Бүгінде жоғарғы рангті дипломат, елімізге белгілі журналист Гүлсім Еңсепованы мектепті жаңа бітірген балауса кезінен жақсы танимын. Екеуміздің бірі-бірімізді білетінімізге алдымыздағы жазда тура 43 жыл болады екен. Біз үшін шалғай саналатын батыс өңірінен, нақтырақ айтсақ, Атырау облысы, Индер ауданынан келген белсенді талапкер, талдырмаш қызбен сонау 1983 жылдың жазында сол кездегі С.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің Журналистика факультетіне бірге оқуға түстік. Әрине, Қазақстанның түпкір-түпкірінен арман қуып келіп, студент атанған кездегі қуанышымызда шек болмады. Өйткені қазіргідей емес, ол кезде Журналистика факультетіне оқуға қабылдану қиынның қиыны болатын.
Бүкіл Қазақстан бойынша журналистер дайындайтын жалғыз жоғары оқу орнының қазақ бөліміне бар болғаны елу-ақ талапкер іріктеліп алынатын. Қазіргідей білім грантын ұтып ала алмасаң, ақылы оқуға түсе салу деген ол кезде атымен жоқ. Сол себепті мыңнан жүйрік, жүзден тұлпар саналатын елудің қатарына ілігу сынағы тым қатал еді. Небәрі 17 жастағы Гүлсімнің сол сынаққа төтеп беріп, мектеп бітіре салып Журналистика факультетіне оқуға қабылдануы сол кездің өзінде түбі топ жаратын таудай талабын паш еткендей әсер қалдырған. Гүлсіммен қазақ білімінің қара шаңырағы атанып кеткен білім ордасында бір-ақ жыл бірге оқу мүмкіндігіне ие болдық. Өйткені курстың жас жігіттері бірінші курстың соңында, Ауған соғысының әлегінен болу керек, әскер қатарына шақырылып, Отан алдындағы борышымызды өтеуге аттанып кете бардық. Курс қыздары біздерді қол бұлғап шығарып салып, екі жылдан кейін құшақ жая қарсы алғандары күні кешедей көз алдымызда. Шуақты студенттік өмірдің ең бір тәтті кезеңі бірінші курстағы бал сәттер екенін бастан кешкендер біледі. Кең-байтақ еліміздің түпкір-түпкірінен келген аңғал да, алғыр жастар бір үйдің баласындай тату-тәтті күн кешіп, бірі-бірімізге бауыр басып қалғанымыз соншалық, әскерде жүрген біздерге курс қыздары туған қарындастарымыздай хат жазып, жауынгерлік сынақтан сүрінбей өтіп, абыройлы оралуымызға қолдау білдіргендері жадымызда жаттаулы. Әскерден кейін басқа курста оқысақ та, бірінші курстағы достарымызбен сыйластығымыз бір үзілмей, күні бүгінге дейін жалғасын тауып келе жатуының сыры да сонда шығар.
Университетте оқып жүрген кезінен Гүлсім білімге құштарлығы мен үздіксіз ізденісте жүретін қарым-қабілеті арқылы ұстаздардың көзіне болашағы зор студент ретінде оттай басылды. Журналистика факультетінің негізін қалаған, біздің тұсымызда Кафедра меңгерушісі қызметіндегі тау болмысты ұстазымыз Тауман Амандасовтың өзі оның сол қасиеттерін ерекше бағалап, ғылыми жетекшілік етуге келіскені – соның айқын айғағы. Факультетішілік қана емес, университет көлемінде, тіпті халықаралық деңгейдегі конференцияларға қатыстырып, туғанындай көретін шәкіртін түрлі сынақтан өткізіп, шыңдап жүретіні есімде қалыпты.
