Әлемдегі барлық мәдениет «тәуелділік» және «тәуелсіздік» ұғымдарына негізделген. Бұл сөздер тарихта үлкен қантөгістер арқылы көрініс тапты. Тәуелділікті орнату, тәуелсіздік үшін күрес, жаңа тәуелділік және қайтадан күрес – мұның бәрі үнемі қантөгістерге алып келіп отырды.
Соңғы онжылдықтардағы саяси лексиконда «тәуелсіздік» сөзі айрықша танымалдыққа ие болды. Еуразия халықтары кезінде біздің тарихымызда да болған тәуелсіздік кезеңін барған сайын анық сезініп отыр.
…1970-1980 жылдары Азия мен Африка жазушыларымен байланыс комитетін басқара отырып, мен әртүрлі құрлықтардағы деколонизацияланған елдерде жұмыс істедім және азаттық қозғалыстарының жетекшілері осы сөз арқылы езілген халықтарды қаншалықты жігерлендіріп, оларды қоғамдық дамудың түпкі мақсаты мен мәні ретінде санаған тәуелсіздікке жетелегенін көрдім. Тәуелсіздік «бәрінен тәуелсіз болу» деп қабылданды.
1973 жылы Алматыда өткен конференцияда африкалық көшбасшылардың бірінің залға қарата айтқан мына сөзі есімде қалыпты:
«Африка – бұл үлкен сұрақ белгісіне ұқсайды, ал оның нүктесі – Мадагаскар аралы. Оның болашағы – бұл қалған барлық басқа құрлықтарға бағытталған сұрақ: құлдықта өскен және бүгін көктемгі нөсерден кейін көктеп шыққан өскіндей бой көтерген біздерді не күтіп тұр?
Болашақ табалдырықта тұр! Ол біздің Жерімізге не әкелмек?»
Ол көп нәрсе әкелді: өртелген үйлерді, қаңырап бос қалған егіс алқаптарын, қайыршылыққа ұшыраған халықты, тайпалық соғыстарды. «Бөгде» отарлаушылардың езгісінен құтылу әрі қарай заңды түрде «өз» қанаушылар тобының күшеюіне алып келді. Осылайша, біз заңды бір парадокстың куәсі болдық – егер тәуелсіздік үшін күрес адамдарды жақындастырса, ал тәуелсіздіктің өзі оларды бөлді, қоғамдағы қарама-қайшылықтарды күшейтті.
Бір кезде ортақ жауға қарсы күресте бірігіп келген бауырлас халықтар мен туыстас тайпалар біртіндеп жауға айналып, жерді бөлісе бастады, тілдерді жоюға ұмтылды, ұлттық мүдделер үшін күресті; бұл мүдделер кейде жасырын, кейде ашық түрде ұлтшылдық сипатқа ие болды. Осылайша, мәдениеттегі, саясаттағы және идеологиядағы қателік миллиондаған адам үшін қасіретті адасушылыққа айналды.
…1982 жылы мен тәуелсіздіктің 20 жылдығын мерекелеу қарсаңында гүлденіп тұрған Руандаға ұшып бардым. Онда екі негізгі тайпа – тутси мен хуту бірге өмір сүретін. Біз фильм түсірдік, тауларды араладық, көркем фермаларды, тоқшылықта өмір сүріп жатқан еңбекқор шаруаларды таспаға түсірдік. Фильмді жергілікті билік өкілдеріне көрсеттік. Президентке ол ұнады да, бізді он жылдан кейін мерейтойға қайта келіп, жаңа фильм түсіруге шақырды:
«Сол кезде сіздер Руанданы танымай қаласыздар. Ол мүлде басқа болады!»
Арада 10 жыл өткенде Руанда шынында да басқа елге айналды – онда азаматтық соғыс жүріп жатты. Геноцид. Қарапайым тілмен айтқанда – қырғын. Қанды ойран. Бір аптаның ішінде бір миллионнан астам адам қырылды. Себебі неде? Хуту тайпасынан шыққан адамдар тутсилер президент тағында тым ұзақ отырды деп есептеп, енді сол орында өздері отыратын уақыт келді деп санады. Сол жылдары бүкіл Африка үлкен аласапыран мен терең күйзелісті бастан өткерді. Тек Африка ғана емес.
