Қазақстанның шығысында орналасқан, индустриялық әлеуеті жоғары өңірдің ғылыми-инженерлік тірегіне айналған Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті – алпыс жылдан астам тарихы бар беделді білім ордасы. 1958 жылы өндірісі қарқынды дамып келе жатқан Өскеменде іргетасы қаланған оқу орны бүгінде аймақтық институт деңгейінен халықаралық ғылыми-білім беру кеңістігіне интеграцияланған заманауи зерттеу университетіне айналды.
Университет индустрия сұранысына жауап беретін инженер кадрларын даярлаудан бастап, цифрландыру, жасанды интеллект, жасыл технологиялар және тұрақты даму бағытындағы зерттеулерге дейінгі ауқымды эволюциялық жолдан өтті. Бүгінде ол – білім, ғылым және өндіріс тоғысқан, трансшекаралық әріптестік пен инновациялық бастамаларға ашық стратегиялық орталық.
Осы орайда біз университеттің қалыптасу кезеңдері, қазіргі стратегиялық басымдықтары, халықаралық серіктестігі мен ғылыми жобалары, сондай-ақ болашаққа арналған жоспарлары туралы білу үшін оқу орнының ректорымен сұхбат құрдық.
– Сәуле Жәдігерқызы, алдымен әңгімемізді Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ-дың қалыптасу кезеңі туралы бастасақ. Университеттің іргетасы қаланған сәттен бүгінге дейінгі негізгі тарихи белестерді қалай бағалар едіңіз?
– Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті өз тарихын 1958 жылдан бастайды, сол кезде өнеркәсібі дамып келе жатқан Өскемен қаласында аймақты инженерлік кадрлармен қамтамасыз ету үшін Құрылыс және жол институты құрылды. Университет Шығыс Қазақстандағы металлургиялық кәсіпорындар, энергетика, құрылыс және машина жасау салалары үшін мамандар даярлау ісін қолға алып, оны ойдағыдай орындады. 1970-1980 жылдарға қарай университет аймақ өнеркәсібі үшін ғылыми және техникалық сараптама орталығына айналды.
Тәуелсіздік жылдары университет институционалдық трансформациядан өтіп, техникалық университет мәртебесін алды, халықаралық стандарттарға бейімделген білім беру жүйесіне көшті. Соңғы кезеңде стратегиялық жаңғыру – цифрландыру, ғылыми инфрақұрылымды жаңарту, халықаралық серіктестікті кеңейту арқылы жүзеге асуда.
Тарихи белестерді үш кезеңге бөлуге болады: қалыптасу және индустриялық кадрлар даярлау кезеңі, бұл 1958-1990 жылдар аралығында, ұлттық жоғары білім жүйесіне интеграция және академиялық автономияны күшейту кезеңі 1991-2015 жылға дейін көрініс тапты, үшінші зерттеу университетіне көшу және халықаралық позицияны нығайту кезеңі, бұл 2016 жылдан бүгінге дейінгі кезеңді қамтиды.
Егер бұрын біздің миссиямыз зауыттарға кадрлар даярлаудан тұрса, бүгінде ол цифрлық экономика, 4.0 индустриясы және тұрақты даму үшін инженерлерді даярлау ісін қолға алып отырмыз.
Біз салалық институттан халықаралық білім беру және ғылыми қауымдастыққа интеграцияланған заманауи техникалық университетке айналдық.
– Қазір университет қандай стратегиялық бағыттарды басымдыққа алып отыр? Ресей, Қытай және Моңғолия шекараларының түйіскен жерінде орналасқан аймақтық техникалық жоғары оқу орнынан ұлттық немесе халықаралық деңгейдегі ғылыми орталыққа айналу жоспары бар ма?
– Университетіміздің негізгі стратегиялық басымдығы – ғылыми-зерттеу әлеуетін күшейту және білім мен ғылымның интеграциясын жаңа деңгейге шығару. Осы бағытта біз зерттеу университеті мәртебесін алу процесін белсенді түрде жүргізіп жатырмыз. Бұл мақсат кездейсоқ таңдалған жоқ. Себебі соңғы жылдары университетте ғылым қарқынды дамып келеді. Бүгінде университет бюджетінің шамамен 43 пайызы ғылыми жобалар мен бағдарламалар арқылы тартылған қаражаттан қалыптасып отыр, оның ішінде халықаралық гранттар мен серіктестік бағдарламалардың үлесі де айтарлықтай.
Біздің географиялық орналасуымыз – Ресей, Қытай және Моңғолия шекаралары түйіскен стратегиялық аймақта болуы – университеттің халықаралық ғылыми орталыққа айналуына үлкен мүмкіндік береді. Сондықтан біз аймақтық техникалық жоғары оқу орны деңгейінен шығып, ұлттық және халықаралық деңгейдегі зерттеу хабына айналуды көздейміз. Бұл үшін басым бағыттар ретінде материалтану, сирек және сирекжер металдар технологиялары, цифрлық инженерия, жасыл технологиялар және тұрақты даму салалары таңдалған.
Алдағы кезеңде университет тек білім беретін мекеме ғана емес, өңірлік технологиялық даму драйвері, индустрия мен ғылымды байланыстыратын платформа және халықаралық ғылыми кооперация орталығы ретінде қалыптасады деп сенеміз.
– Шетелдік университеттермен әріптестік байланыстар қандай деңгейде? Қос дипломды бағдарламалар мен академиялық ұтқырлық мүмкіндіктері жайлы не айтасыз?
