Азаматтық қоғам дегенде, көбіне ұйымдарды, белсенділерді, митингілерді елестетеміз. Бірақ шын мәнінде ол әлдеқайда қарапайым әрі көзге көрінбейді. Ол көшеде қоқыс тастамаудан, кезекте орныңды сақтаудан, өз құқығыңды талап етіп, өзгенің құқығын бұзбаудан басталады. Егер қоғам осы қарапайым нормаларды ұстанбаса, ең жетілген заңдар мен институттардың өзі толыққанды азаматтық қоғамды қалыптастыра алмайды. Себебі азаматтық қоғам – ең алдымен мәдениет.
Азаматтық қоғам заңдардың көптігімен емес, сол заңдарды адамдардың қалай қабылдайтынымен өлшенеді. Егер ереже тек бақылау мен жазадан қорыққан кезде ғана сақталса, оны тәртіптің емес, қорқыныштың нәтижесі деуге болады. Мұндай жағдайда «ұсталмасам болды» деген ойлау жүйесі қалыптасады. Яғни, адам әрекетінің моральдық жағын емес, тек салдарын есептейді. Ал азаматтық қоғамның өзегі «ешкім көрмесе де, бұл дұрыс емес» деген ішкі шектеу. Бұл – құқықтық мәдениеттен де терең, тұлғаның ішкі жауапкершілігіне тірелетін деңгей.
Дамыған азаматтық мәдениетте қоғамдық кеңістік жеке кеңістіктің жалғасы ретінде қабылданады. Яғни, адам өз үйін қалай күтіп ұстаса, ортақ ортаны да солай қорғауға тырысады. Мұндай көзқарас сырттан таңылмайды. Ол тәрбиеден, әлеуметтік тәжірибеден, әділеттілікке деген сенімнен қалыптасады. Сондықтан азаматтық қоғамды қалыптастыру туралы сөз болғанда, мәселені тек заңнамадан немесе бақылауды күшейтуден іздеу жеткіліксіз. Негізгі мәселе – адамның ішінде қандай норма үстем: жазадан қашу ма, әлде жауапкершілік сезімі ме?
Бұл жерде маңызды бір заңдылық бар. Қоғамдағы ұсақ тәртіп бұзушылықтар еленбей қалған сайын, үлкен нормалардың да құны төмендей бастайды. Қоғамдық кеңістікті пайдалану мәдениеті де осы айырмашылықты айқын көрсетеді. Көшедегі қоқыс, сынған инфрақұрылым, вандализм тек тұрмыстық мәселелер емес, азаматтық жауапкершіліктің деңгейін көрсететін белгілер. Мұндай ұсақ көрінетін әрекеттерге қоғамның бейжай қарауы үлкен нормалардың да құнсыздануына әкеледі. Себебі адам күнделікті өмірде ережені бұзуға үйренсе, ол бұл мінез-құлықты басқа салаларға да оңай көшіреді. Осылайша, заң бұзу жұқпалы мінезге айналады.
Сондықтан азаматтық қоғамды тек ірі саяси процестерден іздеу шынайы картинаны толық ашпайды. Ол ең алдымен адамның күнделікті таңдауларынан көрінеді. Мәселен, кезекте тұру, жол беру, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, әлсіздің құқығын таптатпау. Бұл әрекеттер ұсақ болып көрінгенімен, олар жинақталып, қоғамның жалпы мінезін қалыптастырады. Егер осы деңгейде жауапкершілік әлсіз болса, жоғары деңгейдегі институттар да тұрақты жұмыс істей алмайды.
Осы жерде жауапкершілікті өзгеге аудару деген тағы бір маңызды мәселенің шеті қылтияды. Көп жағдайда адамдар қоғамдық тәртіпті тек мемлекет қамтамасыз етуі керек деп есептейді. Бірақ азаматтық қоғамда мемлекет ережені бекітеді, ал қоғам оны күнделікті өмірде жүзеге асырады. Осы тұрғыдан алғанда, азаматтық қоғам сырттан орнатылатын құрылым емес, іштен өсетін құбылыс. Ол әр адамның «менен басталады» деген түсінігінен құралады. Қоғамдық кеңістікке деген көзқарас өзгермей, құқықтық мәдениет те, азаматтық белсенділік те толыққанды қалыптаспайды. Сондықтан мәселе тек заңның орындалуында емес, сол заңды орындауға деген ішкі дайындықта жатыр.
Азаматтық қоғамның негізі – адамның ішкі тәртібі. Заңнан қорыққандықтан емес, «солай дұрыс» болғандықтан ережені сақ-
тау – дамыған қоғамның белгісі. Көп жағдайда бізде тәртіп сыртқы бақылауға тәуелді. Камера бар жерде – тәртіп бар, бақылау жоқ жерде бейберекет әрекет пайда болады. Бұл жерде «ұсталмасам болды» және «бұл дұрыс емес» деген екі түрлі логика қақтығысады. Біріншісі – жазадан қашуға негізделген ой-лау жүйесі, екіншісі – ішкі моральдық шек-теуге сүйенетін ұстаным. Егер қоғамда бірінші модель басым болса, заң формалды ережеге айналады. Заң бар, бірақ оны айналып өтудің жолы да бірге қалыптасады. Ал екінші модель үстем болғанда, заң мен мораль бір-бірін толықтырып, тұрақты тәртіп қалыптастырады. Мұнда мәселе заңның әлсіздігінде емес, оны қабылдау мәдениетінде. Қоғамдық кеңістікке деген қатынас – азаматтық сананың ең нақты индикаторларының бірі.
