ЖИ жарысының қарқыны жыл өткен сайын жылдамдап барады. Жансыз ақыл аламанына ілесе аламыз ба? «Біздерде мынандай бар» деп дәл қазір нені көрсете аламыз? Жалпы, технология бәсекесіне түсудің мәні қандай? Назарды жалпыдан жалқыға бұрсақ, бұл ұмтылыс әр адамның өмірін жақсартуға үлес қоса ала ма? Astana Hub бас директорының жасанды интеллект жөніндегі кеңесшісі, ЖИ сарапшысы Ілияс Мақашевпен осы және басқа да сұрақтар төңірегінде әңгімелестік.
ЖИ мен оған сабақтас бағыттар өсу нүктесіне айналады
– Қазір әлем технологиялық тәуелсіздікке ұмтылып жатыр. Осы тұрғыдан алғанда, елімізге өз IT өнімдері мен цифрлық платформаларын дамыту қаншалықты маңызды?
– Бұл тек экономикалық даму мәселесі емес, сонымен қатар стратегиялық тұрақтылық мәселесі. Ұлттық технологиялық шешімдердің болуы елге маңызды цифрлық инфрақұрылымды бақылауға, деректер қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, сервистерді жергілікті қажеттіліктерге бейімдеуге және басқаларға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.
Бұл, әсіресе, мемлекеттік цифрлық қызметтер, финтех, білім беру, өнеркәсіп, медицина және киберқауіпсіздік салаларында маңызды. Қазір Қазақстан өз ЖИ инфрақұрылымын, ұлттық платформалық шешімдерін, тілдік модельдерін және жасанды интеллектті реттеудің институционалдық негізін қалыптастырып жатыр. Бұл технологиялық дербестіктің ұзақмерзімді басымдық ретінде қарастырылатынын көрсетеді.
Сонымен қатар технологиялық тәуелсіздік оқшаулану дегенді білдірмейді. Ең тиімді модель – өз шешімдерін дамыту мен жаһандық технологиялық тізбектерге интеграцияны үйлестіру. Қазақстанға әлемде бар дайын өнімдерді қайталағаннан гөрі нақты сұраныс, құзырет және экспорттық әлеуеті бар бағыттарда өз шешімдерін жасаған пайдалырақ, маңыздырақ болады. Осылайша, жетілген цифрлық экономика қалыптасады.
– Қазір еліміздегі IT саласының дамуына нақты қандай факторлар серпін беріп отыр? Қай бағыттар алдағы уақытта басты қозғаушы күшке айналуы мүмкін?
– Менің ойымша, еліміздегі IT индустрияның дамуына бірқатар маңызды фактор серпін беріп отыр. Ең алдымен, мемлекет жүргізіп жатқан жүйелі цифрландыру саясаты. Мемлекет бірнеше жылдан бері электрондық мемлекеттік қызметтерді, телекоммуникациялық инфрақұрылымды, деректер орталықтарын және цифрлық сервистерді дамытуға инвестиция салып келеді. Екіншіден, Astana Hub халықаралық инновациялық кластері мен оның аймақтардағы 19 өңірлік хаб, білім беру және акселерациялық бағдарламалар, сондай-ақ экспортқа шығуға арналған құралдар арқылы технологиялық бизнеске арналған сенімді экожүйе қалыптасты. Үшіншіден, банктер, өнеркәсіп, логистика, білім беру және мемлекеттік сектор тарапынан ішкі сұраныстың артуы байқалады. Осы салалардағы цифрлық бастамалар операциялық тиімділіктің ажырамас бөлігіне айналды.
Ал болашақтағы драйверлерге келетін болсақ, бірнеше басты бағытты бөліп көрсетуге болады. Ең алдымен, жасанды интеллект. Ол көптеген саланың әмбебап технологиялық негізіне айналып келеді. Бұдан кейін цифрлық өнімдерді ауқымдауға мүмкіндік беретін бұлт инфрақұрылымы мен деректер орталықтары маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар GovTech және платформалық шешімдер де үлкен мәнге ие, бұл бағытта Қазақстанда берік негіз қалыптасқан. Бұдан бөлек, тау-кен өндірісі, логистика, энергетика және агроөнеркәсіпке арналған индустриялық IT бастамалар, сондай-ақ AI, fintech, edtech және automation сегменттеріндегі экспортқа бағытталған B2B өнімдерді ерекшелеп айтуға болады.
