ХХІ ғасыр адамзат тарихындағы ең қарқынды өзгерістер кезеңі екені даусыз. Технология дамып, қарым-қатынас цифрлық кеңістікке ауысқан сайын қоғамның ішкі мазмұнына, адам капиталына деген сұраныс арта түсті. Демек, адам капиталы – ел дамуының негізгі тірегіне айналды. Өйткені түбегейлі өзгеріс сыртқы көрсеткіштерден емес, адамның санасы мен құндылықтарынан басталады. Бұл туралы Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайдың V отырысында: «Қоғамның санасы жаңғырмай, реформалар ойдағыдай нәтиже бермейді», – деп нақты атап өтті. Бұл ұстаным өңірлердегі идеологиялық жұмыстың негізгі бағдарына айналды.
Арқа өңірінде аталған бағыт нақты жобаларға ұласты. Осы тақырыпта Қарағанды облысы әкімінің орынбасары Әлібек Әлденеймен сұхбаттасудың орайы келген еді, деп хабарлайды turkystan.kz.
– Әлібек Үсенұлы, былтырдан бері Қарағанды облысы бірқатар пилоттық жобаларымен көзге түсті. Ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілердегі жарияланымдарға қарасақ, бұл бастамалар негізінен рухани дамуға, ұлт сапасын жақсартуға бағытталған. Мұның себебі неде?
– «Өмір деген – Өркениет тартысы», – деп арқаның ақиық ақыны Серік Ақсұңқарұлы жырлағандай, ХХІ ғасыр тартысында жасампаз, білімді, ойы ұшқыр, рухани арқауы берік халық қана өзгеден оқ бойы озық шығады. Мұны дамыған мемлекеттердің тәжірибесінен аңғарамыз. Олар тұрақты дамудың алғышар-
ты – адамға құйылған инвестиция екенін әлдеқашан дәлелдеген. Расында да, жол салып, зауыт тұрғызып, инфрақұрылым нысандарын көбейте беруге болады. Алайда жаңалыққа жаны үйір, өзгеріске бейім, озық ойлы адам болмаса, қолға алынған іс ұзаққа бармайды.
– Демек, адамға басымдық беру – уақытша үрдіс емес, саналы таңдау ғой?
– Дәл солай. Бүгінде бұл – жай ұстаным емес, елдің бәсекеге қабілеттілігін, ұзақмерзімді тұрақтылығын айқындайтын негізгі өлшем. Адамға салынған инвестициясыз ешбір қоғам алға жылжи алмайды. Осы қағиданы басшылыққа ала отырып, кейінгі бір жылда өңірімізде бірқатар бастама жүзеге асырылды. Форматы мен аудиториясы әртүрлі болғанымен, түпкі мақсаты ортақ – адамның әлеуетін ашу («Ұлт қазынасы»), ұлттық рухты оятып, тарихи жадыны жаңғырту («Тұлпар мініп, ту алған»), қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтіп («Сөзжасам»), сыни ойлай алатын қоғам қалыптастыру («Кітап оқитын ұлт»).
Сананы тұрмыс билеген заманда адам көбінесе күнкөріс қамымен жүріп, материалды құндылықтарға тәуелді болып қалады. Өздеріңіз білесіздер, ой кеңімей, көзқарас өзгермей, қоғамның сапалы дамуы екіталай. Сондықтан алдымызға қойған міндет – сананы серпілту, мәдени дамудың жаңа сатысына көтерілу. Осы идеялар облыс басшысы Ермағанбет Қабдулаұлының қолдауымен нақты жобаларға ұласып, Президент бастамаларын өңірлік деңгейде іске асырудың тетігіне айналды.
Жобалардың әрқайсысы адамның сан-қырлы болмысын дамытуға бағытталған. Ал түпкі мақсат – ортақ: өңір дамуына ықпал ететін зияткерлік әлеуеті жоғары, азаматтық жауапкершілігі зор, өзгерістерге тез бейімделе алатын тұлға қалыптастыру. Яғни, адам капиталы – басты назарда. Бұл жобалардың нәтижесі бірден көзге көрінбеуі мүмкін. Алайда өңірдің, жалпы, еліміздің 5-10 жылдан кейін түбегейлі жаңғыруына септігін тигізеріне сенімім мол.