Көп ұзамай біз де мұны өз басымыздан өткере бастадық.
…1986 жылы Мәскеуде Жазушылар съезі өтті. Кремль дәліздерінде әртүрлі республикалардан келген әріптестердің кездесулері болды. Біз бәріміз ел өмірінде жақсы өзгерістер болады деген үмітте едік.
Съездің соңғы күні КСРО Жазушылар одағы басқармасына кандидаттар тізімі дауыс беру арқылы бекітілді. Санақ комиссиясы құрылды. Оның төрағасы етіп мені сайлады. Барлық делегаттарға кандидаттар тізімі көрсетілген бюллетеньдер таратылды. Көпшілігі бюллетеньді алған бойда бірден дауыс беру жәшігіне салды. Ал кейбіреулер залға қайтып бара жатып, тізімнен кейбір фамилияларды сызып тастап жатты.
Бір сәтте маған досым Анар Рзаев келіп, сызып тасталған фамилияларының саны мен құрамы бірдей бірнеше бюллетеньді көрсетті: Расул Ғамзатов, Шыңғыс Айтматов, Мустай Кәрім, Қайсын Құлиев… Тізімнің үштен бірі сызылып тасталған. Әзербайжан, қырғыз, өзбек, дағыстан, шешен, ингуш, қарашай, тәжік фамилияларының барлығы… Бірде-бірі тыс қалмаған.
Делегаттардың бірі қағаз жүзінде «геноцид» жасап жатқандай еді.
Тағы бір комиссия мүшесі қол көтерді. Оның да дәл сондай бюллетені бар екен. Сосын тағы біреу. Ақырында, олардың саны жиырмадан асты. Мен съезд құрамын тексеріп, бұл бюллетеньдер қай делегацияға тиесілі екенін анықтадым. Олардың саны армян делегаттарының санына дәл келді.
Мен қара сызықтармен шимайланған сол парақтарға қарап отырып, түсініксіз бір нәрсені ұғынуға тырыстым. Мен олардың бәрін білетінмін. Кейбірімен жазушылар жиналыстарында да, достық дастарқандарда да кездескенмін. Бір-біріміздің құрметімізге тост көтеретінбіз. Сонда не болды?
Сол кезде жиырма шақты дауыс съезд шешімдеріне әсер ете қойған жоқ. Бірақ олар көп ұзамай мемлекеттің иммунитетін күйреткен дерттің алғашқы белгілері болып шықты. Осындай арандатушы бірнеше дауыс халықтарды бір-біріне айдап салып, бірнеше ұрпақтан бері жалғасып келе жатқан соғысты бастауға түрткі болды.
Мен мұның бәрін өз көзіммен көрдім. Бакудегі қаңтар оқиғаларына да қатыстым. Танкілерді де, танкілердің астында қалған адамдарды да көрдім.
Сондай-ақ 90-жылдары Ферғана, Ош, Өзген қалаларында болған жағдайларды да көрдім. Әрбір жаңа кезең бізге қатыгездігі бұрын-соңды болмаған жайттарды алып келді. Ал бәрі қарапайым нәрселерден басталған еді. Нәтижесінде, халықтар бір-бірімен өлердей араздасып кетті. Бұл жаралардың ұмытылуы үшін әлі талай жыл керек.
…1991 жылдан кейін Қазақстанда агрессивті ұлтшыл партиялар мен қозғалыстар пайда бола бастағанда, мен интернационалдық бағыттағы «Қазақстанның Халық Конгресі» партиясын құрдым.
Жүздеген митингі, кездесу, қазақ және орыс тілдеріндегі газеттер жарық көрді. Біз басқа республикаларда азаматтық соғыстар мен қырғындарға алып келген қауіпті елестерден қоғамды арылтуға тырыстық.
Сондай-ақ ең қиын кезеңдерде ұлтаралық келісімді сақтауға бар күшімізді салдық.
