Хәкім Абайдың «бес дұшпаны» мен «бес асыл ісін» білмейтін қазақ кемде-кем. Ақын «Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек бекер мал шашпақ, Бес дұшпаның, білсеңіз», деп адамның бес жауын түгендеп берген өлеңінде бекерге мал шашуды, ысырапшылдықты да қатты сынай келе «Бес асыл іс, көнсеңіз» деп асыл істің біріне: «Қанағат, рақым, ойлап қой» деп, ысырапшылықтың қарама-қарсы антонимін тағы еске салады. Мұны «Адам болам десеңіз, оған қайғы жесеңіз», деп адамдықтың негізгі принциптеріне жатқызады. Демек, қанағатсыздық, ысырапшылдық, бекерге мал шашпақтық адамның негізгі жаулары. Біз бұл мақалада ақын жырын тәпсір етуді немесе ғұламаның ғақлияларын талдағалы жатқан жоқпыз. Мақалада бүгінгі тұтынушылық қоғамдағы жан еліктіретін жарнаманың құрбандары мен маркетинг қақпандарын сөз етіп, бекерге мал шашпақтықтың салдарларына тоқталуды, спейвинг ұғымын тарқатуды мақсұт қылдық.
Тәуелсіздіктен бері халқымыз едәуір экономикалық өзгерістерді бастан кешірді. Дамыған мемлекеттердің тауарларын тұтына бастадық, материалдық өркениетке құлаш ұрдық. Экономикалық құрылымдар жаңа мінез-құлықтар мен ғұрыптарды қабылдауға бейімдей бастады. Кейіннен елдің тұрмысы да тұрақтала келе әлеуметтік-экономикалық ахуал жақсара түсіп, нарықтық қатынастар өмірімізге еркін еніп үлгерді. Сауда-саттық ұлғайды. Бұрынғы уақытта қат болатын, тапшы болатын тауарларға қолымыз еркін жетті. Адам жанына керектінің барлығын сатып алуға мүмкіндігіміз ашылды. Дегенмен керектіні былай қойғанда, керексізді де сатып алуды шығардық. Себебі тауар өндіруші компаниялар өз тауарларының өтімділігін арттыру мақсатында небір жарнама түрін ойлап тауып, маркетингтің түрлі әдістерімен тұтынушыларды баурай бастады. Бұл өз кезегінде тұтынушылық қоғамды қалыптастырды. Иә, біз бәрін тұтынатын жағдайға жеттік. Дегенмен жағаға жармасқан жарнаманың уысынан құтылу оңайға соқпайды. Маркетингтің «майын ішкендер» тіпті тұтынушыларды үнемдеуге шақырып тұрып та қақпанға түсіре алады. Сіз «бұл қалайша?» деуіңіз мүмкін. Бұл қандай қақпан? Осыған келсек...
Ақшаны үнемдеу үшін жұмсау
Иә, кейде үнемдеу де қауіпті болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда үнемдеймін деп екі есе шығынға батып кетуіңіз де ғажап емес. Әмияныңызға абай болмасаңыз үнемдеймін деп шығын тартасыз. Бұрын заттар қат, тапшы кезде адамдар тек керектілерін алушы еді. Ал бүгінде киім шкафында киімдеріңіз бар, тұрмыстық техникаларыңыз түгел, тамағыңыз алдыңызда болса да біз сатып алуды доғармай келеміз. Неге? Себебі жан еліктірер жарнаманың, көз қызықтырарлық жеңілдіктердің құлына айналдық. Егер сіз тауарды сатылымда жеңілдікпен жиі сатып алсаңыз, бұл сіздің ақшаңызды ақылмен басқарғаныңызды білдірмейді. Мұны спейвинг деп атайды. Спейвинг – бұл біздің әмиянымызды білдіртпей босататын ұғымды білдіреді. Біз өзімізді үнемдеп жатқандай сезінуіміз мүмкін, бірақ бұл тек жалған үнемдеу.