– Әр жобаға жеке-жеке тоқтала кетсеңіз. Алдымен «Сөзжасам» жобасы туралы айтып берсеңіз.
– Тіл – ең алдымен ойлау құралы. Кәсіби терминдерді ана тілінде дәл әрі жүйелі түрде қалыптастыра алмаған ұлттың тілі білім мен ғылым салаларында толыққанды дами алмайды. Индустриялық өңір үшін бұл мәселе айрықша маңызды.
Жасыратын несі бар, өндіріс пен технология саласындағы ғылыми терминдерді реттеу, қолданысқа енгізу – бүгінгі таңның өзекті мәселесі. Осы мәселені жүйелі түрде шешу мақсатында тіл мамандарынан құралған топ 3 айдан астам уақыт бойы Қарағанды облысындағы ірі кәсіпорындарды аралап, қазақы санаға қонымды атауларды қарастырды. Жоба қорытындысы бойынша іріктелген терминдер Республикалық терминология комиссиясына жолданды.
Мұндағы мақсат – қазақ тілін өнеркәсіп пен ғылым тіліне айналдыру, яғни, тілдің ғылыми-технологиялық, инженерлік-инновациялық әлеуетін дамыту.
Бұл идеяны былтыр күзде Тілдерді дамыту жөніндегі басқарма пилоттық жоба ретінде Тілдер күніне орай жүзеге асыра бастады.
– Жобаны жүзеге асыруға қандай мамандар жұмылдырылды? Жұмыс неден басталды?
– «Шымшық сойса да қасапшы сойсын» демекші, әр іспен оның білгірі, шебері айналысқаны жөн. Жаңа терминдерді түзу ісін кәсіби мамандарға ұсындық. Өзіміз, яғни әкімшілік, жобаның мақсат-міндетін түсіндіріп, мамандардың басын қосып, олардың жұмыс істеуіне жағдай жасадық.
Әуелі филологтар, лингвист ғалымдар, кәсіби аудармашылар, журналистер, блогерлер мен тіл жанашырларынан құралған топ 3 айдан астам уақыт бойы Қарағанды облысындағы ірі кәсіпорындарды аралады. Сондағы мақсат – бүгінге дейін қазақша баламасы табылмаған терминдерге сәйкес, ел аузында жүрген, тілге жатық әрі қазақы санаға қонымды атауларды қолданысқа енгізу. Сарапшылар өңірдің ірі кәсіпорындарына маман даярлайтын профильді колледждердің ұстаздарымен кездесіп, техникалық және ғылыми атаулардың қазақша баламаларын талқылады.
– Көздегені биік, ауқымы кең жоба екен. Бұл бастама бір күнде пайда болмаған сияқты...
– Рас айтасыз, бұл бастаманың тамыры тереңде жатыр. Ғылымды қазақша сөйлету мәселесі өткен ғасырдың басында-ақ күн тәртібіне шыққан.
Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы бастаған Алаш зиялылары ғылыми-шығармашылық, қоғамдық-саяси қызметтерімен қатар, ағартушылықпен айналысып, әрқайсысы өз саласына қатысты оқулық жазғанын білеміз. Бұл – бір жағынан, ұлтты өз тілінде сауаттандыру қажеттігінен туындаған мұқтаждық болса, екінші жағынан, әдеби образға бай, шұрайлы қазақ тілін сол замандағы ғылым мен прогресс тіліне айналдырудың қамы болатын. Сол кезде жарық көрген Ахмет Байтұрсынұлының «Тіл – құралын», Жүсіпбек Аймауытовтың «Психологиясын», Мағжан Жұмабаевтың «Педагогикасын» әлі күнге қайнардан сусындағандай оқимыз. Міржақып Дулатұлы өзінің «Есеп құралында», Әлімхан Ермеков «Ұлы математика курсында», «Қазақ тіліндегі математикалық терминдер» атты сөздігінде талай ұғымның қазақша баламасын тапқан. Яғни, Алаш қайраткерлері жазған оқулықтар ғылымды қазақша сөйлетудің бастамасы болатын.