Алаш ардақтысы Әлихан Бөкейханның: «Ұлтқа қызмет ету – білімнен емес, мінезден» деген аталы сөзі бар. Сол тәмсілге жүгінсек, Гүлсімнің «туған жерім, туған елім» деп атқарған көп қызметінің түп төркінінде өр мінезі мен мұндалап көз тартады. Кешегі кеңестік қатаң идеологиялық бақылау әлі күшінде тұрған кезде Ресейдің байырғы астанасы Санкт-Петербург қаласында өткен одақ студенттерінің ғылыми жиынында патшалық Ресейдің отарлау саясаты қазақ халқына ауыр зардап әкелгенін ашық айтып, айыптауы соны мегзейді. Бұл тақырыпта сөз қозғау – ол кезде басты бәйгеге тіккенмен бірдей ерлік болатын. Қазақтың өрімдей жас қызы XVIII ғасырда жарық көрген «Русский вестник» журналынан тапқан тарихи деректерге жүгініп, нақты дәлелдер келтіре сөйлеуі конференцияға қатысушыларды дүр сілкіндіргені даусыз. Кейіннен Санкт-Петербург, Қазан қалалары кітапханаларының сирек қолжазбалар қорынан Ресей империясының қазақ даласын барлау және шұрайлы аймақтарды иемдену әрекеттерін сипаттайтын материалдарды жинақтап, дипломдық жұмысының өзегіне айналдыруы, профессор Файзолла Оразаевтың жетекшілік етуімен «Русский вестник» журналындағы қазақ тақырыбы» атты зерттеу еңбегін үздік бағамен қорғауы бастаған ісін аяқсыз қалдырмайтын өжет мінезін тайға таңба басқандай айқын аңғартқан еді. Гүлсім кәсіби журналистикаға студент шағында-ақ қадам басты. Бірнеше жыл өндірістік тәжірибеден өту кезінде редакция ұжымына өзін талантты да талапты шәкірт ретінде таныта алуының арқасында бесінші курста оқып жүргенде «Социалистік Қазақстан» газетіне тілші болып орналасты. Ол кезде мұндай мүмкіндікке қол жеткізу – студентті айтасыз, аудандық, облыстық газеттерде қаламы ұшталған журналистердің арманы-тұғын. Сондай таңдаудан бағының озып шығуы жас болса да, болашағы зор маман екенін тапжылтпай танытқан тұс еді. Бас басылым редакциясында жеті жылға жуық еңбек етті. Дәл осы кезең оның шығармашылық болмысының қалыптасуына шешуші ықпал жасағаны анық. Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбай, Нұрлан Оразалин, Көрік Дүйсеев, Уәлихан Қалижан сынды қазақ көркемсөзі мен көсемсөзінің қаймақтары һәм ұлттық баспасөз баһадүрлері басқарып тұрған кезде басылымда журналистік шыңдалудан өтті. Кәсіби деңгейімен қоса дүниетанымы да жаңа белеске көтерілді. «Осы ағаларым университетті жаңа бітіріп келген кезімде жазу өнеріне баулып қана қоймай, азаматтық ұстанымым мен талғамымның калыптасуына ерекше ықпал етті. Сондықтан өзімнің еңбек жолымды бірден осындай дара тұлғалар діңгегі болған үлкен ортада бастауымды, олардың тәрбиесін көруімді мен маңдайыма жазылған бақ, тағдырдың ерекше сыйы деп бағалаймын» деген сөзді аузынан тастамай айтып жүретіні сондықтан деп білемін.
Бас басылымда жұмыс істеп жүрген кезінде бойындағы өжет мінезі тағы да жарқ етіп көрініп, көпті елең еткізді. Ол көп журналистің батылы жетпей, айналып өтетіндіктен, «жабық» саналатын тақырыптарды қозғауға жанын салды. Соның ең елеулілерінің бірі – «Түрме. Әйел. Тағдыр» деген атаумен жарияланған мақалалар топтамасы. Оны жазу үшін ол бас бостандығынан айырылған әйелдер түрмесіне бірнеше қайыра қорықпай кіріп, олардың өмірлік күйзелісін сырттай бақылап қана қоймай, жан әлемін түсінуге ұмтылды. Нәтижесінде, қоғам елей бермейтін көп мәселенің сыры ашылды: оларды қылмысқа жетелеген себептер, оның салдары, олардың туған балаларының келешегін ойлағандағы ішкі арпалыстары мен өзек өртеген өкініштері оқырмандарды бейжай қалдырмай, қоғамда резонанс туғызды. Мақалалар топтамасы оқырмандарды ғана емес, сала мамандарын, соның ішінде жабық мекеме қызметкерлерін де бұрын байқамай келген өмір түйткілдерімен беттестірді. Нәтижесінде, көтерілген көп мәселенің оң шешім табуы жеке журналистің ғана емес, ол қызмет ететін БАҚ беделін бекіте түсті.