Әдетте, үлкен сатылымдар мен жеңілдіктер күзде және қыстың басында өтеді. Мысалы – «қара жұма», «Каспий жұма» немесе «кибер дүйсенбі». Жаңа нәрселерді сатып алуға деген ұмтылыс пен құлшыныс осы маусымдарда үдей түседі. Ағылшын тіліндегі spaving термині spending to save тіркесінен шыққан. Мағынасы – ақшаны үнемдеу үшін жұмсау. Мәселен, біз жаппай сатылымнан өзімізге қажетсіз нәрсені бас салып сатып алсақ, бұл спейвинг саналады. Мысалы, сіз сатып алған көйлек жеңілдікпен небәрі 5 мың теңге тұрса, сізге тиімді болып көрінеді. Бірақ дәл сондай көйлектер жеке киім бөлмесінде бар болса, онда көйлек сізге керек емес деген сөз. Демек, тиімділігі де жоқ. Спейверлер жаппай сатылым көрсе, жанынан тыныш өтіп кете алмайды. Олар кейін қажет болып қалар деген оймен бір нәрсеге ақша шығарса, ұттым деп сенеді. Спейвинг адам басқа жағдайларда сатып алмайтын нәрсені сатып алғанда пайда болады. Жеңілдіктегі сөмке небәрі 10 000 теңге тұрса, ал әдетте оның құны 50 000 теңге болса, онда бұл әлдеқайда арзан екені анық. Егер сіздің сөмкелеріңіз жеткілікті болса, қатты қажеттілігі болмаса, онда бұл спейвинг. Демек, импульсті түрде көзсіз сатып алған спейвер боласыз. Яғни, шамадан тыс, адамның қажеттіліктерінің шегінен асып түсетін тұтыну мөлшері, ол ысырапшыл тұтыну.
Спейвингтің қауіптілігі – адам жоспарлағанынан немесе мүмкіндігінен көп ақша жұмсайды. Мысалы, тегін жеткізу – әлемдегі ең көп таралған тұзақтардың бірі. Егер сатып алушы белгілі бір сомаға тапсырыс берсе, дүкен тегін жеткізуді ұсынады. Осылайша, оның пікірінше, тиімді ұсынысты пайдалануға тырысып, адам қажетті соманы алу үшін мүлдем қажет емес тауарларды сатып алады. Иә, ол өзіне тегін жеткізуді қамтамасыз етті, бірақ ол ойлағаннан да көп ақша жұмсады. Көптеген спейвер тауарларды жақсы жеңілдіктермен тапқан кезде ләззат алады және олар бұл затты қолдана ма, қажет пе, ұнай ма, маңызды емес. Бірақ бұл күмәнді ләззат ерте ме, кеш пе опық жегізеді. Эмоциялар басылып, эйфория өткенде, өзіне қажет емес нәрселермен бас ауыртқанын түсінеді. Спейвинг қарызға батырып, несие төленбей, отбасындағы кикілжіңге ұласуы мүмкін.