– Иә, Алаш қайраткерлері ғылым тілін қазақша қалыптастыруға ерекше мән бергені белгілі. Осы тарихи тәжірибе бүгінгі тіл саясатына қандай міндет жүктейді?
– Бұл сұрақтың астарында үлкен жауапкершілік жатыр. Алаш зиялылары қалыптастырған бағыт бүгін де жалғасын табуға тиіс. Әлемдік тәжірибеге көз жүгіртсек, тіл дамуы – үздіксіз үдеріс екенін байқаймыз.
Мысалы, Global Language Monitor зерттеу институтының мәлімдеуінше, ағылшын тіліне күнделікті 14-15 жаңа сөз қосылып отырады. Яғни, жыл сайын бұл тіл 5 мыңнан астам жаңа сөзбен толығады. Былтырдың өзінде Cambridge Dictionary сөздігіне 3 200 жаңа сөз қосылған екен. Осындай жүйелі еңбектің арқасында ағылшын тілі жылдан-жылға күшейіп, әлемдік статусын сақтап отыр.
Қазір дүниежүзінде 7 мыңнан аса тіл бар. Оның ішінде, ең көп қолданылатын 200 тілдің ішінде 2,5 млн сөздік қорымен қазақ тілі 79-орында тұр. Оны заманауи терминдермен, соның ішінде біздің өңірдің әлеуметтік-экономикалық ерекшелігіне байланысты терминдермен толықтырсақ, тіліміз одан әрі байи түседі.
Тағы бір айта кетер жайт, Аустралия ұлттық университетінің (ANU) ғалымдары 7 мыңнан астам тілдің 40 пайызы жойылып кетудің алдында тұрғанын анықтады. Зерттеу нәтижесіне сәйкес, әрбір екі апта сайын бір тіл «өледі» екен. Көңілді жұбататын нәрсе – қазақ тілінің даму әлеуеті зор. Тек оны бүгінгі ғылыми, ақпараттық, технократтық даму үрдісіне сай лексикалық тұрғыда нәрлендіріп отыру керек.
– Қазақ тілін ғылым мен өндіріс тіліне айналдырудың маңыздылығын жақсы айттыңыз. Ал батырлар жырына негізделген жоба қазіргі заманда қаншалықты өзекті?
– Өздеріңіз білесіздер, батырлар жыры қаһармандардың жауға қарсы ерлігін сипаттаумен ғана шектелмейді. Халқымыздың дәстүрлі дүниетанымы, көне ғұрпы, өткен дәуірлердегі қоғамдық-саяси құрылымы, сыртқы елдермен байланысы бейнеленетін эпосты оқып, санасына тоқыған бала келешегіне асқан жауапкершілікпен қарайды.
Осы сабақтастықты сақтау үшін биыл әскердегі сарбаздарға батырлар жырын жаттау жолға қойылмақ. Бұл бастама жас буынның тарихи санасын күшейтіп, ел мен жер алдындағы жауапкершілік сезімін тереңдетуге бағытталған.
– Расында да, бұл жобаның түпкі мақсаты биік, тәрбиелік мәні зор екен. Десе де, «цифрлық ұрпақ» үшін жыр жаттау оңайға соқпаған шығар?
– Шынымды айтсам, әрине, бастапқыда күмән болды. Байқау талаптарына сәйкес, қатысушылар Тастыбай Жағыпарұлының 4040 жолдан тұратын «Бөгенбай батыр» жырын жатқа айтып қана қоймай, жырдың астарына үңіліп, көнерген сөздер мен жер-су атауларының мәнін ашты. Өзіңіз көріп отырғандай, байқау шарттары оңай емес. Соған қарағанда белсенділік те төмен бола ма деп уайымдадық. Алайда үш айда qazaqepos.com сайтына облысымыздағы 300-ден аса мектептен 6-10 сыныпта оқитын 4 мыңнан астам оқушы, 2 мыңнан астам мұғалім тіркелгенін білгенде төбеміз көкке жеткендей қуандық. Өңіріміздегі барлық орта білім беру мекемелерінің 72 пайызы жыр додасында күш сынап көрді.
