Елімізде жеңіл өнеркәсіп өндірісі 260 млрд теңгеге жетті. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, кейінгі бес жылда салада тұрақты өсім байқалған. Сонымен қатар былтыр рекордтық көлемде мақта жиналыпты.
Оң көрсеткіштер мен өзгерістерге қарамастан, жеңіл өнеркәсіп әлі де импортқа тәуелді. Негізгі киім-кешек бойынша импорт үлесі 95 пайыздан асып, ішкі нарықтағы ұсыныстың басым бөлігі шетелдік жеткізушілердің бақылауында қалып отыр. Отандық өндіріс көлемі өскенімен, бұл серпіліс нарық құрылымын түбегейлі өзгертуге жеткіліксіз де, қауқарсыз да. Импорт үлесі тек бірді-екілі тар сегментте ғана азайған.
Мақта көп, өнім жоқ
Шикізатқа баймыз. Мақта өндірумен Түркістан облысының фермерлері айналысады, жылына орта есеппен 327 мың тонна мақта өндіріледі. Бірақ отандық кәсіпорындарда барлық шикізатты қайта өңдеуге мүмкіндік жоқ. Осылайша, шикізат көбінесе экспортқа кетеді. Ал дүкен сөрелері мен базарлар арзан, сапасыз «шетелдің» киімдеріне толып тұр. Олар негізінен Түркия, Қытай, Бангладеш, Өзбекстан, Қырғыз Республикасы және Италия сияқты елдерден әкелінеді.
Мәселен, былтыр еліміздегі мақта өндірісі 465,9 мың тоннаға жетті, бұл – кейінгі жиырма жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Бір жылда 55 пайыз өсім көрсету, жалпы, аграрлық секторда сирек кездесетін құбылыс. Алайда бұл көрсеткішті тек өндірістік жетістік ретінде қабылдау жеткіліксіз екенін айта кету керек. Мұнда құрылымдық факторлар басым болып отыр, сондықтан талдау да сол деңгейде жасалуға тиіс.
Ең алдымен, өсімнің табиғатына назар аудару керек. Кейінгі 15 жылда мақта өндірісінің динамикасы салыстырмалы түрде тұрақты болды, шамамен 240-396 мың тонна өнім алып келдік. Орташа деңгей – 320 мың тоннаның айналасында. Демек, 2025 жылғы серпіліс ішкі өнімділіктің біртіндеп артуынан емес, ірі сыртқы инвестицияның әсерінен туындаған. Нақтырақ айтқанда, мақтадан алынған өнімнің күрт өсуі Қытайдың мақтаны кешенді өңдеуге маманданған Xinjiang Lihua холдингі Түркістан облысында инвестициялық жобасын іске қосқаннан кейін байқалды. 2025 жылы шетелдік кәсіпорынға 50 мың га жер бөлінген. Бұл жерде әдепкі әсер бар: ірі ойыншының келуі арқылы жер, технология мен ұйымдастыру ресурстары бір жерге шоғырланып, қысқа мерзімде өнім көлемі ұлғаяды. Яғни, өсімнің негізгі драйвері – институционалдық және құрылымдық өзгеріс.
Бұдан кейін қосылған құн мәселесі. Қазіргі деректер мақта өндірісінің өскенін көрсеткенімен, өңдеу әлеуеті бойынша айтарлықтай ілгерілеу жоқ. Түтілген мақта өндірісінің 53,8 пайызға өсуі – жақсылықтың нышаны, бірақ өңдеу деңгейі әлі төмен. Тоқыма, мата және дайын киім өндірісінде жүйелі әрі айтарлықтай өсім байқалып отырған жоқ.
Демек, шикізат экспорты басым, ал маржасы жоғары сегменттер сыртта қалып отыр. Тіпті, экспорт құрылымының өзі өзгермеген, әлі де мақтаны көбіне өңделмеген немесе жартылай өңделген күйде шетелге сатамыз. Соның салдарынан ішкі нарықта киім-кешек импортына тәуелділік сақталып отыр.
