Ғазиза Құдайберген – елімізге белгілі кітапхана маманы. Ол Алматыдағы Жамбыл атындағы қалалық жасөспірімдер кітапханасы мен Астанадағы Ұлттық академиялық кітапхананы басқарған жылдары көптеген игі бастаманы жүзеге асырды. Кітапханаға оқырман тарту мақсатында кәсіби шараларды ұйымдастыру арқылы өзі жетекшілік еткен кітапханаларға келушілер санын көбейтті. Осылайша, Қазақстанды кітап оқитын елге айналдыру жолында жемісті еңбек етіп келеді. Қазір ол Алматыдағы Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы директоры қызметін атқарады. Біз бұл сұхбатты еркін форматта өткіздік. Нақтырақ айтқанда, Ұлттық кітапхананы аралап жүріп, әңгімелестік.
Ұлттық кітапханамыздың байлығы өзге елдердегіден кем түспейді
Технологияның дамуына орай қазір кітап оқу үрдісі де өзгеріп жатыр. Кітаптың қағазға басылып шыққан түрін айтпағанда, оның электронды нұсқасын оқитындардың қатары да көбейіп келеді. Сондықтан кітапханалар өз қорындағы кітаптарды оқырмандардың еркін пайдалануына мүмкіндік жасап, авторлық құқық талаптарын негізге ала отырып, олардың электронды нұсқаларын әзірлеуге көшті. Оның басында Ұлттық кітапхана тұр. Мәселен, kazneb.kz сайты арқылы электронды кітапханадағы кітаптарды оқырмандар смартфон арқылы кез келген жерде отырып оқи алады.
Кітапхананың бірінші қабатындағы сирек кітаптар мен қолжазбалар қоры – кітапхананың ерекше қызмет бағыттарының бірі. Қорда 40 мыңға жуық сирек кітап пен 1 000-нан астам қолжазба бар. Ал мынау – жақында Ұлттық кітап күніне орай қойылған миниатюра кітаптар. (Кітапхана қорындағы үлкендігі сіріңкенің қорабындай кітаптар көрсетілді).
Біз шетелге барып келіп, «онда мынадай бар, мұндай бар» деп айтып жатамыз, бірақ өзіміздегі құндылықтарды толық біле бермейміз. Кейінгі үш жылдың ішінде жиырма шақты мемлекетке бардым. Біздің кітапханалар шетелдік кітапханалардан кем емес. Мәселен, біздің қорда 13 тілде 40 мың сирек кітап сақталған. Олардың арасында араб қарпінде басылған, түркі, шағатай, парсы тілдеріндегі қолжазбалар мен баспа кітаптар бар.
Баспа кітаптардың жеке каталогы бар, ал жетіспейтіндері толықтырылу үстінде. Бүгін ғана түркі тіліндегі қолжазбалардың үш тілде дайындалған каталогы баспаға жіберілді. Оның араб тіліндегі нұсқасы бес томнан тұрады: бірінші томы дайын, екінші томы жуық арада жарық көреді.
Сондай-ақ Корея үшін құнды мұра «Мунхонбиго» еңбегінің 50 томы біздің қорда сақтаулы. Бұл – Чосон әулеті кезеңіндегі Кореяның тарихы, мемлекеттік құрылымы, мәдениеті мен экономикасына арналған аса ауқымды энциклопедиялық еңбек. Мұндай құндылықтар ғылыми айналымға еніп, тарих игілігіне қызмет етуі тиіс.
Үлкен оқырман залы. Мұнда әр елдің елшіліктері арқылы ашылған орталықтар орналасқан. Мәселен, Түркия мен Қытайдың кітап орталықтары бар. Бұл, бір жағынан, кітапхана қорын шетелдік әдебиеттермен толықтыруға мүмкіндік береді. Қазір АҚШ елшілігімен де келіссөз жүргізіп жатырмыз. Оларда ағылшын тілін үйренуге қажетті материалдар өте көп.