Нәтижесінде, 1-орынды иеленген Райана Әмірхановаға 1 миллион теңге мен Қазтұтынуодағы Қарағанды университетінің гранты бұйырды. Сонымен қатар 2-орынға ие болған қатысушыға – 500 мың теңге, 3-орынға – 250 мың теңге көлемінде сертификат берілді. Сыйақы шәкірт пен ұстазға бірдей мөлшерде табысталды. Одан бөлек, жүйрігін аламанға дайындаған ұстаз Толғанай Ерменбетоваға Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы темір тұлпар сыйлады.
Бұл бастама Мемлекет басшысы айқындаған тәрбие мен білім саясатының өңірде нақты іске асқанын көрсетті.
– Әйтсе де, жастардың бәрі бірдей сіз айтқандай тереңнен толғап, тебіренбейді...
– Сол себепті оларға ой салып, ынталандыру керек. Шын мәнінде, ауылда талантты, алғыр, еңбекқор жастар жетерлік. Көпшілігі бойындағы әлеуетін аша алмай, өз күшіне өзі сенбей, бар мүмкіндікті пайдалана алмай жүреді. Кейде соларға жөн сілтейтін тәжірибелі маман табылмай жатады. Бұл түйткілдің түйінін «Ұлт қазынасы» жобасы тарқатады деген оймен тағы бір идеяны пилоттық режимде бастап кеттік.
– Сонда бұл жобаны бастауға не түрткі болды?
– Әдетте, ауыл жастары арман қуып қалаға немесе аудан орталығына келеді. Ал бұл жоба аясында менторлар 7 аудан, 35 ауылды аралап, 2 000-нан астам баланың бағын ашты.
Мемлекеттің басты байлығы – адам болғанда, ұлт қазынасы – білімді, адал, отаншыл жастар. Жобаның атауы осы ойдан туындады. Президенттің «Әділетті қоғамның тірегі – адал азамат» деген саяси ұстанымын негізге ала отырып, түпкі мақсатымызды айқындадық. Ауыл жастарының қарым-қабілетін ел дамуының қозғаушы күшіне айналдыруды діттедік.
Менторлар бұл жобаға ерікті ретінде қатысты. Бір қуантарлығы – тәлімгерлер мен ауыл жастары арасында орнаған адами-рухани байланыс әріптестікке ұласып, жоба аяқталғаннан кейін де жалғасып жатыр.
Жеке мүддеден биік тұратын, ұлтқа қызмет етуді діттейтін сана осындайда қалыптасады. Мұндай мінез-құлық, мұндай ұстаным – ұлттық элитаның басты сипаты.
– Елімізде бұрын-соңды болмаған жоба екен. Тәлім алушылардың ішінде ерекше оқиғасымен есте қалғандары бар ма?
– Әрине. Мәселен, Бұхар жырау ауданының Ақбел ауылында тұратын 13 жастағы Ерасыл Айтбек мал шаруашылығына ерте әуестенген. Мұны байқаған тәлімгері Анар Бозаева оған бордақылау мен жем-шөп дайындаудың қыр-сырын үйретіп, қызығушылығын нақты кәсіпке бағыттады.
Ал Қарқаралы ауданының Темір ауылында ментор Дунай Еспаев 20 жастағы Төлеген Қозының бойындағы актерлік қабілетін байқап, оны театр әлеміне жетеледі. Жоба аяқталғанда политехникалық колледж студенті мамандығын ауыстыруға бел буып, «Дат» театрының труппасына қабылданды.
Ал Қарағанды облыстық жоғары мейіргерлік колледжінің студенті Вадим Михалев менторы Даурия Байқонованың жетекшілігімен подология курсын тәмамдаған соң, осы бағытты саналы түрде таңдады.
Жалпы алғанда, менторлармен жұмыс тәлімалушылар үшін белгілі бір салада кәсіби бағыт-бағдар алу үшін ғана емес, тұлғалық тұрғыда өсуге мүмкіндік берді. Биыл пилоттық форматта өткен жобаның ауқымын келесі жылы кеңейтіп, талантты ауыл жастарымен жұмысымызды одан әрі жалғастырамыз.