Именшек сатушыдан данышпан миллионерге дейін
Тақырыпты тереңірек түсіну үшін кезінде супермаркетті, жеңілдіктерді ойлап тапқан танымал кәсіпкер Фрэнк Вулворттың оқиғасына назар аударайық. Фрэнк Уинфилд Вулворт есімді жігіт 1852 жылы 13 сәуірде американдық ауыл типіндегі қалада дүниеге келген. XIX ғасырдағы бір бөлмелі ауыл мектебінде оқыған оның білімі де жоқ еді. Колледж бен университетте де оқи алмаған ол ерте жастан бастап Пенсильвания штатындағы Ланкастердегі сатушының қарапайым көмекшісі болып жұмысқа орналасты. Дүкен иесі мұндай именшек, қағілез қызметшіні жұмысқа алғанына өкінетін. Себебі ол кезде тауарлардың белгіленген бағасы болмайтын, ал сатушының өзі сатып алушының төлем қабілеттілігін болжай отырып, бағаны өзі белгілейтін. Бұл әлеуметтік фобиядан зардап шегетін, сауда жасауға икемі жоқ Фрэнк үшін қиындық тудырды. Ол мұрнының астынан сөйлеп, қызарып, терлеп-тепшіп, тұтынушыларды таңғалдырушы еді. Ақырында, дүкен басшысы оған «Күні бойы дүкенде жалғыз сауда жасайсың, кіріс орташа деңгейден аспаса бұл жұмыспен қоштаса бер», – деп шарт қойды. Енді барар жер, басар тауы қалмаған Фрэнк сатып алушылармен қарым-қатынасты қалай алшақтатуға болатынын ойлана бастады. Тығырықтан шығу үшін ол дүкенге бірқатар жаңартулар жасады. Алдымен тауарларды сөрелерге рет-ретімен қойып, әрқайсысына баға бекітті. Кіреберісте тұрмау үшін келушілерді шақырып тұратын, бірнеше жарнама-плакат жасады. Қоймада қалған тауарлардың қалдықтарын жәшікке салып, «барлығы бес цент» деп жазды. Бұл сізге «Барлығы мың теңге» деген жарнамаларды есіңізге түсірген болар? Сонымен жас жігіт өз жұмысының нәтижесін дегбірсіздене күтті. Тіпті, тынысы тарылып, дірілдеп, есептегіштің артына тығылды. Бірақ қорқынышы бекер болып шықты. Сатып алушылар барлық тауарларды бес центтен сатып ала бастады. Олар бағаны төмендетуге жарты сағат жұмсап, саудаласпай-ақ заттарды алып кетіп жатты. Нәтижесінде, сол күнгі кіріс апталық сомаға жете жаздады. Осылайша, Фрэнк бір түнде именшек жігіттен жаңашыл кәсіпкерге айналып шыға келді. Көп ұзамай ол қожайынынан кетіп, өзінің жеке дүкенін ашты. Осылайша, өзіне-өзі қызмет көрсету дүкендері заманауи түрде пайда бола бастады. Фрэнк мұнымен тоқтаған жоқ. Баға белгілерін, сатылымдарды, жеңілдіктерді және супермаркеттерді ойлап тапты. Ол Филадельфияда тағы бір дүкен ашып, осы жерде трафикті алдын-ала есептегеннен кейін бір жылдан кейін миллион доллар тапты. Фрэнк өзінің стратегиясын мұқият ойластырды. Касса залдың соңында болуы керек. Сатып алушыларға тек бір сатушы қызмет көрсетеді. Сатып алушылар үнемі жаңа нәрсеге ұмтылуы үшін есеп екі апта сайын өзгеріп отырды. Егер тауарға сұраныс төмендесе, жігіт оны жеңілдікпен сатылымға шығарды. Арада он жыл өткенде, 1889 жылға қарай он екі сауда дүкенін ашып үлгерді. Ал осы уақыт ішінде сатылым 240 пайызға өсті. Уақыт өте келе Вулворт дүкендері бүкіл елді басып алып, ұзақ уақыт бойы үстемдік етті. 1900 жылы компанияның айналымы 5 миллион долларды құрады. 1911 жылы Фрэнк F. W. Woolworth компаниясын тіркеді. Дүкендер желісі белсенді дамып, уақыт өте келе дүкен саны 586-ға жетті. Неліктен Фрэнк Вулворттың дүкендері соншалықты сәтті болды дегенге оның бизнесі қарапайым философияға негізделгенін айта кеткеніміз жөн. Біріншіден, оның сауда нүктелеріндегі барлық тауарларды 5 немесе 10 центке сатып алуға болады. Ол мұндай қолжетімді бағаларды өндірушілерден тікелей көтерме бағамен сатып алудың арқасында ұстай алды. Әрбір затта белгіленген құны бар жарқын баға белгісі ілулі болды. Бұл сатып алушыларға саудаласудың қажеттігін жойды. Вулворт сауда нүктелерінде жұмыс істейтін сатушылардың жалақысы төмен болғанымен, жұмыстары жеңіл еді. Оларға тұтынушыларды сатып алуға көндірудің қажеті жоқ. Қызметкерлерден талап етілген жалғыз нәрсе – өнімді тез және анық орау, сатып алушыдан ақша алу және онымен сыпайы қоштасу ғана болды. 1913 жылы ол Нью-Йоркте Вулворт ғимаратын салды – ол сол кездегі ең биік зәулім ғимарат болатын. Фрэнк өзінің табысты бизнесімен 1919 жылы қайтыс болғанға дейін айналысқан. Сол жылы оның империясында бүкіл Америка, сондай-ақ Канада мен Ұлыбританияда мыңнан астам дүкен болған екен. Фрэнк Вулворттың сауда нүктелері 65 миллион доллар табыс әкелді. Фрэнк Вулворттың оқиғасы кейде біздің әлсіз жақтарымыз бізді тапқыр шешімдер табуға және көп нәрсеге қол жеткізуге бастар жол болуы мүмкін екенін тағы бір рет дәлелдейді. Құрылтайшы дүние салғаннан кейін компания біртіндеп азайып, 1997 жылы жұмысын тоқтатты. Фрэнк Вулворттың сауда нүктелері қазір жоқ болса да, оның идеялары бүгінгі заманауи супермаркеттердің әрқайсысында өмір сүріп келеді. Себебі Вулворттың бір кездері әкелген жаңалығын әрбір супермаркет пен сауда орындары пайдаланады.