Кейінгі жылдары кітапхана қоры мемлекеттік тапсырыс аясында түрлі бағдарламалар арқылы шығарылған кітаптармен толықтырылып келеді. Бұл мақсатқа мемлекет тарапынан қомақты қаражат бөлінеді. Мәселен, өткен жылдың соңында министрлік кітап сатып алу үшін 10 миллион теңге бөлді. Бұл қаражат негізінен оқырмандар сұранысына ие экономика, маркетинг, медицина сияқты салалық әдебиеттерді алуға жұмсалады.
Сирек қордағы құнды дүниелерді халық игілігіне айналдыру керек
Астанадағы Ұлттық академиялық кітапхананы басқарған кезімде «Сирек кітаптар сөйлейді» деген жобаны бастағанмын. Өйткені көптеген кітапты тек белгілі бір саланың мамандары ғана біледі. Қазір бұл жобаны «Ұрпақ оқымаған кітап» деген атаумен жалғастырып жатырмыз. Сирек кездесетін кітаптар мен газет-журналдарды цифрлық форматқа көшіру жұмыстары жүргізілуде.
Сирек қордағы дүниелерді жинақтау мақсатында былтыр кітапхана жанынан Қолжазбатанушылар ассоциациясы құрылды. Жеке адамдардың қолында сирек кітаптар мен қолжазбалар көп, қазір соларды жинау жұмыстары жүргізіліп жатыр. Сирек қорды оқитын мамандар аз болғандықтан, төте жазу курсы ашылды. Оған қатысқан алғашқы екі топ оқуын аяқтап шықты. Сонымен қатар шағатай тіліндегі қолжазбалар бойынша аптасына тұрақты түрде түсіндірме лекциялар ұйымдастырылады.
Кітапханамызда барша оқырман пайдаланатын Kazneb.kz электронды ұлттық кітапханасының негізгі қоры дайындалатын бөлім. Елдің сайттан оқып жүрген кітаптарының PDF нұсқалары осы жерде әзірленеді.
Жалпы, кітапхана қорында 7 миллион 200 мыңға жуық материал бар. Оның ішінде кітаптар, мерзімді басылымдар, қолжазбалар сақталған. Сондай-ақ диафильм пленкасында сақталған газеттер де бар. Бұл форматтағы материалдар ұзақ уақыт бүлінбей сақталады. Оларды арнайы құрылғы арқылы ғалымдар пайдаланады.
Өнер залы. Бұл қор көбіне қосалқы қор ретінде қарастырылады. Мұнда өнердің түрлі бағыттарына қатысты кітаптар, грампластинкалар мен ноталардың үлкен қоры жинақталған. Басты мақсатымыз – осы мұраның барлығын сандық форматқа көшіріп, сақтап қалу.
Сонымен қатар Елебеков атындағы эстрада-цирк колледжі мен Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы студенттері бізде тәжірибеден өтеді. Себебі өнер саласына қатысты негізгі қор осында шоғырланған. Әсіресе, ноталық басылымдар осы бөлімде сақталады. Дегенмен жалпы өнер тарихы әлі де толық зерттеле қойған жоқ, бұл бағыттағы әдебиеттер бар болғанымен, жеткілікті деп айту қиын.
Мерзімді басылымдар залына келушілер газет-журнал оқып, бұрын жарық көрген басылымдардан қажетті материалдарын қарай алады. Ал мына жерде көріп отырғаныңыздай, оқушылар мен студент жастар отыр. Олар көбінесе топ болып дайындалғанды жақсы көреді. Ұлттық кітапхана оқырмандары арасында «Ана тілі», Egemen Qazaqstan, TÚRKISTAN, «Қазақ әдебиеті», Aiqyn және «Казахстанская правда» сияқты газеттер кеңінен оқылады.
Сондықтан бұл жерге арнайы үстелдер мен орындықтар қойдық. Бұл – залдардың арасындағы ашық кеңістік, мұнда жастар еркін отыра алады. Аздап дауыстары шыққанымен, ол негізгі залда газет-журнал оқып отырғандарға кедергі келтірмейді.