Сондай қазақ журналистикасы тарихында аталып өтуге тиіс тағы бір елеулі еңбегі – «Егемен Қазақстан» газетінің бірнеше нөмерінде жарияланған «Шу бойын шулатқан шөп» атты мақалалар топтамасы. Бұл да сол тұста қазақ журналистикасы үшін тосын тақырып екенімен құнды болғанын аға буын журналистер жақсы біледі. Аты айтып тұрғандай, Гүлсім ол еңбегінде есірткі мен нашақорлық дертінің қазақ қоғамына сынаптай жайылып, асқынып бара жатқанын алғаш мәселе етіп көтеріп, дабыл қағады; әсіресе, жас ұрпақтың санасы мен денсаулығына төнетін қатерді нақты деректерге жүгіне отырып жазып, ғасыр ауруының алдын алу жөнінде жанайқайын жеткізеді. Нәтижесінде, елімізде тиісті мекемелер тарапынан оң шешімдер қабылдануына ықпал етуін отандық журналистика пәрменділігін арттыруға қосқан нақты үлесі деп бағалауымызға әбден болады.
Елімізде парламенттік журналистиканың қалыптасу тарихында да Гүлсімнің қолтаңбасы бар. Ол кезде Жоғары кеңес аталатын заң шығарушы органның жұмысын елге таныстыруда алғашқылардың бірі болып қатысқаны есімізде. Қазіргідей емес, интернет деген атымен жоқ, компьютердің өзі кең таралмаған, материалдың бәрі қолмен жазылатын заманда заң шығарушы органның күнделікті тынысын жедел әрі сапалы жеткізу кез келген журналистің қолынан келетін оңай жұмыс еместігі белгілі. Соған қарамастан, ол табандылық танытып, талап үдесінен шықты. Есінде мәңгілік сақталып қалған бақытты сәттерінің бірі – 1990 жылы 25 қазанда Егемендік туралы декларация қабылданғанын жұртшылыққа алғашқылардың бірі болып жеткізген тұсы. Аға басылым «Егемен Қазақстан» газеті тарихында ел аңсаған ақжолтай хабарды тұңғыш жариялаған журналист болып қалуы – сөз жоқ, оның кәсіби журналистік қызметінің ең бір биік белесі.
Гүлсім – халықаралық саясат тақырыбында да өндірте қалам тербеген журналист. Оның «Егемен Қазақстанда» жарияланған «Америка ашса құшағын», «Венгриямен байланыс», «Бакуде болған екі күн», «Иран иірімдері», «Шыңжаңда шырқалған ән», «Хафиз бен Сағди елінде», «Хоменейдің сенімді серігі», «Африканың аласапыраны» секілді түрлі жанрдағы туындылары – соның айқын айғағы. Осылайша, ел тәуелсіздігінің елең-алаңында жас мемлекет – Қазақстанның сыртқы саясаттағы алғашқы қадамдарының жылнамасын жасаудағы ерен еңбегі оны 1993 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің шақыртуымен дипломатиялық қызметке ауысуына жетелеп алып келді. Тағдыр жазуы сол кезден бастап екінші саланы құрықтау міндетін мойнына жүктеді. Оған ана тілін ардақ тұтумен бірге, бірнеше шет тілін еркін меңгерген маман болуы, орысша, немісше, ағылшынша еркін сөйлеп қана қоймай, сауатты жаза алуы себеп болды. Әрине, ол табиғи қабілеттен гөрі табанды еңбек пен өзін-өзі қатаң тәртіпке бағындыра білудің жемісі еді.
Алғашында ҚР Сыртқы істер министрлігінің басылымы «Дипломатия жаршысы» журналының қазақша бөлімінің редакторы болды. Содан кейін сол министрліктің баспасөз қызметінде, мемлекеттік тіл, Ресеймен байланыс басқармаларында үшінші, екінші, бірінші хатшы, кеңесші болып қызмет етті. Кейіннен ҚР СІМ жанындағы Дипломатиялық академияда екі жыл білім алып, халықаралық қатынастар мамандығын игеріп алды да, министрліктің Бақылау және құжат айналымы, Ақпаратты қорғау басқармаларында басшы болды.