Xinjiang Lihua Қазақстанды өндірістік база ретінде қарастырып отыр, бұл – геоэкономикалық тұрғыдан түсінікті шешім. Біз де қандай да бір тұрғыда, әрине, пайда көре аламыз. Алайда шетелдік инвестор өндірісті толық бақылап, негізгі қосылған құнды өз тізбегінде қалдыруы мүмкін. Егер технология трансфері, жер-гілікті жеткізушілерді дамыту және кадрларды даярлау жүйелі түрде жүзеге аспаса, Қазақстан тек шикізат пен бастапқы өңдеу алаңы ретінде қалып қоюы ықтимал.
Аграрлық құрылымға әсері тағы бар. Ірі жобалардың пайда болуы өнімділікті өсіргенімен, шағын және орта фермерлердің нарықтағы үлесіне қысым түсіруі мүмкін. Ұзақ мерзімде бұл әлеуметтік-экономикалық теңгерімге әсер етеді.
Қорыта айтсақ, бұл үрдісті екіжақты бағалауға болады. Бір жағынан, бұл – Қазақстанның аграрлық секторына ірі инвестиция тартудың нақты нәтижесі. Екінші жағынан, бұл өсім экономиканың құрылымдық әлсіздігін, қосылған құнның жеткіліксіздігін және шикізаттық бағдарды тағы да айқындап отыр. Егер алдағы уақытта мақтадан дайын өнімге дейін өндіретін толық цикл қалыптаспаса, қазіргі рекорд ұзақмерзімді экономикалық әсер бермейді. Ал егер индустриялық өңдеу іске қосылып, ішкі өндіріс дамыса, бұл сектордың берері көп болмақ.
Сан сапаға айналсын десек
Қазір елімізде 1 400-ден астам жеңіл өнеркәсіп кәсіпорны жұмыс істеп тұр, оның жартысынан астамы – киім тігушілер. Нақтырақ тоқталсақ, 803 тігін өндірісі, 481 тоқыма өнеркәсібі, 122 тері және соған ұқсас бұйымдар шығаратын кәсіпорын бар.
Жалпы, кейінгі жылдардағы жеңіл өнеркәсіп саласының статистикасы мен мемлекеттік деңгейдегі талқылауларды қатар қарастырсақ, салада екі параллель процесс жүріп жатқанын көреміз: өндіріс көлемінің өсуі және құрылымдық әлсіздіктің сақталуы. Бұл ретте, ресми ақпараттардан тек позитив риторика байқалады.
Мәселен, өткен айда Премьер-Министрдің орынбасары – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің төрағалығымен өткен экономикалық өсімді қамтамасыз ету жөніндегі штаб отырысында саланың 5 жыл қатарынан өсім көрсетіп келе жатқаны айтылды. Сондай-ақ арнайы бағдарлама қабылдау туралы да сөз болды. Жиынға Qaz Textile Industry ұлттық бірлестігі мен AZALA Group, Qazaq Tigin Fabrikasy, «Қазжеңілөнеркәсіп-Алматы», «Глобал-Арнайыкиім», «ТаразТеріАяқкиім» сияқты ірі кәсіпорындар да қатысқан.
Дегенмен ақпараттар мен есептердегі сандар бұл оптимизмді толықтай растай бермейді. 2025 жылы жеңіл өнеркәсіп өндірісі 13,2 пайызға өсіп, 260 млрд теңгеге жеткенімен, бұл өсімнің сапалық құрылымы теңгерімсіз. Саланың 60 пайыздан астамы тоқыма өндірісіне тиесілі, ал киім өндірісі – 32 пайыз, былғары және аяқ киім сегменті бар болғаны 6,5 пайыз деңгейінде қалып отыр. Яғни, шикізатқа жақын сегмент өсіп, ал жоғары қосылған құн қалыптастыратын бағыттар баяу дамып келеді.