2026 жыл Қазақстанда Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жарияланды. alem.ai халықаралық жасанды интеллект орталығы, ұлттық ЖИ платформалар, есептеу инфрақұрылымы және білім беру бағдарламалары сияқты бастамалар да қарқынды дамып келеді. Бұл – алдағы жылдары дәл осы ЖИ және оған сабақтас бағыттар негізгі өсу нүктесіне айналатынын білдіреді.
– Ал еліміздегі киберқауіпсіздік деңгейін қалай бағалар едіңіз?
– Бұл мәселе Astana Hub құзыретіне кірмейді. Біз киберқауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган емеспіз, сол себепті елдің киберқорғанысына баға бере алмаймыз.
Дегенмен Astana Hub ақпараттық қауіпсіздік саласындағы шешімдер мен жобаларды дамытуды қолдайды және киберқауіпсіздік бағытында маман даярлауға көмектеседі. Astana Hub қатысушылары арасында киберқауіпсіздік саласындағы ЖИ компаниялар мен стартаптар бар. Соларға тоқталып өтейін.
Мәселен, IT Holding Kazdream компаниясы Antifraud AI жүйесін әзірледі. Бұл – онлайн алаяқтықты анықтауға арналған интеллектуалды шешім. Технология киберқылмыспен күрес тиімділігін 40 пайызға арттырып, жыл сайын 42 миллион доллардан астам шығынның алдын алуға көмектеседі.
MSSP Global ақпараттық қауіпсіздік және дербес деректерді қорғау саласында шешімдер ұсынады. Компания ұйымдардың кибертұрақтылығын қамтамасыз етуге және цифрлық инфрақұрылымды қорғауға бағытталған өнімдер әзірлейді.
WebTotem – сайттарды, домендерді және IT инфрақұрылымды автоматты түрде сканерлейтін сервис. Ол осал тұстарды, олқылықтарды және басқа да қауіптерді анықтайды. Платформа ұйымдарға цифрлық активтердің жағдайын бақылауға және дер кезінде қауіптің алдын алуға мүмкіндік береді.
Tumar.One – краудсорсингке негізделген киберқауіпсіздік платформасы. Бұл Орталық Азиядағы ең ірі платформа. Оның тиімділігі банк секторында, телекоммуникацияда, білім беру мен мемлекеттік қызметтерде дәлелденген.
TAUTAN – қауіпсіз аутентификация мен кілттерді сақтауға арналған шешім. Бұл толықтай отандық әзірлеме, ол компаниялар мен мемлекеттік ұйымдарға ақпараттық жүйелерді фишингтен және рұқсатсыз ақпарат алудан қорғайтын FIDO2, UAF және U2F протоколдарын енгізуге мүмкіндік береді.
T-shaped мамандар ерекше бағаланады
– Осы технологиялардың қайсысы алдағы 5-10 жылда еңбек нарығына ең үлкен өзгеріс әкелуі мүмкін деп ойлайсыз?
– Ең үлкен өзгерісті, сөзсіз, жасанды интеллект әкеледі. Дегенмен оны жеке қарастыруға болмайды: ол үлкен деректермен және бұлт инфрақұрылымымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Бұлт есептеу қуатын қамтамасыз етеді, үлкен деректер талдауға негіз болады, ал ЖИ осының бәрін күнделікті процестерді автоматтандырудан бастап шешім қабылдауды қолдауға дейінгі нақты шешімдерге айналдырады.
Еңбек нарығындағы өзгеріс мамандықтардың трансформациясымен байланысты болады. Нарық бірізді тапсырмаларды орындаудан гөрі интеллектуалды құралдармен жұмыс істей алатын, оны өз жұмысына тиімді пайдалана алатын мамандарды жоғары бағалайды. ЖИ-ге дұрыс тапсырма бере алатын, ЖИ жауабын сыни тұрғыдан бағалай алатын, деректерді басқара алатын және технологияларды бизнес-процестерге енгізе білетін мамандардың маңызы арта түседі. Яғни, ЖИ кәсіби құндылықтың өзін өзгертіп жатыр.
