Жаңадан қабылданған Конституцияның 1-бабының, 1-тармағында «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» делінген. Демек мемлекетіміздің Ата Заңы ең алдымен өз азаматтарының еркіндігі мен құқығын қорғайтын басты құжат. Сондықтан біз қандай мәселе туындаса да Конституцияға жүгінуіміз керек.
Жасыратыны жоқ, азаматтарымыздың арасында әлі күнге дейін өз құқығын білмейтіндер қандайда бір мәселе туындаса «былай болуы керек» деп, қоғамға өз пікірлерін таңғысы келеді. Сондай даулардың бір парасы азаматтардың діни наным-сенім мәселесі жайында болып жатады. Бірақ ондай бейберекет талас-тартыстардан пайда жоқ, елімізде барлық мәселенің шешімі Конституциямызда нақты айтылған:
Мақсаты немесе іс-әрекеті Республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуге, оның тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық араздықты қоздыруға бағытталған қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне, сондай-ақ заңдарда көзделмеген әскерилендірілген құрамалар құруға тыйым салынады. (5 бап, 1 тармақ).
Республикада басқа мемлекеттердің саяси партиялары мен кәсіптік одақтарының қызметіне, діни негіздегі партияларға, сондай-ақ саяси партиялар мен кәсіптік одақтарды шетелдік заңды тұлғалар мен азаматтардың, шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың қаржыландыруына жол берілмейді. (5 бап, 4 тармақ)
Шетелдік діни бірлестіктердің Республика аумағындағы қызметі, сондай-ақ шетелдік діни орталықтардың Республикадағы діни бірлестіктер басшыларын тағайындауы Республиканың тиісті мемлекеттік органдарымен келісу арқылы жүзеге асырылады. (5 бап, 5 тармақ)
Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды. (14 бап, 2 тармақ)
Әркім өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге жататынын өзі анықтауға және оны көрсету-көрсетпеуге хақылы. (19 бап, 1 тармақ)
Республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның тұтастығын бұзуды, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ қатыгездік пен зорлық-зомбылыққа бас ұруды насихаттауға немесе үгіттеуге жол берілмейді. (20 бап, 3 тармақ).
Ешкім өзіне-өзі, жұбайына (зайыбына) және заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес. (77 бап, 7 тармақ).
Келтірілген мысалдарда Қазақстан аумағында діни араздықты өршітетін, сон-дай-ақ діни көзқарасқа байланысты партия құруға тыйым салынған. Сонымен бірге діни сеніміне байланысты ешкімді кемсітуге, заңға қайшы келетін насихат жұмыстарын жүргізуге жол берілмейді. Демек, азаматтарымыз діни сенім мәселесінде осы жайларды есіне сақтап жүруі керек.
Жасыратын несі бар, еліміз азаматтарының көпшілігі заңда дін мәселесіне қатысты не барын біле бермейді. Кейбір өзін дін жолында жүрмін деп есептейтін адамдар кейде тіпті заң жүзіндегі дінге қатысты шектеулерді мойындағысы келмей, дау шығаратын жайттар да аз емес. Мәселен, өздерінің мектеп жасындағы қыздарын мектепке хиджап киіп баруға рұқсат беруін талап еткендер болды. Бірақ оған заң рұқсат бермейді. Себебі жалпыға білім беретін орта мектептер – мемлекеттік мекеме. Онда тек мемлекет заңдары ғана үстемдікке ие. Сондықтан білім алып жатқан оқушылардың діни сеніміне байланысты ерекшеленуіне жол жоқ. Бірақ бұл құқықтық нигилизмге мемлекет тарапынан дұрыс жауап берілді: «Балаларың мемлекеттік мекемеде білім алады екен, демек мектептерде мемлекет жасаған стандарттар ғана қолданылады». Осылайша, азаматтар арасына жік салуды көздеген әлдебіреулердің орынсыз әрекеті тыйылған секілді.
Содан кейін азаматтарымыздың біле жүретін бір нәрсесі – бізде кімнің қай дінді ұстанамын десе еркі бар, бірақ дін мемлекеттен бөлінген. Сондықтан Қазақстанда діни сенім және оның ережелері ешқашан заңнан үстем болмайды. Мемлекет заңдары бәріне ортақ және діни сенім – әркімнің жеке шаруасы. Сенім жайлы көзқарасыңды біреуге таңуға болмайды, сондай-ақ өзгенің сенімінде шаруаң болмауы керек. Оған заң тыйым салады.
Әр адам жеке тұлға болғаннан кейін оның діни сенімі – өз ақалуы. Кейбір адам өзге біреудің сенімін ұнатпауы мүмкін, бірақ сол үшін өзіңдей адамға тіл тигізу, кемсіту сияқты әрекеттер заңға қайшы болғандықтан, бұл мәселеге аса сақ болу қажет.
Тәуелсіздіктен бергі жерде біздің елімізде діни сенім мәселелерінде қандай өзгерістер болды, олар қандай заңдармен реттелді? Әлемнің өзге елдерінде бұл мәселеге көзқарас қандай, біз бен өзгелердің арасында дін мәселесінде қандай айырмашылықтар бар? Біз осы сұрақтарды дінтанушы маман, ғалым, бірнеше монографияның авторы Мұқан Исаханға қойған едік.
