Бағаға бағам әсер етті ме?

Наурызда жағымды көрсеткіш көп болды. Теңге бірнеше апта қатарынан нығайды. Инфляцияның да беті қайта бастаған сияқты: қарқыны күткеннен де төмен. Бұл өзгерістерге не әсер етіп отыр? Бағаның арзандағаны бағамға байланысты ма? Бұл үрдіс ұзаққа созыла ма, әлде уақытша құбылулардың нәтижесі ме? Жауап іздеп көрдік.

Теңгенің тегеуріні

Наурыздың басында 502,6 деңгейінде тұрған доллар бағамы бірнеше апта ішінде күрт төмендеп, 17 наурызда 479 теңгеге дейін түсті. Айдың аяғында бағам 478,77 деңгейінде тұрақтады, ал орташа айлық көрсеткіш шамамен 488,3 теңге болды. Осылайша, теңге ақпандағыға қарағанда айтарлықтай нығайып қана қойған жоқ, сонымен қатар нарық күткен базалық траекторияға жақындады. 

Сыртқы ахуалға тоқталар болсақ, Ор­муз бұғазы төңірегіндегі шие­леніс мұнай тасымалы төңірегіндегі мә­­­­­селені күрт шиеленістіріп, Brent мар­ка­­­сының бағасын қымбаттатты. Бұл біз үшін экспорттан түсетін түсімнің ар­та­ты­нын білдіреді. Дәл осы фактор тең­ге­нің нығаюына сәйкес келді.
Сонымен қатар ішкі нарықтағы фак­торлар да маңызды рөл атқарды. Сау­да құрылымында доллар сатып алу ба­сым болғанына қарамастан, теңге ны­ғайды. Бұл ұсыныс жағында экс­порт­тық түсімдер немесе квазимемлекеттік сек­тор операциялары әлдеқайда көп бол­ғанын көрсетеді. 
Жоғары базалық мөлшерлеме де өз әсе­рін тигізді. Екі таңбалы кіріс теңгедегі құ­ралдарды тартымды етеді. Бұл, әсі­ре­се, мұнай бағасы өсіп жатқан кезеңде кү­­­­­шейе түседі.
Осындай жағдайда Deutsche Bank тең­гені тосын «тыныш айлақ» деп баға­ла­ды. Бірақ бұл кездейсоқ емес. Қазақ­стан­ның сауда балансы оң күйінде қа­лып отыр, ал шикізат экспорты тұрақты валюталық түсімді қамтамасыз етеді. Мұ­най бағасының өсуі бұл позицияны одан әрі нығайтты. Нарықта валюта тап­шылығы жоқ. Демек, бағамға түскен қы­сым да шектеулі.