Осы тұрғыдан алғанда, азаматтық қоғамды қалыптастыру тек заңдарды күшейту немесе бақылауды арттыру арқылы шешілмейді. Негізгі өзгеріс адамның ішінде жүруі керек. Ережені сақтау – мәжбүрлік емес, саналы таңдау деңгейіне жеткенде ғана қоғам сапалық тұрғыда өзгереді. Ал бұл ұзақ процесс, ол білім, тәрбие, қоғамдық тәжірибе арқылы біртіндеп қалыптасады.
Қазақ қоғамында мінез-құлықты реттейтін ең күшті тетіктердің бірі – «ұят болады» деген ұғым. Осындай мәдени код қоғамда белгілі бір тәртіпті ұстап тұруға көмектеседі, өйткені адам заңнан бұрын қоғамдық пікірден именеді. Яғни, сыртқы бақылаудан гөрі, әлеуметтік қысым арқылы реттеу механизмі жұмыс істейді.
Бірақ дәл осы норма кей жағдайда азаматтық белсенділікке кедергі келтіреді. Адамдар көбіне өз құқығын талап етуден гөрі, жанжалдан қашуды жөн көреді. Дауласу – «тәрбиесіздік», талап қою – «артық кету» сияқты қабылданады. Соның салдарынан заңды талаптың өзі кейде әлеуметтік тұрғыда айыпталатын әрекетке айналады.
Сонда қоғамды ұят реттей ме, әлде құқық па?
Бұл жерде мәселе ұят ұғымының өзінде емес, оның шекарасында. Егер «ұят» адамды әділетсіздікке көз жұмуға итермелесе, ол реттеуші емес, тежегішке айналады. Яғни, қоғамда тыныштық сақталғанымен, бұл тыныштық шынайы келісімнің емес, басылған наразылықтың нәтижесі болуы мүмкін. Мұндай жағдайда азаматтық қоғам сырттай бар сияқты көрінгенімен, оның ішкі мазмұны әлсіз болады.
Ал құқық мәдениеті мүлде басқа логикаға сүйенеді. Ол адамның өз мүддесін қорғауын қалыпты, тіпті қажет әрекет ретінде қабылдайды. Құқықтық сана қалыптасқан қоғамда талап қою конфликт емес, диалогтың бір бөлігі. Адам өз құқығын қорғау арқылы тек жеке мәселесін шешпейді, жалпы ереженің сақталуына да үлес қосады.
Сондықтан бұл жерде негізгі сұрақ «ұят па, әлде құқық па?» деген таңдауда емес, осы екеуінің тепе-теңдігінде. Ұят әлеуметтік үйлесімділікті сақтаса, құқық әділеттілікті қамтамасыз етеді. Егер осы екі жүйе бірін-бірі толықтырмаса, біреуі міндетті түрде басым түсіп, қоғамның дамуын тежейді. Ал азаматтық қоғам үшін ең маңыздысы адам ұялғандықтан емес, құқығын түсінгендіктен әрекет ететін деңгейге жету.
Азаматтық қоғамның ең нәзік, бірақ ең маңызды тіректерінің бірі – сенім. Бұл тек мемлекет институттарына деген сенім емес, адамдардың бір-біріне деген базалық сенімі. Бейтаныс адамның да ережені сақтайтынына, алдамайтынына, ортақ нормаларды бұзбайтынына деген ішкі сенім. Егер қоғамда «бәрі алдайды», «ешкім адал емес», «ережені сақтаудың қажеті жоқ» деген түсінік үстем болса, онда кез келген заң мен ереже формалды сипатқа айналады. Себебі адамдар ережені сақтау үшін емес, оны айналып өту үшін бейімделе бастайды.
Сенім әлсіреген жерде адам өзін үнемі қорғануға мәжбүр сезінеді. Ол өз мүддесін қорғау үшін жүйеге емес, жеке байланыстарға, таныстыққа, бейресми жолдарға жүгінеді. Мұндай жағдайда ортақ ережеге емес, жеке пайдаға негізделген мінез-құлық күшейеді. Ал бұл өз кезегінде әділеттілік қағидатын бұзып, қоғамдағы теңсіздік сезімін тереңдетеді. Нәтижесінде, адамдар заңға емес, жағдайға қарай әрекет ететін орта қалыптасады.
Сенімнің тағы бір маңызды қыры – ұжымдық әрекетке дайындық. Азаматтық қоғам тек жеке жауапкершіліктен емес, ортақ мүдде үшін біріге алудан тұрады. Бірақ адамдар бір-біріне сенбесе, олар бірігуге де дайын болмайды. Кез келген бастама күмәнмен қабылданады, ал ортақ іске қатысу тәуекел сияқты көрінеді. Бұл – қоғамның ішкі байланыстары әлсірегенінің белгісі. Есте сақтау керек ең маңызды дүние, сенім заңмен немесе бұйрықпен енгізілмейді, адамдардың күнделікті тәжірибесі арқылы қалыптасады. Ол әділ шешімдер, ашық ережелер, орындалатын уәделер. Егер адам жүйенің әділ жұмыс істейтінін көрсе, ол ережеге де, адамдарға да сеніммен қарай бастайды. Ал керісінше жағдайда, сенімсіздік қалыпты күйге айналып, кез келген қоғамдық бастаманың дамуын тежейді.
Сондықтан азаматтық қоғамның сапасын бағалау үшін тек заңдарға немесе институттарға қарау жеткіліксіз. Негізгі көрсеткіш – қоғамдағы сенім деңгейі. Себебі сенім бар жерде ынтымақтастық бар, ал ынтымақтастық бар жерде азаматтық қоғам да өміршең болады.
А.БИМЕНДІ