Сырттан келген адамдарға бұл түсініксіз көрінуі мүмкін. Алайда шетел кітапханаларында мұндай формат кеңінен қолданылады. Мысалы, Америка Құрама Штаттары кітапханаларында бұл Open Space («ашық кеңістік») форматы деп аталады. Біз осы үлгіні Астанадағы кітапхананың фойесінде «Ашық кітапхана» ретінде енгізген едік.
Жастар бұл форматты өте жақсы қабылдайды, тіпті көбейтуді сұрап жатады. Өйткені олар топтасып, бірге талқылап отырып дайындалғанды ұнатады. Кейбіреулер «оқырмандарыңды еркелетіп жібергенсің» деп айтып жатады. Кітапханаға келген адамға ыңғайлы орта мен жайлылық ұсыну маңызды.
Кейде кітап оқуға келгендердің көңіл-күйі болмай тұратын сәттер болады. Осындай жағдайда оларға жылы қарым-қатынас танытсаң, өздеріне назар аударылғанын сезініп, көңілдері көтеріліп қалады. Соның нәтижесінде олар кітапханаға қайта келіп, кітап оқуға ынталана түседі.
Кітапханашылардың еңбегі елеусіз қалмауға тиіс
Адамның интеллектуалдық ой-өрісінің жоғары болуы үшін кітап қажет болса, сол кітаптың оқырманға жетуінде кітапханашылардың еңбегі зор. Роза Бердіғалиева сынды кітапхана ісінің көрнекті қайраткерлері Ұлттық кітапхананың бүгінгі дәрежеге көтерілуіне елеулі үлес қосты. Ол кісі өңірлерде жасөспірімдер кітапханалары жеке болуы керек деп талап етіп жүріп, 1976 жылы Алматыдағы Жамбыл атындағы кітапхананың ашылуына мұрындық болды. Кейін Ұлттық кітапхананы да, академиялық кітапхананы да басқарған.
Назира Дәулетова өмірінің 40 жылдан астам уақытын осы кітапханаға арнаған, басшы болып тұрған кезінде кітапхана ғимаратының салынуына жетекшілік еткен. Биыл оның туғанына 100 жыл толып отыр. Осыған орай арнайы көрме ұйымдастырдық. Сонымен қатар жақында оған арналған ғылыми-республикалық конференция өткіздік. Оның «Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы» кітабының екінші басылымын және «Назира Дәулетова» атты библиографиялық көрсеткішті жарыққа шығардық.
Осындай елге еңбегі сіңген кітапханашыларды кеңінен насихаттағым келеді. Abai TV арнасында көрсетіліп жатқан «Ұмытпаймыз» бағдарламасына шығарсам деген ой бар. Өйткені бұл азаматтар қазақты кітап оқитын ұлтқа айналдыру жолында аянбай еңбек етті.
Менің мамандығым кітапханашы болғандықтан, Қазақстан кітапханаларының тарихы жүйеленіп жазылса деймін. Былтыр Ұлттық кітапхананың 115 жылдығы кезінде біраз ізденіп, түрлі материалдарды қарастырдым. Сол кезде кітапханаларымыз туралы ғылыми деректермен негізделген жүйелі еңбектің жоқ екенін байқадым. Негізінде, кітапхана тарихы – ұлт тарихының бір бөлшегі.
Мысалы, Оралдағы кітапхана – еліміздегі алғашқы кітапханалардың бірі, ашылғанына 150 жылдан асқан. Семейдегі кітапханаға да бір жарым ғасырға жуық уақыт болған. Сонымен қатар құрылғанына 80-90 жыл болған кітапханалар да бар. Мұның бәрі – тарих.
Сондықтан Қазақстан кітапханаларының тарихын жазуды алдағы мақсаттардың бірі етіп отырмыз. Әр кітапхананың қай жылы ашылғаны, онда қанша адам еңбек еткені – бәрі қамтылуы тиіс. Өйткені бірде-бір кітапхана өздігінен қалыптаса салған жоқ. Оны ашқан, қорын толықтырған адамдар бар.