Бағаның бәсеңдеуі

Наурызда инфляция қарқыны 11 пайызға дейін баяулады. Деген­мен ең басты жаңалық инфляцияның жай ғана төмендеуі емес, оның қалай тө­­­­мендегені болды. Бірнеше айдан бері ал­ғаш рет баға өсімі жекелеген сегмент бойынша емес, тұтас тұтыну қоржыны бойын­ша төмендеді. Жалпы, 2025 жыл­ғы қарашадан 2026 жылғы ақпанға дейін инфляция үнемі жоғарылап кел­ген болатын. 
Бұл өзгеріске негізінен валюта мен сұраныс әсер етіп отыр. Валюта баға­мы­ның күшеюі импортты арзандатып, өндірушілерге түсетін шығын қысымын тө­мендетті. Бұл, әсіресе, импорт үлесі жо­ғары тауарларда айқын көрінеді: азық-түлік пен алкогольсіз сусындар 1,2 пайыздан 0,7 пайызға дейін баяуласа, тұр­ғын үй-коммуналдық қызметтер, су, электр энергиясы мен газ бағасының өсі­мі 1,6 пайыздан 0,1 пайызға дейін күрт төмендеді.
Сонымен қатар қатаң ақша-кредит сая­сатының әсері де байқала бастады. Жо­ғары базалық мөлшерлеме мен қымбат кредит ішкі сұранысты те­жейді. Наурыз айында бай­ла­ныс, көлік, демалыс және тұр­мыстық тауарлар сияқ­ты көптеген санат небәрі 0,2-0,3 пайыз шамасында ғана өсті. Ал сақтандыру және қаржы  қызметтері сег­ментінде баға тіпті 0,6 пайызға төмендеді. Бұл инфляция қысы­мы­ның жекелеген сектор­лар­да емес, тұтас эконо­ми­ка бойынша әлсірегенін көр­сетеді.
Бір айта кететін жайт – сарапшылар мұндай нә­тижені күткен жоқ. Тәуелсіз Ұлт­тық экономикалық зерттеулер бюросы наурыздағы инфляцияны 11,7 пайыз дең­гейінде болжаған еді. Нақты көр­сет­кіш 0,7 пайыздық тармаққа төмен бол­ды. 
Ал аймақтар бойынша сараласақ, инфляция деңгейі біркелкі емес. Ел бойынша 4,2 пайыздық тармақ айыр­ма­шылық бар: ең төменгі деңгей Аста­нада – 9,3 пайыз, ал ең жоғары көрсет­кіш Солтүстік Қазақстан облысында – 13,5 пайыз. Әдетте, азық-түлік үлесі жо­ғары және логистикасы күрделірек өңір­лерде инфляция да жоғары болады, ал ірі қалаларда бәсекенің арқасында ба­ға өсімі салыстырмалы түрде баяу бо­лады.
Бұл жағдай ақша-кредит саясаты үшін қолайлырақ орта қалыптастырады. Реттеушінің ұстанымы да саясатты қа­таңдатудан гөрі, қол жеткізілген дең­гей­де ұстап тұруға қарай ығысып барады. 24 сәуірдегі отырыста базалық ставка 18 пайыз деңгейінде сақталады деген болжам басым. 
Ұлттық банк төрағасы Тимур Сү­лей­менов осы аптада Мәжіліс­тің жалпы отырысынан кейін журна­лис­­тер­ге инфляция ақша-кредит сая­са­ты­ның, Үкімет шараларының және тең­ге­нің нығаюының бірлескен әсері­нен баяулады деп түсіндірді. Оның айтуын­ша, доллар бағамының төмен­деуі импортты арзандатып, бағаға түсетін қысымды азайтады. Алайда бұл үрдіс ұзаққа созылады деп айтуға кел­мейді. Валюталық фактор сыртқы жағ­дайға тәуел­ді: мұнай бағасы мен гео­саяси жағ­дайға байланысты тез өз­геруі мүмкін. 
Сарапшылардың пікірінше де тең­генің нығаюы көбіне сыртқы жағдайға байланысты: мұнай бағасының жоғары болуы, жаһандық нарықтағы доллардың әлсіреуі және геосаяси ахуал. Ал ішкі факторлар тек қосымша қолдау рөлін ат­қарып отыр. Инфляция да баяулап ке­леді. Бірақ бұл тек валюта бағамының әсері емес – қатаң ақша-кредит саясаты, жоғары базалық мөлшерлеме және тұ­тыну­шылық сұраныстың әлсіреуі негізгі се­бептердің қатарында.

Арман Байғанов, экономист:

