Енді бір ғана QR кодпен кез келген банк арқылы ақша төлеуге мүмкіндік аламыз. Сатушы бірнеше терминал қоюға мәжбүр болмайды, сатып алушы ақшасы жатқан банктің терминалы бар ма екен деп алаңдамайды. Яғни, банктер өз клиенттеріне, яғни жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғаларға бір банкаралық QR кодты оқи алатын төлем жабдықтарын ұсынуға тиіс. Бұл бастама бірнеше жылдан бері талқыланып келе жатса да, толық іске аспай отырған еді. Енді оған нақты мерзім белгіленді. Осы талаптарды реттейтін жаңа ережелер 2026 жылдың екінші жартысынан бастап толық күшіне енеді.
Көшу – заң
2026 жылғы 1 шілдеден бастап еліміздегі барлық екінші деңгейлі банк бір QR код арқылы төлем қабылдауға техникалық мүмкіндік ұсынуға міндетті болады. Бұл талап «Төлем және төлем жүйелері туралы» заңға енгізілген түзетулер арқылы бекітілді.
Ресми мәліметтерге сүйенсек, бұл жоба – Ұлттық банкке тиесілі Ұлттық төлем корпорациясының бастамасы.
– Жүйені бірыңғай QR немесе түрлі банктердің QR коды деп те атауға болады. Бұл – мәселенің техникалық жағы. Оңай болу үшін бірыңғай QR десек те болады. Идея 100 пайыз Ұлттық банкке тиесілі Ұлттық төлем корпорациясының түрлі банктер қолданысқа шығарған QR кодтарды өзара оқи алатын жүйе әзірлеуге құрылған. Дүкенде QR код арқылы төлем жасағыңыз келсе, Halyk немесе Kaspi бар ма деп сұрайды. Halyk-тың картасымен Kaspi терминалында төлем жасай алмайсың және керісінше. Бұл тұтынушыларға да, банктердің өзіне де қолайсыз деп ойлаймын. Өйткені транзакцияның бір бөлігі кетіп жатыр деген сөз, – деп түсіндірген еді Ұлттық банк басшысы Тимур Сүлейменов баспасөз мәслихаттарының бірінде.
Бәріне тиімді бастама
Демек, жобаның басты мақсаты – тұтынушыларға қолайлы жағдай жасау. Қазір QR арқылы төлем жасау үшін көбіне белгілі бір банктің терминалы қажет. Әр банктің жеке QR жүйесі болғандықтан, кәсіпкерлер бірнеше банктің құрылғыларын қатар пайдалануға мәжбүр. Жаңа ережелер осы бөлшектенген жүйені біріктіріп, кез келген банк қосымшасы оқи алатын бірыңғай QR-кодты енгізуді, сөйтіп бірыңғай төлем экожүйесін қалыптастыруды көздейді.
Бұл өзгеріс есеп айырысуды жеңілдетіп қана қоймай, бизнестің жекелеген қаржы ұйымдарына тәуелділігін азайтады. Сонымен қатар онлайн ақша төлеу де ыңғайлырақ бола түспек.
Тағы бір айта кету керек жайт – кәсіпкерлердің шығыны азаюы мүмкін. Ұлттық төлем корпорациясы өкілдерінің айтуынша, жаңа жүйеге көшу үшін POS-терминалдарды ауыстырудың қажеті жоқ. Банктер құрылғылардың бағдарламасын қашықтан жаңартады. Яғни, сауда орындары бұрынғы терминалдарды пайдалана береді. Бұл шағын және орта бизнеске қосымша қаржылық жүк түсірмеуге мүмкіндік береді. Мұндай интеграция алдағы уақытта кәсіпкерлерді түрлі банктің бірнеше терминалынан бас тартып, бір ғана әмбебап құрылғыға көшіруі де мүмкін.
Сонымен қатар жүйенің қауіпсіздігіне де ерекше назар аударылған. Ұлттық төлем корпорациясының төлем жүйелерін дамыту департаментінің директоры Райымбек Шаймерденовтың айтуынша, QR-код екі деңгейлі шифрлау арқылы қорғалған. Кодтың ішінде төлем деректері немесе жеке мәліметтер болмайды. Онда тек банк домені мен транзакцияның сәйкестендіру нөмірі ғана көрсетіледі. Бұл жеке ақпараттың тарап кетуіне барынша жол бермейді.
Сарапшылар мен бастамашылардың пікірінше, бұл қадам финтех саласындағы бәсекені де жаңа деңгейге шығарады. Банктер төлем инфрақұрылымын бөлек құруға емес, қызмет сапасын жақсартуға және жаңа цифрлық өнімдер әзірлеуге көбірек көңіл бөле бастайды.
Жалпы алғанда, бірыңғай QR жүйесі Қазақстандағы қолма-қол ақшасыз төлемдердің дамуына жаңа серпін беруі мүмкін. Кейінгі жылдары елде цифрлық төлемдер үлесі айтарлықтай өсті. Онлайн банкинг, онлайн-сатып алу мен QR төлемдер күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Осындай жағдайда төлем инфрақұрылымын біріктіру цифрлық экономиканы барынша тиімді етеді.
«Монополиямен күреске қатысы жоқ...»