– Қазір IT мамандарына деген сұраныс жоғары деп жиі айтып жатамыз. Дегенмен нарықта қандай нақты дағдылар мен кәсіби құзыреттер жетіспей жатыр деп есептейсіз?
– Қазір нарыққа жай ғана бағдарлама әзірлеушілер емес, терең білімі бар мамандар қажет. Ең алдымен, бұл жасанды интеллект, data engineering, бұлт архитектурасы, DevOps, өнімді басқару, киберқауіпсіздік және күрделі B2B шешімдерін әзірлеу бағыттары дер едім.
Сонымен қатар тапшылық тек техникалық дағдылармен шектелмейді. Нарықта өніммен жұмыс істей алатын, нарықты түсінетін, болашағы зор шешімдер құра алатын, клиенттермен тиімді байланыс орната алатын және өнімді халықаралық деңгейге шығара алатын мамандарға деген сұраныс артып келеді.
Осылайша, талап «адам код жаза ала ма?» деген мәселеден «ол бәсекеге қабілетті өнім жасай ала ма?» деген мәселеге ауысып отыр. Сондықтан бүгінде T-shaped мамандар ерекше бағаланады.
Видеогенерация технологиялары тек АҚШ, Қытай мен Қазақстанда дамып келеді
– IT саласы тек ірі компанияларға ғана емес, шағын кәсібі барларға, стартаптарға да тың мүмкіндік деуге болады. Еліміздегі IT стартаптарды халықаралық нарыққа қалай шығара аламыз?
– Мұндағы басты нәрсе – тек жергілікті нарыққа емес, ауқымдалатын және әмбебап мәселені шешетін өнім жасай білу. Әдетте, ЖИ, fintech, edtech, HRTech және digital health бағыттарындағы жобалар табысты болады. Екінші фактор – экожүйеге қолжетімділік: акселерация, менторлық қолдау, пилоттық жобалар, инвестициялар және экспорттық қолдау. Үшінші – команданың халықаралық стандарттарға сай жұмыс істеу қабілеті.
– Осындай талаптарға сай келіп, халықаралық нарыққа шыққан, үміт күттіретін қандай стартап жобаларды атап айта аласыз?
– Мысал келтіретін болсам, әрине, біздің алғашқы «юникорн» компаниямыз Higgsfield AI-ді атап өту керек. Команда мен экожүйе ойыншыларының бірлескен жұмысының арқасында Қазақстан ЖИ индустриясының әлемдік картасында өз орнын ойып тұрып алды. Нәтижесінде, жасанды интеллектіге негізделген видеогенерация технологиялары бүгінде толыққанды түрде тек АҚШ, Қытай және Қазақстанда дамып келеді.
Сондай-ақ басқа да жобалар бар. Кремний алқабында Қазақстан мен Қырғызстаннан шыққан Асель Төлеубаева мен Айзада Марат негізін қалаған Alma жобасы жақсы өсім көрсетіп отыр.
Astana Hub Battle аясында Павел Дуров ерекше атап өткен TrustExam жобасы да мықты дер едім. Команда жасанды интеллект арқылы емтиханда көшіру мәселесін шешіп, білімдегі адалдықтың негізін құрып жатыр.
shai.pro – ЖИ агенттерді құруға арналған платформа, ол бұған дейін 6 миллион доллар көлемінде венчурлық инвестиция тартты.
Grand Mobile мен CarParking жобалары да тұрақты өсім көрсетіп, жылдам дамып келеді. Сонымен қатар MiraiTech секілді ғылыммен ұштасқан жарқын жобалар да бар.
– ЖИ әр адамның өміріне еніп отыр. Сіздің ойыңызша, технологиялар қарапайым адамдарға жұмыс табу, білім алу немесе табыс көзін арттыру тұрғысынан қандай жаңа мүмкіндіктер ұсынады? Astana Hub-тың бұл бағытта қандай бастамалары бар?
– Бүгінде цифрлық технологиялар адамға үш негізгі мүмкіндік береді. Біріншісі – жасына, тұратын өңіріне және бұрынғы тәжірибесіне қарамастан білім алуға мүмкіндік береді. Адам нөлден, бәрін басынан бастап оқып, сұранысқа ие дағдыларды меңгеріп, жаңа мамандық игере алады.
Екіншісі – жұмыспен қамтудың жаңа форматтары: қашықтан жұмыс, жобалық жұмыс, өз цифрлық өнімін іске қосу және жаһандық нарықта еңбек ету мүмкіндігі.