Теңге күшейген жоқ, доллар әлсіреді

– Теңге дәл қазір негізінен сыртқы макроэкономикалық фак­торлардың әсерінен нығайып отыр. Атап айтқанда, әскери қақ­тығыстарға байланысты жағдай және мұнай бағасының жоғары деңгейде сақталуы маңызды рөл атқарып тұр. Қақтығыс ұзаққа созылған сайын, АҚШ валютасы да соғұрлым әлсірей бермек. Кеше жарияланған статистикаға сәйкес, ашық жұмыс орындарының деңгейі, экономиканың жағдайы, іскерлік белсенділік индексі бойынша деректер күткеннен нашар болды. Яғни, негатив статистика басым. Соның нәтижесінде, доллар индексі шамамен 0,5-1 пайызға төмендеп, басқа валюталарға шаққанда арзандады. Сәйкесінше, доллардың әлсіреуі теңгенің нығаюына әкелді. Яғни, кейінгі аптада теңге күшейген жоқ, керісінше доллар әлсіреді. Жалпы, АҚШ экономикасы бойынша теріс статистика мен геосаяси факторлар – басты себеп. Бұл жерде ішкі факторлардан гөрі сыртқы жағдайлар шешуші рөл атқарып отыр.
Теңгенің нығаюы мен инфляцияның баяулауының арасында байланыс бар ма, жоқ па деген сұраққа келер болсақ, жылдық инфляция өткен жылы 12 пайыздан сәл жоғары болса, наурызда шамамен 11 пайызға дейін баяулағаны байқалады. Менің ойымша, бұл ең алдымен фискалдық және монетарлық саясаттың қатаңдауына байланысты. Базалық мөлшерлеме жоғары деңгейде сақталып отыр, сәйкесінше, кредит пайызы да жоғары. Бұл өз кезегінде халық пен бизнестің қарыз алуын азайтады. Сонымен қатар тұтыну кредитін беру талаптарына енгізілген шектеулер де белгілі бір дәрежеде инфляцияның төмендеуіне әсер етті. Осы факторларды ескеру қажет.
Алайда жағымсыз тұстар да бар. Мысалы, қосылған құн салығының көтерілуі бағаның өсуіне ықпал етуі мүмкін. Яғни, бұл жерде екіжақты әсер байқалады. Соған қарамастан, жоғары базалық мөлшерлеме дәл қазір инфляцияның өсу қарқынын тежеуге мүмкіндік беріп отыр.
Жалпы алғанда, кез келген инфляция күрт өскеннен кейін біртіндеп бәсеңдеу кезеңіне өтеді. Яғни, жоғары инфляция мен қатаң монетарлық саясаттың нәтижесінде инфляция төмендей бастайды. Менің ойымша, инфляция деңгейінің төмендеуіне қарай базалық мөлшерлеме де біртіндеп қысқарады. Дегенмен бұл үдеріс әлемдік экономикаға, мұнай мен шикізат бағасына тәуелді болады. Егер әскери қақтығыстар аяқталып, мұнай бағасы шамамен 80 долларға дейін төмендесе, онда доллар қайта қымбаттап, теңге әлсіреуі мүмкін. Сондықтан алдағы жағдай геосаяси ахуалға, әсіресе Таяу Шығыстағы жағдайға да тікелей байланысты болады.

Андрей Чеботарев, қаржы сарапшысы:

Уақытша қолайлы кезең деп қарастырған дұрыс

– Теңгенің қазіргі нығаюын ұзақ мерзімде тұрақ­ты тренд деп қабылдау асығыстық болар еді. Бұл сыртқы және ішкі факторлардың бір мезетте қабаттасуының нәтижесі деген дұры­сырақ болады. Ең алдымен, сыртқы фон қолай­лы болып тұр: мұнай бағасы жоғары деңгейде сақ­талып, жаһандық нарықтарда доллар әлсіреп отыр. Осындай жағдайда Қа­зақстан сияқты шикізат экспорттаушы елдердің валютасы әдетте кү­шейе­ді.
Ішкі жағынан да қолдап отырған факторлар бар. Салық кезеңінде экспорттаушылар валюталық түсімін белсендірек сатып, теңгеге деген сұранысты арттырады. Сонымен қатар Ұлттық қордан түсетін трансферттер мен қатаң ақша-кредит саясаты да өз әсерін тигізіп отыр. Жоғары базалық мөл­шерлеме теңгедегі құралдарды тартымды етіп, инвесторларды ұлттық валю­тада қалуға итермелеп тұр.
Алайда осының бәріне қарамастан, экономиканың іргелі құрылымы өзгер­ген жоқ. Қазақстан әлі де шикізат экспортына тәуелді. Бұл дегеніміз сыртқы конъюнктура өзгерсе, теңге бағамы да соған ілесіп құбылады деген сөз. Сондықтан бүгінгі нығаюды ұзақ мерзімдегі бетбұрыс деп емес, уақытша қолайлы кезең деп қарастырған дұрыс.
Теңгенің нығаюы мен инфляцияның төмендеуі арасында байланыс бар, бірақ ол бірден байқалатын қарапайым байланыс емес. Күшті теңге импорт­талатын тауарларды арзандатып, бағаға түсетін қысымды азайтады. Бірақ бұл әсер уақыт өте келе байқалады. Бағам өзгерісінің нақты бағаға қалай жә­не қаншалықты тез өтетіні бизнес шешімдеріне байланысты.
Қазіргі инфляцияның баяулауын тек валюта бағамымен түсіндіру жет­кіліксіз. Бұл – бірнеше фактордың әсері. Атап айтқанда, Ұлттық банктің қа­таң саясаты, тұтынушы сұранысының әлсіреуі мен әкімшілік реттеу ша­ра­лары. Теңге бұл процесте маңызды рөл атқарады, бірақ негізгі қозғаушы күш емес.
Сондықтан бүгінгі жағдайды қарапайым формуламен түсіндіру қиын. Теңге нығайды, – инфляция баяулады деу жеткіліксіз. Нақтырақ айтқанда, эко­номикада бірнеше тетік қатар жұмыс істеп тұр. Ал олардың қайсысы ұзақ­қа созылатыны белгісіз.

