеге айналды.
Жаңа құқықтық режим аясында цифрлық активтердің негізгі санаттары нақтыланды. Олардың қатарына байланбаған цифрлық активтер, яғни криптовалюталар, сондай-ақ цифрлық қаржы активтері енгізілді. Цифрлық қаржы активтеріне ақшаға байланған стейблкоиндер, нақты активтерге байланған токендер мен дәстүрлі қаржы құралдарының цифрлық нұсқалары жатады.
Бұл өзгерістердің маңызы тек криптовалюта нарығын бақылаумен шектелмейді. Цифрлық қаржы активтері капитал тартудың жаңа мүмкіндіктерін қалыптастырып, инвестициялау тәсілдерін әртараптандыруға ықпал етеді. Мәселен, нақты активтерді токендеу арқылы бұрын ірі инвесторларға ғана қолжетімді болған жобаларға шағын инвесторлардың қатысуына мүмкіндік туады. Ал цифрлық форматтағы қаржы құралдары мәмілелердің жылдамдығын арттырып, шығындарды азайтуға жағдай жасайды.
Цифрлық активтерді заңды айналымға енгізудің тағы бір маңызды қыры – нарықтың ашық болуына жағдай жасау. Бұған дейін көптеген азамат криптовалюталармен шетелдік платформалар арқылы жұмыс істеп келді. Мұндай жағдайда операциялардың қауіпсіздігі, тұтынушылардың құқығы және даулы мәселелерді шешу тетіктері әрдайым айқын бола бермейтін. Енді цифрлық активтермен байланысты қызметтер арнайы лицензияланған немесе тіркелген ұйымдар арқылы көрсетіледі.
Осы мақсатта цифрлық активтер қызметі провайдерлерінің жаңа институты енгізілді. Оның құрамына цифрлық қаржы активтері платформаларының операторлары, цифрлық активтердің сауда платформаларының операторлары және қамтамасыз етілмеген цифрлық активтерді айырбастау операторлары кіреді.
Цифрлық қаржы активтері платформалары токенделген активтерді шығарады және олардың айналымын қамтамасыз етеді. Сауда платформалары цифрлық қаржы активтері мен криптовалюталар бойынша мәмілелер ұйымдастырады. Ал айырбастау операторлары криптовалюталарды сатып алу және сату қызметтерін көрсетеді. Сонымен қатар бұл ұйымдар пайдаланушылар үшін цифрлық әмияндар ашып, активтерді сақтау және есепке алу қызметін атқарады.
Осылайша, криптоайырбастау операторлары лицензия ала бастады. Ал цифрлық активтердің сауда платформалары мен цифрлық қаржы активтері платформалары арнайы тіркеуге тұрады. Мұндай талаптар нарыққа кездейсоқ немесе талаптарға сәйкес келмейтін қатысушылардың кіруін шектеуге бағытталған.
Реттеудің енгізілуі мемлекеттік органдар арасындағы жауапкершілікті де нақтылады. Ұлттық Банк елімізде жұмыс істейтін цифрлық активтер қызметі провайдерлеріне лицензия береді, олардың қызметін қадағалайды және цифрлық активтердің айналымын реттейді. Ал цифрлық қаржы активтерінің жекелеген сегменттері бойынша бақылау функциялары Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне жүктелді.
Сонымен қатар Астана халықаралық қаржы орталығы өз құқықтық режимі аясында цифрлық активтер нарығын реттеуді жалғастырмақ. Осылайша, Қазақстанда цифрлық активтерді басқарудың көпдеңгейлі моделі қалыптасып келеді. Бір жағынан, ұлттық заңнама негізінде жұмыс істейтін ішкі нарық дамыса, екінші жағынан, АХҚО халықаралық қаржы орталығы ретінде шетелдік инвесторлар үшін арнайы құқықтық алаң қызметін сақтап отыр.
Қазір цифрлық активтер жаһандық қаржы нарығының ажырамас бөлігіне айналды. Бір кездері тек технологиялық қауымдастықтың қызығушылығын тудырған криптовалюталар бүгінде инвестициялық құрал ретінде де, халықаралық төлемдер жүйесінің баламасы ретінде де қарастырылып отыр. Әлемнің көптеген елі бұл нарықты толық тыйым салу мен еркін айналым арасында қалдырмай, заңнамалық тұрғыдан реттеуге көшті. Біз қабылдаған шешім де осы үрдістің жалғасы деуге болады.
Жалпы алғанда, қабылданған өзгерістер Қазақстанның қаржы секторын цифрландырудағы кезекті қадам ретінде бағаланып отыр. Әлемде активтерді токенизациялау, блокчейн технологияларын пайдалану және цифрлық қаржы құралдарын енгізу қарқыны күшейіп келе жатқанда, бұл нарықтың құқықтық негізін қалыптастыру стратегиялық маңызға ие. Заңмен реттеудің арқасында цифрлық активтер саласындағы қызмет анағұрлым ашық әрі қауіпсіз сипат алып, инвесторлардың сеніміне ие болады.
Сонымен қатар цифрлық активтердің аса құбылмалы болуы, киберқауіпсіздік саласындағы қауіп және алаяқтық схемалар сияқты мәселелер әлі де өзекті болып қала береді. Сондықтан реттеудің негізгі мақсаты нарықты шектеу емес, оның дамуы үшін түсінікті әрі қауіпсіз ережелер қалыптастыру болып отыр. Бұл тұрғыдан алғанда, 1 мамырдан бастап күшіне енген өзгерістер Қазақстандағы цифрлық экономика инфрақұрылымын дамытуға бағытталған маңызды институционалдық қадамның бірі деуге болады.