Бүгінгі күні, айналамыздағы әлем тағы да жарылыстар мен қақтығыстардан шайқалып тұрған шақта, мен мынаған нық сенемін: егер Қазақстан біртұтас мемлекет ретінде сақталғысы келсе, қоғамның көпұлтты құрылымы біз үшін құтқарушы фактор екенін түсіну қажет. Тіпті, қазақ халқының бірлігін нығайту үшін де, мемлекет ішіндегі басқа этностармен саналы өзара тәуелділік мәдениетін үнемі қалыптастырып отыруымыз керек. Жаңа Конституцияда айтылғандай – «Қазақстанның біртұтас халқын» қалыптастыру қажет. Мұнымен ЮНЕСКО қамқорлығындағы біздің Мәдениеттерді жақындастыру орталығымыз бірнеше жылдан бері айналысып келеді.
Өзара тәуелділік – өте айқын, табиғи әрі бейбітшіл сөз. Әр адам бір-біріне өзара тәуелді. Бүкіл өмір осы қағидаға негізделген.
Ал «тәуелділік» пен «тәуелсіздік» ұғымдары халықаралық қатынастардан өткеннің сарқыншағы ретінде алып тасталуы тиіс. Бұлар әлдеқашан ескірген ұғымдар. Әр тарихи дәуірде олардың салдары – үйілген өліктерге алып келді. Осы ұрандардың құрбаны ретінде тұтас халықтар жойылды.
Тәуелділік немесе тәуелсіздік – мұндай таңдау жоқ. Адамзаттың алдында тек бір ғана таңдау бар: ол – өзара тәуелділік.
Сондықтан мен өмір бойы халқыма мына жолды нұсқап келемін:
Ғасырлар бойғы тәуелділіктен
тәуелсіздік кезеңі арқылы –
саналы өзара тәуелділік дәуіріне қарай.
Бұл формула – тек интеллектуалдардың жорамал ойы емес. Бұған халықтарды тарихтың өзі алып келді. Ал өзара тәуелділік барған сайын адамзаттың болашағы, мүмкін болар жалғыз жол ретінде үлкен мәнге ие болып келе жатыр.
Мұны түсіне отырып, XXI ғасырда Қытай көшбасшысы адамзатты ортақ тағдыры бар біртұтас қауымдастық ретінде қарастыруды ұсынды.
Біз сондай-ақ қазіргі жағдайда адамзаттың ортақ тағдырын бір сәтте-ақ қысқартуға болатынын түсінеміз. Мыңжылдықтар бойы жинақталған бұл тағдырды бірнеше секундтың ішінде мүлде тоқтатып тастауға да болады! Мұндай ақырзаманды Жер бетіндегі ешбір адам, ешбір халық, бүкіл адамзат қаламайды.
Біздің халқымыз көп қиындықты бастан өткерді, тіпті жақсы өмірден үмітін де жоғалта жаздады. Бірақ біз бәрібір жақсылықты қалаймыз және соған ұмтыламыз!
Біз бір-бірімізді қолдап, бірге болғанда ғана өмір сынағынан өте аламыз. Саясаткерлер тілінде бұл әліпбидей айқын болып, көбейту кестесіндей жұмыс істеуі тиіс. Сонда ғана халықтар соңы өлімге апарар бөлінуді тоқтатады.
Көпұлттылық – бұл өзара тәуелділікке апарар бір қадам ғана. Кез келген халықтық бағдарламада, ол ұлттық болсын немесе көпұлтты болсын, өзара тәуелділік көрініс табуы қажет.
Өзара тәуелділік – бізді ажырататын емес, біріктіретін күш. Бұл жаңалық баршаға ортақ. Бұл – бәрімізді тәрбиелеп, әрекет етуі тиіс өмірдің табиғи заңының ашылуы.
Мен өз Қазақстаныма осындай болашақты тілеймін.
Бұл – менің бүгінгі бүкіл адамзатқа үндеуім.
Олжас СҮЛЕЙМЕНОВ,
ЮНЕСКО қамқорлығындағы Мәдениеттерді жақындастыру халықаралық орталығының директоры,
Әлем халықтары Ассамблеясы Ақсақалдар кеңесінің тең төрағасы