Дегенмен алдағы бірнеше ай банктер үшін шешуші кезең болмақ. Егер қаржы ұйымдары жүйеге қосылуды жеделдетпесе, 2026 жылғы шілдеден бастап заң бұзған болып саналуы ықтимал. Бұл ретте реттеуші жауапкершілік шараларын да қарастыруы мүмкін. Себебі жүйені қолданысқа енгізу процесі жоспардағыдан баяу жүріп жатыр. Бұл жоба 2025 жылғы қыркүйектен бастап пилоттық режимде іске асырылып келеді. Банктер жаңа төлем инфрақұрылымын техникалық тұрғыдан сынақтан өткізіп, жүйені біртіндеп нарыққа енгізіп жатқанымен, барлық банк оған толық қосылған жоқ. Ұлттық төлем корпорациясының мәліметіне сүйенсек, Қазақстандағы 23 банктің 15-і бірыңғай QR жүйесіне қосылу туралы келісімге қол қойған. Бірақ нақты қызметті әзірге 6 банк қана ұсынып отыр. Қалған банктер техникалық тестілеу кезеңінен асқан жоқ.
Бұл жағдай Қазақстандағы финтех экожүйесінің даму ерекшелігін де көрсетеді. Кейінгі жылдары елде цифрлық банкинг пен мобильді төлемдер қарқынды дамыды. Әр банк өз қосымшасын жетілдіріп, клиенттерді экожүйеге тартуға тырысты. Соның нәтижесінде QR арқылы төлем жасау кең тарағанымен, әр банк өз жүйесін құрды. Кей банктердің үлесі 80 пайызға жетті. Мұндай фрагментация төлем инфрақұрылымының толық интеграциялануына белгілі бір деңгейде кедергі келтіріп отыр.
Алайда Тимур Сүлейменов бұл жобаның монополияға қарсы күреске қатысы жоқ екенін айтқан болатын. Сондай-ақ ол Bloomberg агенттігінде жарияланған сұхбатта сөзі сәл бұрмаланып кеткенін жеткізді.
– Ол жерде монополияны төмендеткіміз келетіні туралы ой сәл бұрмаланып берілген. Шынымен де бізде төлем нарығының 80 пайызын игеріп отырғандар бар. Бұл жақсы да, жаман да емес, қалыпты жағдай. Ал біздің транзакциялар кедергісіз жүретіндей жүйе құрғымыз келеді. Аталған екі банктің басшылығы бізбен белсенді жұмыс істеп отыр. Ешқандай қарсылық, дүдараздық жоқ. Банктер ондай жүйенің тиімді болатынын, өздеріне белгілі бір экономикалық пайдасы болатынын түсініп отыр, – деп түсіндірді Тимур Сүлейменов.
Руслан СҰЛТАНОВ, экономист:
Төлем нарығы интероперабель модельге өтеді
– Бұл – қаржы нарығы бірнеше жыл бойы күткен инфрақұрылым жобасы. Бұл ретте ірі қаржы экожүйелері, банктер мен реттеуші органның мүдделері тоғысып отыр, өте сирек кездесетін жайт деп айтуға болады.
Бір QR – жаңа қызмет емес, жаңа стандарт. Енді жобаға қатысатын кез келген банктің клиенті өз банкінің мобильді қосымшасы арқылы кез келген сауда нүктесінде төлем жасай алады. Яғни, тұтынушыға «қай QR жұмыс істейді?» деп нақтылап, әртүрлі логотиптердің арасында таңдау жасаудың қажеті болмайды. Бұл төлем жасау процесін барынша жеңілдетеді.
Жобаға қазірдің өзінде нарықтағы ірі ойыншылар қосылған. Сарапшылар мұны бірыңғай жүйеге көшу үшін жеткілікті деп бағалайды.
Техникалық тұрғыдан алғанда, бірыңғай QR әр банктің өз ішінде қалыптасқан жабық экожүйелерін біріктіруге мүмкіндік береді. Бұған дейін әрбір қосымша өз төлем инфрақұрылымын дамытып келген болатын. Ал жаңа жүйе іске қосылған жағдайда сауда орындарында бірнеше терминал алудың қажеті болмайды, банктердің төлем арналарына қызмет көрсету шығындары азаяды, ал тұтынушылар төлем жасаған кезде тап болатын кедергілер азаяды.
Осылайша, төлем нарығы интероперабель модельге өтеді. Яғни, банктер қызмет сапасы, операция жылдамдығы, қолдану ыңғайлылығы және бонус бағдарламаларын жақсартудан бәсекеге түседі.
Сарапшылардың пікірінше, бұл бүкіл финтех саласының дамуын жеделдетеді. Бұған дейін бір мезгілде бірнеше төлем провайдерімен жұмыс істеуге мәжбүр болған бизнестің шығыны азаяды. Сонымен қатар бұл шешім саланың өнімділігін арттырып, шағын бизнестің ауқымын кеңейтуін жеңілдетеді және жаңа цифрлық сервистерді дамытуға мүмкіндік ашады.
P.S. Бірыңғай QR-код жүйесінің толық іске қосылуы тек техникалық жаңалық қана емес, финтех нарығын институционалдық тұрғыдан жетілдіруге тағы бір қадам. Яғни, басты мақсат – төлем нарығын стандарттау. Егер жоба толық жүзеге асса, елдегі төлем экожүйесі анағұрлым ашық, ыңғайлы әрі бәсекеге қабілетті бола түседі.