Дүние-мүлкіңіз цифрлық активке айнала алады
Криптоактивтер күнделікті өмірімізге жаппай ене бастайтын күн де алыс емес сияқты. Қазір криптовалютаны кепілге қойып несие беру, криптосақтандыру қызметтерін енгізу және активтерді токенизациялау бағыттары пысықталып жатыр. Бұл туралы Ұлттық Банк төрағасының орынбасары Бинұр Жаленов Алматыда өткен Solana Summit Kazakhstan 2026 форумында мәлімдеген болатын.
Ұлттық Банктің мәліметінше, қазір жаңа цифрлық қаржы өнімдері арнайы сынақ алаңында сынақтан өтіп жатыр. Соның ішінде криптовалютаны кепілге қойып несие беру, криптосақтандыру, цифрлық активтерге арналған қадағалау платформаларын құру және түрлі юрисдикция арасындағы өзара байланысты нығайту мәселелері бар. Сонымен қатар бейресми немесе шетелдік платформаларда орналасқан капиталды Қазақстанның нарығына тарту үшін ынталандыру мен «криптоамнистия» тетіктерін қарастырып жатыр.
Мұндай бастамалардың пайда болуы кездейсоқ емес. Ұлттық Банктің бағалауынша, Қазақстандағы цифрлық активтермен жасалатын операциялардың едәуір бөлігі әлі күнге дейін реттелмейтін кеңістікте жүзеге асады. Ресми сектордағы операциялардың көлемі өткен жылы шамамен 10,5 млрд долларға жетсе, реттелмейтін нарықтағы айналым одан екі-үш есе жоғары болуы мүмкін. Бұл қазіргі жүйенің нарықтағы барлық сұранысты қамти алмай отырғанын көрсетеді.
Сондықтан реттеуші органдардың негізгі мақсаты криптовалюта нарығын шектеу емес, оны заңды әрі ашық алаңға көшіру. Бинұр Жаленовтің айтуынша, реттелмейтін нарықтағы барлық қатысушыны заң бұзушы ретінде қарастыру дұрыс емес. Керісінше, бұл жағдай ресми инфрақұрылымның жеткілікті дәрежеде тартымды болмағанын аңғартады және жаңа реформалар осы олқылықтарды жоюға бағытталған.
Жалпы алғанда, негізгі мақсат – цифрлық активтерді қаржы жүйесінің толыққанды бөлігіне айналдыру. Осы себепті цифрлық активтердің жаңа жіктемесі енгізілді. Олардың қатарында теңгеге байланған стейблкоин, токенделген қаржы құралдары және басқа да цифрлық активтер бар. Бұл тәсіл Еуропалық одақтағы MiCA ережелеріне жақын модель ретінде сипатталады.
Токендеуге де ерекше мән беріліп отыр. Әлемдік тәжірибеде бұл құрал нақты активтерді, яғни жылжымайтын мүлікті, бағалы металдарды, акцияларды немесе облигацияларды цифрлық форматқа кө-
шіруге мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл инвестицияларға қолжетімділікті арттырып қана қоймай, мәмілелердің жыл-
дамдығын жоғарылатып, операциялық шығынды азайтады.
Осылайша, қаржы нарықтарының біртіндеп блокчейн инфрақұрылымына көшуі әлемдік трендке айналып келеді. Бүгінде көптеген елде токенизацияланған облигациялар шығарылып, стейблкоиндер халықаралық есеп айырысуларда қолданыла бастады. Еліміз де осы үрдіске қосылып, цифрлық активтерді тек инвестициялық құрал ретінде емес, экономиканың нақты секторымен байланысты қаржы инфрақұрылымының элементі ретінде дамытуға ниетті. Қазір стейблкоиндер, жылжымайтын мүлік, алтын және акцияларды токенизациялау жобалары сынақтан өткізіліп жатыр. Сонымен қатар криптокарталар әзірленуде, мемлекеттік бағалы қағаздарды токендеу жоспары да бар.
Бұл бағыттағы тағы бір маңызды міндет – криптовалюталарды күнделікті қаржы қызметтерге жақындату. Болашақта цифрлық активтер инфрақұрылымын төлем жүйелерімен, QR-төлемдермен және дәстүрлі биржалық алаңдармен байланыстыру көзделіп отыр. Нәтижесінде, криптовалюта тек капиталды шетелге аудару құралы емес, ел ішіндегі қаржылық операцияларда пайдаланылатын құралға айналуы мүмкін.
Бірнеше жыл бұрын тек тәжірибе ретінде қарастырылған цифрлық активтер бүгінде мемлекеттердің экономикалық стратегиясының бір бөлігіне айналды. Әлемнің жетекші экономикалары қалыптастырып жатқан үрдістерді ескере отырып, біз де цифрлық активтердің құқықтық негізін қалыптастырудан бастап оларды экономиканың нақты секторына енгізуге дейінгі ауқымды реформаларды қолға алып отырмыз. Ал бұл бастамалардың нәтижесі қабылданған заңдар мен жарияланған жоспарларға емес, олардың іс жүзінде қаншалықты тиімді іске асырылатынына байланысты болмақ. Өйткені цифрлық активтер нарығындағы бәсеке технологиялар мен капитал үшін ғана емес, сенім мен сапалы институттар үшін де жүріп жатыр.