Мәселен, біздің сирек қор да өздігінен жиналған жоқ. Ондағы кітаптар мен қолжазбаларды кітапханашылар арнайы экспедициялар ұйымдастырып, ел арасынан жинаған. Кейбірі жеке адамдардың тапсыруы арқылы келген. Осындай еңбектер ұмытылмай, тарих ретінде сақталуы керек.
Зерттеу жұмыстарын жүргізуге де қолайлы орын болуға тиіс
Адамдар кітапханада, мүмкіндігінше, барлық салаға қатысты әдебиеттерді табуы керек. Диссертациялар қорында миллионнан аса диссертациялық қор жинақталған. Оның ішінде кандидаттық, докторлық диссертациялар, қолжазбалар мен авторефераттар бар. Қазір бұл қорларды цифрландыру және электронды нұсқаға көшіру жұмыстары қарқынды жүріп жатыр. Бұл зерттеушілерге 1930-1936 жылдардағы құнды материалдармен танысуға мүмкіндік береді.
Халықаралық электронды базалармен ынтымақтастықта жұмыс істеп жатырмыз. Оқырмандар үшін әлемдік деңгейдегі электронды базаларға қолжетімділік ұйымдастырылған. Кітапхана Халықаралық деңгейде сертификатталған электрондық сайттарға жазылды. Олардың қатарында SCOPUS базасындағы ғылыми, кәсіби басылымдардың бірнешеуі оқырмандарға қолжетімді. Санкт-Петербургтегі Президенттік кітапхананың локальді қорларына тегін рұқсат берілген. Бұл, әсіресе, медицина, вирусология және иммунология саласындағы зерттеушілер үшін өте маңызды.
Қазіргі заманғы кітапхана тек кітап оқу орны емес, сонымен қатар бос уақытты тиімді өткізу орталығына айналуда. Оқырмандар үшін тегін Wi-Fi, коуоркинг аймақтары, тіпті үстел теннисін ойнауға арналған орындар қарастырылған. Сондай-ақ алыс-жақын шетелдерден келетін ғалымдар мен студенттерге арналған арнайы залдар жұмыс істейді.
Бізде араб тіліндегі баспа кітаптар, араб қарпіндегі газет-журнал деген кезде бәрі дін, философия, тарих, шежіре туралы деп ойлайды. Мына жерде космография, математика, медицина, мемлекеттік басқару, педагогика, мәдениет, филология, логика, экономикаға дейін бәрі табылады, тіпті, арасында араб тіліндегі алгебра кітабы да бар.
Бұл араб тіліндегі баспа кітаптар каталогы. Бұл каталогтардың дерегін зерттеушілер біледі. Мына жерде не туралы екенінің бәрі жазылған. Бұлардың бәрін өзге кітаптар сияқты қорға шығарып қоя алмаймыз. Сондықтан осы жерден қарайды. Мұндай сирек еңбектерге арналған библиографиялық сипаттама деген болады. Соның халықаралық стандартын жасасақ, осындай дүниелерді шетелдік базаларға көрсете аламыз.
Реставрация және консервация орталығында құнды жәдігерлер мен ескі кітаптарды қалпына келтіруге арналған реставрация орталығы жұмыс істейді. Мұнда құжаттарды шаңнан, микроорганизмдерден тазарту, қағаздың қышқылдығын анықтау және оны бейтараптандыру сияқты күрделі химиялық-биологиялық жұмыстар жүргізіледі. Орталық мамандары халықаралық жобалар аясында шетелдік әріптестерімен тәжірибе алмасып, біліктіліктерін арттырып отырады.