– Жастардың әлеуетін арттырумен қатар, қоғамда оқу мәдениетін қалыптастыру мәселесін де күн тәртібіне қойған екенсіздер.
– «Кітап оқитын ұлт» жобасын айтып отырсыз ғой... Былтыр қыркүйек айында басталған жоба осы күндері жарты жылдық дайындықты қорытындылап, байқау кезеңіне өтті. Қазір www.reading-nation.kz/kk сайтында әр топ бойынша қатысушылар рейтингін көруге болады. 3 кезеңнен мүдірмей өткен жеңімпаздар Президенттің бастамасымен жарияланған Ұлттық кітап күні – 23-сәуірде марапатталады.
Бұл бастаманың түпкі мақсаты – Қазақстанды кітапты көп оқитын 10 озық елдің қатарына енгізу. Қазір CEOWORLD рейтингісіне сәйкес, еліміз 102 мемлекеттің ішінде 95-орында тұр. Яғни, Қазақстанның әрбір азаматы орта есеппен жылына 2-3 кітап қана оқиды деген сөз. Тізімнің ең басында жылына 16-17 кітап оқитын АҚШ, Ұлыбритания, Франция сияқты алпауыттардың тұрғаны көп жайттан хабар береді. Яғни, ғылыми-технологиялық, экономикалық көшбасшылық зияткерлік білім алумен қатар жүреді.
– Жалпы, өңірде балалардың кітапқа деген ынтасы қалай?
– Бұл сұраққа нақты деректерге, соның ішінде халықаралық ұйымдардың зерттеулеріне сүйене отырып жауап берген жөн болар. Мәселен, ЮНИСЕФ ұйымы жүргізген арнайы зерттеу нәтижесіне зер салсақ, мектеп жасындағы балалардың үлесі бойынша Қарағанды облысы республика деңгейінде 6-орында тұр. Яғни, 7–14 жас аралығындағы 9 баланың 8-і кітапты күнделікті өмірінің бір бөлігіне айналдырған. Осының өзі адамның тұлға болып қалыптасуына ықпал ететін – сараптау, сыни ойлау, шешім қабылдай білу сияқты дағдылар кітап оқудан басталатынын айғақтайды.
– Осы жоба аясында шалғай ауылдарда түрлі бастамалардың жүзеге асып жатқанын әлеуметтік желіден оқыдық...
– Айтып отырғаныңыз – Томар ауылының №22 орта мектебінің түлектері ғой. Иә, олар мектеп бітіргеніне 35 жыл толуына орай осындай игі бастаманы қолға алыпты. Осының өзі бастапқы идеяның жоба шеңберінен шығып, қоғамның ішкі сұранысына айнала бастағанын, оның өміршеңдігін көрсетеді. Демек, қоғам іштей өзгеріске бет алды. Түптің түбінде, күн сайын атқарылатын ой еңбегі халық санасын өзгертетін басты факторға айналады. Бұл жайлы Президент сіздердің газеттеріңізге берген сұхбатында: «Оқу мәдениеті жоғары елдер әрдайым жаһандық дамудың алғы шебінде болады», – деп дәл айтқан. Бұл тұжырым білім мен ой еңбегінің ел дамуына тікелей әсер ететінін аңғартады.
Олай болса, қазақ тілі – ғылым мен өндіріс тіліне айналып, кітап оқу – күнделікті дағдыға, ал кәсіби даму – ішкі қажеттілікке ұласқанда қоғам ілгерілейді. Сонда ғана Мемлекет басшысы атап өткен өркениетті, икемді, мақсатшыл қоғам қалыптастырып, жаһанды белгісіздік жайлаған алмағайып дәуірде бәсекеге төтеп береміз. Бұл – мемлекеттің даму бағытын айқындайтын, уақыт өте нәтижесін көрсететін кемел ұлтқа бастар жол.
– Сұхбатыңызға рахмет!
Әңгімелескен –
Тоқтарәлі ТАҢЖАРЫҚ