Спейвингтен қалай қорғанамыз?
Жалған үнемдеу, жеңілдіктер құрбаны болу әдетінен қалай бас тартуға болады? Мұндай әдетті жеңуге көмектесетін көптеген әдіс бар. Біріншісі, саудадан аулақ болыңыз. Дүкендерге жиі бас сұғудан бас тартыңыз. «Тиімді» сатып алуға азғырылмау үшін жеңілдіктер кезінде дүкенге бармаңыз. Керекті тауарлар тізімін жасаңыз. Тек қажетті дүниенің толық тізімін жасамай, сауда орындарына аяқ баспаңыз. Егер сіз жеңілдікпен бірдеңе сатып алғыңыз келсе, бұл заттың тізімде бар-жоғын тексеріңіз. Өзіңізге уақыт беріңіз. Бұл кеңес импульсивті шығындар жасауға бейім адамдарға қатысты. Осы уақыт ішінде тауардың жақсы және жаман жақтарын өлшеп, бұл сізге қаншалықты қажет екенін түсінесіз.
Қаржылық суицид
Бастапқыда табиғи қажеттіліктермен ғана қанағаттанған адам баласы қоғам дами келе, тұтынушылық тәбетін арттыра түсті. Бір кездері артық зат, керемет дүние-мүліктерді тұтыну тек ауқаттылардың ғана қолынан келсе, қазір қалың бұқараның басым бөлігі табиғи, бірақ аса қажетті емес заттарды несие алса да сатып ала алады. Сауда да уақыт өткен сайын дами түсіп, нарық заңына сәйкес заманауи қарқын ала бастады. Түрлі маркетплейстер пайда болды. Енді халық бұрынғыдай базар аралап жүрмей-ақ, қалаған затын телефоннан таңдап, үйде отырып тапсырыс бере алады. Тапсырысыңыз уақытында үйіңізге келеді. 2020 жылдан бастап әлемдік ритейлердің көбісі онлайн сегментке басымдық бере бастады. Чат, видео, тікелей трансляция және әлеуметтік желілерде сатып алу үрдісімен эксперимент жасады. Бұрын жеке сатуға сүйенген компаниялар цифрлық технологияларды қазіргі, жаңа аудиторияны қамту құралы ретінде мойындады. Бүгінде елімізде маркетплейстердің дамуы көп арналы ойыншылардың онлайн-сатылымынан едәуір озып тұр. Онлайн сауда жүргізетін сайттар да сұранысқа ие. Онлайн сауданың тұтынушылары да барған сайын жасара түсуде. Осыдан бірер жыл бұрын тұтынушылардың 90 пайызы 25 жасқа дейінгілер болса, қазір 35-40 жастағы толқын да онлайн саудаға басымдық береді. Алдағы бес жылда мобильді ритейлер қатары 45-50 жастағылармен жаңарады деген болжам бар. Интернет сауда жас құрамы жағынан ғана емес, сапалық жағынан да жақсарды. Дегенмен сауда жасаудың жеңілдігі адамдарға ессіз сауда жасауға итермеледі. Қарызға батуына, несиеге ұрынуына алып келді. Жаппай тұтынушылық мәдениеттің қарқын алғаны соншалық, еш қажетсіз, мұқтажсыз, пайдасыз, мақсатсыз зат сатып алуға көштік. Несиеге қызыққандар қарызға белшеден батып, ол қарызын бірнеше есе етіп қайтара алмай, тығырыққа батып жүр.