Жобалардың берері көп
Ұлттық кітапхана қызметкерлерінің атсалысуымен бір ғылыми және бір көпшілікке арналған журнал жарық көріп келеді. Бірі – «Кітап және кітапхана», екіншісі – кәсіби бағыттағы КБК («Кітапхана, библиография, кітапханатану») журналы. Соңғысы сала мамандарына арналса, алғашқысы қаламгерлерге, баспагерлерге және жалпы оқырман қауымға бағытталған. Журнал түрлі айдарлармен жылына төрт рет шығады.
Кітапханада ғылыми-әдістемелік бөлім бар. Бұл бөлім Қазақстандағы кітапханалар үшін әдістемелік орталық қызметін атқарады.
Былтыр ғылыми кеңес құрдық. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті құрамындағы кітапханашыларды даярлайтын факультет, одан бөлек Философия факультеті, сондай-ақ Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті мен Тарих институтының мамандарын тарта отырып, ғылыми кеңес жасақтадық.
Өйткені біз кітапхананың өз ішінде түрлі каталогтар мен библиографиялық көрсеткіштер шығарамыз. Мұндай жұмыстарды тек өзіміз ғана шешпей, ғылыми ортаға ұсынып, мамандардың пікірін алып, талқылаудан өткізгеннен кейін ғана оқырманға ұсынуды жөн көреміз. Қазір деректерді бұрмалау мәселесі бар, сондықтан мұндай қадам өте маңызды.
Былтырдан бері бірқатар библиографиялық көрсеткіштер мен монографиялар жарық көрді. Ұлттық университеттің Философия факультетімен бірлесіп «Қазақ философтары» жобасын бастадық. Бұл жоба аясында қазақ философтарының библиографиялық көрсеткіштері әзірленуде. Өткен жылы біреуі шықса, биыл үшеуін шығару жоспарланып отыр.
Жалпы, әр сала бойынша жүйелі кітапханалық база қалыптастыру қажет. Ол үшін қордағы материалдарды реттеп, сақтау және зерттеушілерге ақпарат алуды жеңілдету маңызды. Сонда оқырман қажетті ақпаратты іздеуге артық уақыт жоғалтпайды.
Биыл Отырар кітапханасына байланысты «Ғасырлар құпиясындағы Отырар кітапханасы» атты монография шығардық. Оған белгілі ғалымдар өз пікірлерін білдірді. Бұл еңбекті Ұлттық кітап күні мен Кітапханашылар күніне арналған үлкен тарту деп есептейміз. Енді оны кеңінен тарату үшін демеушілер іздеп, Қазақстандағы барлық кітапханаларға жеткізу жоспарда бар. Осы арқылы жұртшылық ежелгі Отырар кітапханасы туралы нақты мәліметтермен таныса алады. Әйтпесе, әлемдегі ең ірі кітап қорларының бірі болған Отырар кітапханасы жайлы деректер тек аңыз деңгейінде қалып қоюы мүмкін.
Сонымен қатар биыл Ұлттық кітап күніне орай кітап туралы жарық көрген барлық кітаптар мен баспасөз материалдарын жинақтадық. Бұл жинақта 1927-1947 жылдар аралығындағы деректер де қамтылған.
Былтыр халықаралық деңгейде библиография ғылымына арналған конференция өткіздік. Оған шетелдік әріптестеріміз де қатысты.
Бізде кітап сипаттамасын жазудың мемлекеттік стандарттары (ГОСТ) бар. Сонымен қатар халықаралық талаптар да қолданылады. Әр кітапта «шығару мәліметтері» деп аталатын стандартты деректер толық көрсетілуі тиіс. ISBN-нан бөлек, УДК және ББК индекстері беріледі, оларды біздің кітапхана анықтайды. Егер бұл стандарттар дұрыс сақталмаса, мамандарға кітаптарды дерекқорға енгізу қиынға соғады. Біз кітаппен тікелей жұмыс істегендіктен, баспагерлерге осындай талаптарды ескертіп отыруымыз қажет.