Ал шетелдердегі Қазақстан елшіліктерінде, атап айтқанда, Германиядағы (1994-1996 жж.), Венгриядағы (2003-2004 жж.), Беларусиядағы (2014-2017 жж.) елшіліктерде пресс-атташе, үшінші хатшы, кеңесші-дипломат лауазымында абыройлы да жемісті жұмыс істеген кездері есінен кетпейді. Қазір ҚР Сыртқы істер министрлігінде ТМД мәселелерімен айналысатын басқармада дипломат-кеңесші болып еңбек етеді. Жоғары дәрежелі I-сыныпты кеңесші дипломатиялық рангісінің иегері.
Осылайша, Гүлсім Бақытқызы ҚР Сыртқы істер министрлігіндегі отыз жылдан асатын қызмет жолында мемлекетіміздің сыртқы байланысын бекемдеуге, ел беделін орнықтыруға үлес қосып келеді. Оның болмысына тән ұлтқа қызмет етудің жауапкершілігі, елдік мүддені бәрінен жоғары қоятын қажыр-қайраты дипломатиялық қызметте де жарқын көрініс тапты.
Сонау студентік шағында бой көрсеткен ғылымға деген қызығушылығы мемлекеттік қызметте жүрген кезінде ұмыт қалмай, жандана түсуі – оның бастаған ісін аяғына дейін жеткізбей қоймайтын бірбеткей мінезінің тағы бір айқын айғағы. «Инемен құдық қазғандай» ерінбей еңбектенуді талап ететін зерттеушілік жұмыс машақатына саналы түрде кірісті. Оны осы жолға жетелеген күш – ұлттың тіліне, рухани мұрасына және сол қазынаны қоғам игілігіне айналдыра алған тұлғаларға деген құрметі еді. Зерттеу нысаны ретінде ел «Поэзия падишасы» деп таныған Фариза Оңғарсынованың публицистикалық мұрасын таңдауы да сондықтан болатын. Күн-түн демей үлкен ізденіспен жазылған еңбегі зая кетпеді. Қазақ қыздарының даңқын асырған дара тұлғаның журналистік және көсемсөзшілік қызметіне арналған кандидаттық диссертациясы тың тұжырымдарымен назар аудартып, ғылыми ортада жоғары бағасын алды. Зерделі зерттеудің нәтижесі 2009 жылы жарық көрген «Фариза Оңғарсынова – публицист» атты монография болып еліміздегі Журналистика факультеттері мен кафедраларының оқытушылары мен білім алушыларына және ақын шығармашылығына қызыққан қалың оқырманға жол тартты. Кейінірек «Фариза – көсемсөз патшайымы» (2016 ж.) деген атаумен оқу құралы болып екінші басылыммен қайта шығарылуы кітапқа сұраныстың жоғары болғанын айғақтайды. Шығармашылық қуатын айшықтайтын «Ұшқыр қалам» (2023 ж.), «Балғын дауыс» (2024 ж.), «Отыз жылдың ой-толғауы» (2025 ж.) атты кітаптары туралы да солай деуге болады.
Ерен еңбек елеусіз қалмайтыны анық. Гүлсімнің 40 жылға жуық тынымсыз еңбегі мемлекет тарапынан бағалаусыз қалған жоқ. Омырауында жарқыраған «Ерен еңбегі үшін» медалі мен «Құрмет» ордені соның жарқын жемісі. Журналистік қызметіндегі жетістіктерін сала министрлігі «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісімен айшықтаса, мемлекеттік тілдің өрісін кеңейтуге сіңірген еңбегін ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі «Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісімен бағалады. Ал «Республикалық «Егемен Қазақстан» газетіне 100 жыл» мерейтойлық медалін иемденуін аға басылымның алғысы деп қабылдадық. Кеудесінде қадалған халықаралық «Мәдениет майталманы», Ресей Федерациясының «Мәдениет пен өнерге сіңірген еңбегі үшін», ТҮРКСОЙ-дың «Ахмет Байтұрсынов» медальдары мен «Шыңғыс Айтматов» ордені, сонымен бірге жуырда алған ТМД Парламентаралық Ассамблеясының Құрмет грамотасы көп жылғы дипломаттық қызметінің жарқын жетістігі екені даусыз. Ал Атырау облысы Индер ауданының Құрметті азаматы атағын алуы туған жер даңқын асырған өжет қыздарына деген өскен өлкенің құрмет-сыйы деп бағалануы тиіс.
Қайрат САҚ,
Л.Гумилев атындағы ЕҰУ-дың
Журналистика мәселелерін зерттеу институтының директоры,
алаштанушы-ғалым