Эльдар Шамсутдинов, экономист:

Инфляцияның кең ауқымда баяулауы – жақсылықтың белгісі

– Наурызда инфляция 11 пайыз деңгейінде бол­ды, бұл – ақпандағы көрсеткіштен және на­рық күткеннен төмен. Сонымен қатар мау­сым­дық факторларды ескергендегі айлық инфля­ция да баяулап, 0,7 пайыздан 0,5 пайызға дейін төмендеді. Бұл инфляциялық импульстің әлсіреп келе жатқанын көр­сетеді.
Инфляцияның бәсеңдеуіне негізінен әсер еткен азық-түлік бағасының баяулауы болды. Ал тұтыну қоржынында азық-түліктің үлесі шамамен – 41 пайыз. Сонымен қатар ақылы қызмет секторындағы инфляция да ары қарай төмендеп, айлық өсім 0,9 пайыздан 0,6 пайызға дейін баяулады. Бұл қатаң ақ­ша-кредит саясаты мен макропруденциялық шаралардың біртіндеп әсер ете бастағанын білдіреді. Ал азық-түлікке жатпайтын тауарлар бағасының динамикасы әлі де инерциялық сипатта қалып отыр.
Жалпы алғанда, инфляцияның кең ауқымда баяулауы – жақсылықтың бел­гісі. Дегенмен ақша-кредит саясаты тұрғысынан алғанда, базалық мөл­шерлеменің жылдың екінші жартысына дейін төмендеу ықтималдығы әлі де төмен. Бұған дейін жанармай мен коммуналдық тарифтерді реформалау тоқтатылып, дезинфляцияны қолдаған еді. Алайда мораторий 31 наурызда аяқталды, енді Үкімет тарифтерді қалыпты деңгейге қайтаруға көшеді.
Реттелетін және жартылай реттелетін компоненттердің, соның ішінде жанар­майдың, тұтыну қоржынындағы үлесі – шамамен 10 пайыз. Егер та­риф­тердің өсуі қызметтер бағасы арқылы жанама әсер бермесе, дезин­фляция­лық үрдіс сақталуы мүмкін.
Базалық сценарий бойынша, инфляция әрі қарай да төмендейді, бұл тіп­ті нарық күткеннен де жылдамырақ болуы ықтимал. Мұнай бағасының өсуі теңгені қолдап отыр, ал бұл үрдіс сақталса, импортталатын инфляцияны те­жейді. Тағы бір маңызды жайт – Ұлттық банкі теңгенің нығаюына алаңдап отыр­ған жоқ және алтынды стерилизациялау механизмі арқылы валюта ұсы­нысын жалғастырып жатыр. Егер екінші тоқсанда да валюта нары­ғын­дағы осы динамика сақталса, бұл инфляцияның ары қарай төмендеуіне ық­пал етеді.
Жалпы, қазіргі үрдісті жеделдеп келе жатқан дезинфляциялық қозғалыс ретін­де бағалауға болады. Бұл жерде ақша-кредит саясатының әсері уақытша кідірістен кейін байқалады. Яғни, жоғары базалық мөлшерлеменің ықпалы бар, бірақ бірден емес, біртіндеп байқалып отыр. Бұл ретте инфляцияның тө­мендеуі экономиканың әлсіреуінен туындап отырған жоқ. Сауда мен қыз­мет көрсету салаларында белгілі бір баяулау күтілгенімен, қазіргі ди­на­мика негізінен саясаттың әсерінен туындап отыр.

P.S. Сонымен, теңгенің нығаюы мен инфляцияның баяулауы экономиканың нақты күшейгенін білдіре ме, әлде уақытша үрдіс пе? Сарапшылар бұл сұраққа біржақты жауап бермейді. Бірақ жағдайды асыра бағалау қауіпті екенін айтады. Мұнай бағасы, капитал ағындары мен қатаң саясат бір мезетте теңгені қолдап отыр. Бірақ осы теңгерім бұзылса, бәрі басқаша сипат алуы мүмкін, яғни болжап-білуге келмейтін сыртқы жағдай мен ішкі саясаттағы өзгерістер ахуалды күрт құбылта алады.