Бүгінде балалар мен жасөспірімдердің психологиялық саулығы кей отбасылардың ішкі шаруасы болудан қалып, ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тұрақтылықтың ажырамас бөлігіне айналды. Біз өмір сүріп жатқан ақпараттық технологиялар мен әлеуметтік желілер дәуірі жас буынның санасына бұрын-соңды болмаған салмақ салуда, сондықтан бұл тақырыпты үстірт қарастыру мүмкін емес.
Жасөспірімдік кезең – бұл адам баласының ең қорғансыз, сезімтал және ішкі қайшылықтарға толы шағы. Дәл осы кезеңде баланың бойында өмірге деген сүйіспеншілік пен психологиялық төзімділікті қалыптастыру маңызды. Бұл мәселе үлкендердің назарынан бөлек кәсіби деңгейдегі сараптамалық көзқарас пен шексіз сабырды талап етеді.
Психологиялық қолдау көрсетудің негізі баланы қорқыту немесе бақылау емес, оның ішкі әлемінде сенімді қалыптастыру болуға тиіс. Себебі жасөспірімдердің деструктивті мінез-құлыққа бейімделуінің басты себебі көбіне материалдық жетіспеушілік емес, рухани жалғыздық пен түсінбеушілік. Көптеген ата-ана баланың қажеттіліктерін тек киіммен, тамақпен немесе оқу ақысымен өлшеп, эмоциялық байланысты екінші орынға ысырып қояды. Алайда ең ауқатты отбасылардың балалары да өзін керексіз сезінетінін өмірдің өзі көрсетіп отыр. Мысалы, мектептегі оқу үлгерімі жоғары, сырттай өте үлгілі көрінетін оқушының бойында «мінсіз болу» үрейі немесе ата-ана үмітін ақтай алмай қалу қорқынышы туындауы мүмкін. Мұндай бала кенеттен сәтсіздікке ұшыраса, ол мұны бүкіл өмірінің күйреуі ретінде қабылдап, тұйыққа тіреледі.
– Бұл отбасын таңдамайды. Қиын отбасынан шыққан балада да, ауқатты отбасында өскен балада да мұндай ой болуы мүмкін. Жақсы оқитын бала тек жетістігім үшін жақсы көреді деп қателеседі. Сондықтан кішкентай бір қателіктің өзіне уайымдап, қиындықты көтере алмай жатады. Оған қоса, ата-ананың немесе қоғамның үмітін ақтамаудан қорқады. Сондықтан ата-ана балаға деген махаббатының мектептегі бағамен, түрлі жетістікпен, сыртқы факторлармен өлшенбейтінін көрсетуі керек, – дейді психолог Сымбат Махметова.
Бала мен ересек адамның арасындағы диалог – бұл жай ғана ақпарат алмасу емес, бұл эмоциялық қауіпсіздік кепілі. Сондықтан бүгінде жасөспірімдердің басым бөлігі өз мәселелерін ата-анасына емес, әлеуметтік желідегі бейтаныс адамдарға немесе күмәнді топтарға айтуды жөн көруі бізді қатты ойландыруға тиіс. Үйде оларды көбіне ақыл айту, сөгу немесе «менің кезімде бұдан да қиын болған» деген салыстырулар күтіп тұратын болса, бала бұл ортадан қаша бастайды. Мәселен, жасөспірімнің алғашқы махаббат сезіміне немесе досымен ренжісуіне ересектер «бұл өткінші нәрсе, одан да сабағыңды оқы» деп жауап берсе, бала бұл мәселесінің ешкімге маңызды емес екенін түсінеді де, өз ішіндегі «дауылмен» жалғыз қалады.
– Өмірден түңілген жасөспірім дөрекі сөйлеп, жиі жанжал шығара бастайды, бұл сырттай агрессия сияқты көрінеді. Бірақ шын мәнінде бала өзіне назар аудартып, ішкі жан дүниесін солай жеткізгісі келеді. Мұны психологияда жанама көмек сұрау дейді. Кейбір жасөспірім сөзбен жеткізе алмаса, шығармашылық арқылы көрсетуге тырысады. Мысалы, салатын сурет, жазатын күнделіктері, тыңдайтын әндерінен байқалады. «Жағдай ушығып кетеді» немесе «мені түсінбейді» деген ойларын ашық айта алмайды, ортасынан осындай әрекетпен көмек сұрайды. Сондықтан ең алдымен жасөспірімнің көңіл күйін бақылап, бала өзін жайлы, қауіпсіз сезінетін атмосфера жасау керек. Ата-ана құшақтап, жақсы көретінін сөзбен жеткізіп, іс-әрекетпен көрсетуге тырысқаны дұрыс. Әңгіме барысында баланы айыптамай, ұрыспай, оның айтатынын соңына дейін тыңдау, сөзін бөлмеу маңызды. Сіздің тыңдап отырғаныңызды бала сезінуі керек, сонда ғана сенім артады. Алдымен жалпы тақырыптарды талқылап, содан кейін ғана мектептегі қиындықтар туралы сұрақтарға көшкен жөн, – дейді психолог маман.
Әрбір бала – біздің болашағымыздың айнасы, ал сол айнаның сызатсыз болуы біздің оларға жылы сөзіміз бен шынайы құшағымызға, олардың мәселесін құнсыздандырмай, тең дәрежеде тыңдай білуімізге байланысты. Өмірге құштарлық – бұл мейірім мен сенім егілген жүректе ғана бүр жаратын гүл іспеттес. Сондықтан сол гүлді солдырмай, аялап өсіру – әрбір саналы азаматтың қасиетті борышы. Біз қоғам болып баланың үнсіздігін естуді үйренгенде ғана, олардың жарқын болашағына жол ашамыз.
А.БИМЕНДІ