Мұхан Исахан,
дінтанушы:
– Еліміз Тәуелсіздік алған соң адам құқығына байланысты заңдарымызға біраз түзетулер енгізуге тура келді. Өйткені халықаралық қауымдастықтың толық мүшесі болу үшін солай етуге тиіс едік. 1992 жылғы «Сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» заң – тәуелсіз Қазақстанның осы саладағы алғашқы заңы болды. Ол өте либералды (еркін) сипатта еді.
Кеңес өкіметінің атеистік қысымынан кейін қоғамға рухани еркіндік беру қажет болды. Негізгі қағидаларына келсек, діни бірлестік құру үшін небәрі 10 адам жеткілікті саналды. Шетелдік миссионерлердің қызметіне ешқандай шектеу қойылмады. Діни әдебиеттерді таратуға бақылау жасалмады. Нәтижесінде, елге көптеген жаңа діни ағым келді. Бір жағынан бұл демократияның көрінісі болса, екінші жағынан елде экзотикалық және деструктивті ағымдардың көбеюіне әкелді. Яғни, түрлі мақсаттағы діни секталардың өз жұмыстарын елімізде еркін жүргізуіне жол ашты. Бұл қауіпті бағыт еді. Өйткені қоғамда діни алауыздық туып кетсе, мемлекеттің тұтастығына нұқсан келуі мүмкін.
2011 жылғы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң шықты. Оның себебі, уақыт өте келе діни экстремизм қаупі туындағандықтан, мемлекет заңды күшейтуді жөн көрді. Қазір біз осы заңмен өмір сүріп жатырмыз. Ол заң бойынша, Исламның (Ханафи мәзһабының) және Православие христиандығының Қазақстан мәдениеті мен рухани өміріндегі тарихи рөлі алғаш рет ресми түрде мойындалды. Барлық діни ұйым қайта тіркеуден өтуге міндеттелді. Осы кезде көптеген күмәнді ұйымдар жабылды. Шетелдік уағызшылар міндетті түрде тіркеуден өтіп, рұқсат алуы тиіс болды. Елге келетін барлық діни әдебиеттер мемлекеттік сараптамадан өтуі керек деп бекітілді. Намаз оқитын орындар мен құлшылық үйлері тек арнайы рұқсат етілген ғимараттарда болуы тиіс болды (мемлекеттік мекемелер мен мектептерде намазхана ашуға тыйым салынды).
Жоғарыда аталған екі заңда да ар-ождан бостандығы адамның ең жоғарғы құқығы ретінде көрсетілген. Яғни, адам кез келген дінді ұстануға немесе ешқандай дінге сенбеуге құқылы. Ешкімді дінге күштеп кіргізуге немесе діни жоралғыларды орындауға мәжбүрлеуге болмайды. Теңдік тұрғысынан, азаматтың діни ұстанымы оның жұмысқа орналасуына немесе мемлекеттік қызмет атқаруына кедергі болмауға тиіс. 2022 жылғы Конституциялық реформадан кейін бұл заңдарға азаматтардың құқығын қорғау тетіктерін нығайту бойынша қосымша түзетулер енгізілуді. Мемлекет қазір зайырлылықты дінге қарсылық емес, дінаралық татулықтың кепілі ретінде түсіндіреді.
Енді түрлі елдегі дінге қатысты ұстанымдар жайында айта кетсек.
Мәселен, Түркия зайырлы мемлекет болғанымен, онда Diyanet (Дін істері басқармасы) атты үлкен мемлекеттік орган бар. Оның бюджеті бірнеше министрліктің бюджетінен асып түседі. Мемлекет имамдардың жалақысын төлейді, мешіттерді салады және бақылайды. Сауд Арабиясы, БАӘ, Катар секілді теократиялық элементтері бар елдерде ислам діні толықтай мемлекет есебінен қаржыландырылады. Кейбір Еуропа елдерінде мемлекет шіркеулердің жұмысын бюджет есебінен демеп отырады. Ал Қазақстан зайырлылықты ұстанатын ел ретінде мемлекет діни бірлестіктердің ішкі қызметін (имамдар мен поптардың жалақысы, құлшылық ету шығындары) қаржыландырмайды. Алайда мемлекет «Діни экстремизмге қарсы іс-қимыл» немесе «Рухани құндылықтарды насихаттау» сияқты әлеуметтік жобаларға мемлекеттік тапсырыс (гранттар) бөледі. Сондай-ақ тарихи-мәдени ескерткіш саналатын діни ғимараттарды жөндеуге бюджеттен қаржы бөлінуі мүмкін.
Жақында қабылданған жаңа Конституциямыз заңды түрде толық әрекет ете бастағаннан кейін діни сенімге байланысты заңдарға бірталай өзгерістер енуі мүмкін. Өйткені бұл мәселеде әлі жетілдіретін тұстарымыз бар.
Ахмет ӨМІРЗАҚ