Мұндай құрылымдық асимметрияны тек статистика емес, өндірістік тізбек те растайды. 2025 жылы елде 466 мың тонна мақта жиналғанымен, оның тек 116,1 мың тоннасы ғана мақта талшығы деңгейінде өңделген. Ал одан әрі терең өңдеу, яғни иірілген жіп, мата және дайын тоқыма өнімдері көлем жағынан айтарлықтай аз. Мысалы, 500 тонна иірілген жіп пен 5,2 млн шаршы метр матаны алып қарасақ, бұл шикізат базасымен салыстырғанда өте төмен деңгей екені көзге ұрып тұр.
Вице-Министр Олжас Сапарбековтің есебінше, бір тонна мақта талшығын толық өңдеу 1 650 данаға дейін дайын тоқыма өнімін шығаруға мүмкіндік береді. Теориялық есеп бойынша бұл 1,67 млрд доллар көлемінде қосылған құн қалыптастырып, 5 мыңға дейін жаңа жұмыс орнын ашуға жол ашады. Бұл дерек саладағы негізгі проблема өнім көлемінде емес, құн тізбегінің үзілуінде екенін нақты көрсетеді.
Тізбектің үзілуі мына жерде айқынырақ көрінеді: дайын тоқыма бұйымдары бойынша импорт үлесі кей сегменттерде 90-95 пайызға дейін жетеді. Көрпе мен жамылғылар – 94,3 пайыз, мақта-маталары – 92,6 пайыз. Бұл жағдай ішкі өндірістің өсуі мен тұтыну нарығының құрылымы арасында теңгерім жоқ екенін айқын көрсетеді. Өндіріс бар, бірақ ол ішкі сұранысты жабатын деңгейге жетпеген.
Сонымен қатар экспорт құрылымы да осы тәуелділікті күшейтіп отыр. Мақта көбіне төмен өңделген күйде сыртқа шығарылады, ал жоғары қосылған құн сыртқы нарықтарда қалыптасады.
Үкімет бұл олқылықты институционалдық құралдар арқылы түзетуге тырыспақ. Жабдық құнының 40 пайызына дейін өтемақы беру, 3 пайыздық жеңілдетілген қаржыландыру, арнайы экономикалық аймақтардағы басымдықтар сияқты бірқатар жеңілдік қарастырылған.
Алайда саясаттың тиімділігі тек қаржылай ынталандырумен шектелмейтінін түсінген маңызды. Негізгі мәселе өндіріс экожүйесінің толық қалыптаспағанында болып отыр. Сөз басында айтып өткен 1 400-ден астам кәсіпорынның басым бөлігі шағын бизнес форматында жұмыс істейді. Бұл өндірістік интеграцияның әлсіздігін және масштаб эффектісінің жеткіліксіз екенін білдіреді.
Осы тұрғыдан алғанда, үкіметтік штаб отырысында айтылған кешенді бағдарлама әзірлеу бастамасы үш негізгі шарт орындалғанда, шикізатты терең өңдеу міндетті түрде ішкі нарықта қалса; технологиялық трансфер нақты өнім өндірумен бекітілсе; жергілікті жеткізушілер индустриялық тізбекке кіріксе ғана нәтижелі болады.
Осылайша, жеңіл өнеркәсіпте екіжақты үрдіс қалыптасып отыр. Бір жағынан өсім бар дейміз, екінші жағынан ол өсімді көзбен көріп, игілігімізге жаратып отырған жоқпыз. Мемлекет қолдаусыз қалдырып отырған жоқ, бірақ алдағы уақытта саясат тек өндіріс көлемін ұлғайтуға емес, құн тізбегін тереңдетуге бағытталса, жеңіл өнеркәсіп Қазақстан экономикасында экспорттық және жұмыспен қамту драйверіне айнала алады.
Ал егер қазіргі құрылым өзгеріссіз қалса, сала өсіп жатқанымен, стратегиялық тұрғыдан импортқа тәуелді нарық ретінде қала бермек. Саралай келе, шетелден ғана «киінетін» елміз деген қорытындыға келуге болады. Дегенмен кигеніміз қандай киім? Оның сапасына қатысты мәселе – өз алдына бөлек әңгіме.