Бүгінде елімізде «басында қарызы жоқ» адамды кездестіру – ақ аюды шөлден кезіктіргенмен бірдей сирек құбылысқа айналды. Статистикаға сенсек, экономикалық белсенді халықтың 83 пайызы банкке тәуелді. Яғни, жұмыс істейтін бес отандасымыздың төртеуі ай сайын тапқан табысының жартысын қаржы ұйымдарының кассасына санап береді. Бұл жай ғана экономикалық көрсеткіш емес, бұл – қоғамдық дерттің диагнозы.
2025 жылғы мамыр айындағы ресми деректер төбемізден жай түсіргендей: халықтың жалпы қарызы 22,1 триллион теңгеге жетті. Оның басым бөлігі – 15 триллионға жуығы – ешқандай кепілсіз, тек күнделікті тіршілікке алынған тұтынушылық несиелер.
Ең сорақысы, несие алушы 7,7 миллион адамның 17 пайызы (шамамен 1,3 миллион азамат) қарызын уақытында қайтара алмай, «қара тізімге» ілінген. Банк тілінде NPL деп аталатын бұл «қайтарылуы күмәнді» берешектердің көлемі 1 триллион теңгеге жуықтады. Бұл дегеніміз миллиондаған тағдырдың банк алдындағы жауапкершіліктен қажып, тығырыққа тірелгенінің көрінісі.
Экономистер Борыш жүктемесінің коэффициенті (БЖК) 0,5-тен аспауы керек деген қағиданы алға тартады. Яғни, табысыңыз 300 мың болса, оның 150 мыңынан артығын қарызға беру – қаржылық суицидпен тең. Алайда қазіргі нарықтағы инфляция мен қымбатшылық қарапайым халықты осы шектен аттап өтуге мәжбүрлеуде.
Экономист Ғалымжан Керімбектің пайымдауынша, табыстың жартысынан көбі несиеге кеткен сәтте адамның өзге қажеттіліктерін өтеуге қауқары қалмайды. Бұл – «несиелік құлдықтың» классикалық үлгісі. Бір қарызды жабу үшін екінші қарыз алу, микроқаржы ұйымдарының жылдық 50 паыздық «тұзағына» түсу – халықтың өмір салтына айналып барады.
Бұл үрдістің бірнеше іргелі себебі бар. Бірінші, табыс пен шығын алшақтығы. Яғни, жалақының өсу қарқыны екі таңбалы инфляцияға (14-18 пайыз) ілесе алмай жатыр. Азық-түлік пен коммуналдық қызмет құны өскен сайын, тоңазытқыш немесе мектеп формасын алу үшін халық амалсыз бөліп төлеуге (рассрочка) немесе несиеге жүгінеді. Екінші, қаржылық сауаттың таяздығы, яғни тәуекелді есептемей, ертеңгі жұмыссыз қалу қаупін ескермей қарыз алу – үлкен қателік. Үшінші, жоғары пайыздық мөлшерлеме. Дамыған елдерде несие пайызы төмен болса, біздегі 20 пайыздық үстемеақы борышкерді екі есе қажытады.