Сонымен қатар кітап басылымына қатысты санитарлық-гигиеналық талаптар да бар. Мысалы, қағаздың сапасы, бояудың түсі, қаріптің анықтығы – бәрі оқырманның денсаулығына әсер етеді. Қазір кейбір кітаптардың сапасы төмен болып келеді. Мәтіні көмескі, ксерокстан көшірілгендей әсер қалдырады, оқығанда көзді шаршатады. Сондықтан кітапты дайындауда оқырманға қолайлы болуын ескеру маңызды.
Кітап оқуға баулу да өз алдына бір ғылым
Біздің жиі көтеріп жүрген әрі зерттеп жүрген тақырыбымыз – «кітап оқы» демес бұрын, сол кітапты оқитын оқырман қалыптастыру мәселесі. Мұны тек «кітап оқу пайдалы», «кітап оқысаң, сөздік қорың көбейеді, ақылды боласың» деген сияқты моральдық үгіт-насихатпен толық шешу мүмкін емес.
Қазір эмоционалды интеллект (EQ – Emotional Quotient) ұғымы кең тараған. Яғни, адамның өз сезімдерін басқару және өзге адамдардың эмоцияларын тани білу қабілеті. Егер IQ (интеллект коэффициенті) логикамыз бен білімімізге жауап берсе, EQ – айналамызбен қарым-қатынас орнату және стреске төзімділік деңгейімізді анықтайды. Табысты басшылардың жетістігі көп жағдайда IQ-ға емес, 80-90 пайыз жағдайда EQ-ға байланысты екені айтылады. Осыны ескерсек, адамдардың кітап оқуға құлшынысының неге жоғары немесе төмен болатынын түсініп, соған сай әрекет етуге мүмкіндік туар еді. Бұл бағытта еуропалық ғалымдар әлдеқашан зерттеулер жүргізген.
Сондықтан кітап оқудың рационалды-когнитивті қырын да қарастыру қажет. Бізде әдебиеттанушы ғалымдар, психологтар, тіпті невропатологтар бар – солардың да көмегіне жүгіну артық емес. Адам миының ақпаратты қай кезде тиімді қабылдайтынына да назар аудару маңызды.
Мен кітапханашы ретінде әлем бойынша кітапқа, кітапханаға және кітапханашы мамандығына қатысты зерттеу еңбектерін жеке кітапханама жинаймын. Елде кітап оқуды дамытудың ғылыми-әдістемелік негізін қалыптастырғым келеді.
Оқырманды балабақшадан бастап қалыптастыру қажет. Мысалы, балабақша мамандарына балалардың кітап оқуына қатысты әдістемелік құралдар әзірлеу керек. Сонда балаға қай кезеңде қандай кітап оқу қажет, оны кітапқа қалай қызықтыруға болады деген сұрақтарға нақты жауап табылар еді.
Ғалымдардың айтуынша, адамды эмоционалды күйзелістен шығаруға көмектесетін тиімді тәсілдердің бірі – кітап оқу. Тіпті, 6 минут кітап оқудың өзі миға пайдалы әсер етеді. Бұлшық еттерге спорт қаншалықты қажет болса, кітап оқу да ми үшін соншалықты маңызды. Адамның миы үнемі оқуға, ойлануға дағдыланса, ол қартайған шағында да сергек күйін сақтайды.
Сондықтан кітапқа қызықтырудан бастап, оны оқыту, дұрыс кітап таңдай білу және оқығанынан ой түю сияқты үдерістерді жүйелі түрде зерттеп, зерделесек, кітап оқитын ұлтқа айналуымыз әбден мүмкін.
Соңғы уақытта оқырмандарға қолайлылықты арттыру мақсатында кітапхана қызметін жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. Атап айтқанда, кітапхананы жаңа технологиялармен қамтамасыз ету, оның ішінде заманауи компьютерлік техникаларды орнату жоспарланып отыр. Бұл жаңашылдық оқырмандарға ақпаратты тез әрі ыңғайлы түрде алуға мүмкіндік беріп, кітапхана қызметінің сапасын арттыруға бағытталған.
Жазып алған Ахмет ӨМІРЗАҚ,