Үшіншісі – тиімділікті арттыру және ЖИ құралдарын қолдану арқылы табысыңды молайту. Тіпті, мамандығын өзгертпей-ақ, адам өз жұмысын автоматтандырып, өнімділігін және бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады.
Бұл бағытта Astana Hub толыққанды мүмкіндіктер инфрақұрылымы ретінде әрекет етеді. Оның негізгі элементі – astanahub.com платформасы, онда IT саласының табалдырығын аттау, осы салада даму және технологиялық жобаларды іске қосу үшін қажет барлық құрал бар.
Платформада пайдаланушы бірден бірнеше міндетті шеше алады. Жұмыс іздегендерге IT компаниялар мен жобалардың ұсыныстары жарияланатын бөлім бар. Ал білім алғысы келетіндер немесе кәсіби бағытын өзгерткісі келетіндер «Бағдарламалар» бөлімін қарауына болады.
Жеке бағыт ретінде «Технологиялық тапсырмалар» модулін атап өтуге болады. Бұл – бизнес сұранысын әзірлеушілер мен жобалардың шешімдерімен байланыстыратын практикалық құрал. Компаниялар өздеріне қажет шешімдерге сұрау салып, техникалық талаптарын сипаттайды, ал командалар өз құзыреттеріне сай бұл міндеттерді орындап, қосымша табыс таба алады. Осылайша, экожүйе ішінде сұраныс пен ұсыныстың тікелей нарығы қалыптасып отыр.
Сондай-ақ Hub Market бар. Бұл – стартаптар, IT компаниялар мен мамандар өз қызметтерін ұсынып, клиенттер тауып, іскерлік байланыстар орната алатын кеңістік. Платформаға геймификация элементтері енгізілген, олар пайдаланушылардың белсенділігін арттырып, қауымдастықтағы өзара әрекетті күшейтеді және экожүйе мүмкіндіктерін тиімді пайдалануға көмектеседі.
Маңызды бағыттардың бірі – білім беру бағдарламалары. Олардың қатарында Lerna және Skillbox-пен бірлесіп әзірленген «Жасанды интеллект негіздері: ChatGPT» курсы, QazCoders бағдарламасы және «Деректерді талдау және Python негіздері» курсы бар. Бұл бағдарламалар кең аудиторияға арналған және IT мен ЖИ саласына алғашқы қадам жасауға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ Astana Hub жасанды интеллект саласындағы мемлекет күн тәртібін қалыптастыратын бірқатар бастамаларды жүзеге асырып жатыр. Жұмыс үш негізгі бағыт бойынша жүргізіледі: таланттарды тарту, оқыту және ресурстарға деген қолжетімділікті қамтамасыз ету.
Осы ретте Tomorrow School-ды ерекше атап өтуге болады, бұл –Қазақстандағы алғашқы жасанды интеллект мектебі. Ол peer-to-peer тәсіліне негізделген, мұнда дәстүрлі оқытушылар мен бағалау жүйесі жоқ. Оқу 01 Edu платформасында жүзеге асырылады және Astana Hub базасында тәулік бойы офлайн форматта өтеді. Студенттер нөлден бастап бағдарламалауды меңгеріп, машинаны оқыту және терең оқыту, деректерді талдау, компьютерлік көру сияқты бағыттарда маманданады.
Сонымен қатар экожүйеде инкубациядан бастап халықаралық акселерацияға дейінгі бағдарламалардың кең түрі бар. Олардың қатарында Startup Garage, AI’preneurs, Google for Startups қатысуымен Silkway Accelerator, AlchemistX және Silicon Valley Residency Program, сондай-ақ Draper University-пен бірлескен Hero Training бағдарламасы бар. Бұл бағдарламалар жобаларға идеядан бастап халықаралық нарыққа шығуға дейінгі жолды өтуге, менторлық қолдау, инвестициялар және жаһандық серіктестерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Осылайша, Astana Hub тек жобаларға арналған алаң емес, технология, білім және кәсіпкерлік арқылы нақты әлеуметтік саты қалыптастыратын толыққанды цифрлық экожүйе болып отыр.
– Әңгімеңізге рахмет!
Сұхбаттасқан
Ділда Уәлибек