Үкімет пен Ұлттық банк бұл мәселеге бейжай қарап отырған жоқ. 2025 жылдың қарашасынан бастап жаңа ережелер күшіне енді. Атап айтсақ, егер азаматтың 90 күннен асқан мерзімі өткен қарызы болса, оған жаңа несие беру кезінде борыш жүктемесі 25 пайыздан аспауы тиіс. 36 ай ішінде қарызы кешірілгендерге мүлдем несие берілмейді. Тіпті, микронесиені бір күнге кешіктіру – жаңа несие алу мүмкіндігінен айыруы мүмкін. Бұл қадамдар халықты қарыз батпағына одан әрі батудан сақтайтыны анық. Бірақ екінші жағы – табысы төмен адамдардың банкке жолы кесіліп, «көлеңкелі» несие берушілерге жем болу қаупі де жоқ емес.
Соңғы жаңалықтар бойынша, Қазақстанда 1 шілдеден бастап несие беру ережелері өзгереді. Алдағы өзгерістер туралы бұған дейін Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов мәлімдеген еді. Шілдеден бастап банктер клиенттердің төлем қабілеттілігін қатаңырақ бағалай бастайды, яғни жаңа көрсеткіштер – қарыз жүктемесі коэффициенті (ҚЖК) және қарыздың табысқа қатынасы коэффициенті (ҚТК) енгізіледі.
«Бұл нормативтер қазір де бар, бірақ біз оларды табысқа тәуелді етіп, неғұрлым нақтырақ реттеуді енгізгіміз келеді. Сондықтан «таза» табыстың болуы өте маңызды – яғни, келісімшарттар арқылы өтетін, МӘМС пен зейнетақы аударымдары бар табыс. Сонда банктер сізде шынымен тұрақты түсім бар екенін көріп, тұтынушылық несие болсын, ипотека болсын, автонесие болсын – бәрін өтеуге қабілетті екеніңізді бағалай алады, әрі несиені жеңілдікпен береді. Ал егер «таза» табыс болмаса, яғни жалақы қолма-қол болса, банктер мұндай несиелерді беруге құлықсыз болады. Бұл дұрыс – егер табыс көзін көрмесең, несие бермеуің керек», – деген еді Сүлейменов брифингте.
ҚЖК адам табысының қандай бөлігі несиелер мен басқа да міндетті төлемдерге кетіп жатқанын көрсетеді. Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, жаңа несие алу мүмкіндігі соғұрлым төмен болады.
ҚТК көрсеткіші адамның жаңа несиені қаржылық қиындыққа ұшырамай төлей алу мүмкіндігін бағалауға көмектеседі, яғни банктер адам табысының қанша бөлігі қарыздарға кетіп жатқанын және жаңа несиені өтей ала ма, жоқ па, соны қарайды.
Ең алдымен, бұл өзгеріс табысы расталмаған қазақстандықтарға әсер етеді: жалақыны бейресми (қолма-қол) алатын қызметкерлер, еңбек шартынсыз жұмыс істейтіндер, тұрақты немесе расталған табысы жоқ азаматтар несие рәсімдей алмайды.
Бұл өзгерістер банктер үшін де, қарыз алушылар үшін де қауіпті азайтуға бағытталған. Кей жағдайда адам жеткілікті табысы болмаса да несие алып, біраз уақыт төлегенімен, кейін қарыз жүктемесін көтере алмай қалады. Жаңа талаптар осындай жағдайлардың алдын алып, несиелеу жүйесін тұрақты етуді көздейді.
Несие – бұл «қазір алып, кейін төлеу» мүмкіндігі ғана емес, бұл – ертеңгі табысыңды бүгін жұмсап қою. Қазіргі жағдайда несие қазақстандықтар үшін таңдау емес, амалсыз қажеттілікке айналды.
Бұл түйткілді шешудің жалғыз жолы – тек тыйым салу емес, халықтың нақты табысын көтеру. Экономика өсіп, жұмыс орындары ашылып, әлеуметтік баспана бағдарламалары қолжетімді болғанда ғана несиеге тәуелділік азаяды.
Қарыздан гөрі, қауызына қарауыл болар дәулеті бар, ертеңіне сеніммен қарайтын, «жастығына басын қойып тыныш ұйықтайтын» 17 пайыздың үлесі көтерілсе, елдің әлеуеті артады. Қаржылық қауіпсіздік – ел қауіпсіздігінің кепілі.
Наурызбек САРША