– Шетелдік университеттермен әріптестік байланыстар ШҚТУ-да өте белсенді және жүйелі түрде дамып келеді. Университет 12 қос дипломды және бірлескен бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын жүзеге асырады, олардың серіктестері Азия мен Еуропаның жетекші оқу орындары – Tianjin University, НИЯУ МИФИ, Ruhr University Bochum, Clausthal University of Technology, TU Bergakademie Freiberg және AGH University of Science and Technology. Қос дипломды бағдарламалар ғылыми басымдықтарды, академиялық стандарттарды және халықаралық индустриялық және зерттеу жобаларына кадрлар даярлауды синхрондаудың тиімді құралы болып отыр.
Лу Бань шеберханасы – университеттің негізгі халықаралық білім беру және ғылыми-технологиялық кооперациясының элементі. Бұл платформа қытайлық серік-тестермен бірге жұмыс істеп, жаңа буын инженерлерін даярлауға, жобалық және практикалық бағыттағы оқытуды дамытуға және бірлескен білім беру мен ғылыми бағдарламаларды жүзеге асыруға бағыт-талған. Сонымен қатар университет құра-мындағы Қазақстан-Неміс ғылым және технология институты неміс университеттері мен ғылыми орталықтарымен бірлесіп дуалды және тәжірбиеге бағытталған оқыту бағдарламаларын жүргізеді, бұл ШҚТУ-дың академиялық мобильдігін және халықаралық зерттеу кадрларын даярлау мүмкіндіктерін арттырады.
Академиялық ұтқырлық Erasmus+ K1, DAAD, Болашақ бағдарламалары және басқа халықаралық жобалар аясында жүзеге асырылады. Мысалы, 2026 жылдың басында үш студент Erasmus+ халықаралық алмасу бағдарламасының стипендиаттары атанып, Бранденбург техникалық университеті Котбус-Зенфтенбергте білім алатын болады. Соңғы үш жылда 40-тан астам студент шетелде білім алып, 50-ден астам докторант жетекші ғылыми орталықтарда ғылыми тағылымдамадан өтті.
Осы механизмдер университеттің интернационализациясын институционалды түрде бекітіп, білім сапасын, ғылыми нәтижелілікті және академиялық беделді арттыруға мүмкіндік береді.
– Университеттің білім беру сапасы мен халықаралық рейтингтердегі орны туралы айтып өтсеңіз. Қай көрсеткіштер бойынша жетістіктерге көңіліңіз толады?
– Халықаралық рейтингтердегі позицияларымыз да жүйелі дамудың нәтижесін айқын көрсетеді. Мысалы, Times Higher Education ұйымының Times Higher Education Interdisciplinary Science Rankings (THE ISR) 2026 рейтингі нәтижесі бойынша университет Қазақстан жоғары оқу орындары арасында 2-орын алып, әлемнің үздік университеттері қатарындағы ТОП-601–800 тобына енді. Сонымен қатар QS World University Rankings рейтингі бойынша университет 1018-орынға ие болды, ал QS Stars University Ratings халықаралық бағалау жүйесінде 4 жұлдыз алды. Бұл – университеттің білім беру сапасы, ғылыми қызмет, халықаралық ынтымақтастық және инфрақұрылым бағыттары бойынша жоғары деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіш.
Сонымен қатар жаһандық «жасыл» рейтинг – UI GreenMetric World University Rankings 2025 нәтижелері бойынша университет 1 745 жоғары оқу орнының ішінде 139-орынға ие болып, Қазақстан мен Орталық Азия университеттері арасында 1-орын алды. Бұл – тұрақты даму, экологиялық жауапкершілік және «жасыл кампус» саясаты бағытындағы жұмыстарымыздың халықаралық деңгейде мойындалуы.
Ал UniRank агенттігінің бағалауы бойынша 2025 жылы университет Қазақстандағы 102 жоғары оқу орнының ішінде 1-орынды иеленіп, әлемдік рейтингте 1 633-орынға орналасты.
Университеттің білім беру сапасының ең маңызды көрсеткіші – түлектердің еңбек нарығындағы сұранысы мен жұмыспен қамтылу деңгейі. Бұл тұрғыда нәтижелеріміз көңіл қуантады. 2021-2025 жылдар аралығында түлектердің орташа жұмыспен қамтылу деңгейі тұрақты түрде 95-96 пайызды құрады, ал докторантура түлектері бойынша бұл көрсеткіш 100 пайызға жетті. Қазақстан Республикасының «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасы мәліметтері бойынша, 2025 жылы университеттің рейтингтік білім беру бағдарламалары бойынша жұмыспен қамтылу деңгейі 95,2 пайызды құрап, жоғары оқу орнымызды өңірдегі мемлекеттік университеттер арасында екінші орынға шығарды. Бұл – білім беру бағдарламаларының сапасы мен олардың еңбек нарығы талаптарына сәйкестігін көрсететін нақты нәтиже.
Жалпы алғанда, бұл көрсеткіштердің барлығы білім беру сапасын арттыру, ғылым мен инновацияны дамыту және университеттің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін күшейту бағытында жүргізілген жүйелі жұмыстың нәтижесі деп айтуға болады.
– Шығыс Қазақстан өңірінің индустриялық және экономикалық дамуына университет қандай нақты кадрлық және ғылыми үлес қосып отыр?
– Шығыс Қазақстан өңірінің индустриялық және экономикалық дамуына университеттің үлесі ең алдымен кадр даярлау мен қолданбалы ғылымды дамыту арқылы көрінеді. ШҚТУ өңірдің негізгі салалары – тау-кен-металлургия кешені, энергетика, машина жасау, құрылыс және цифрлық өндіріс үшін жоғары білікті инженерлік кадрлар даярлап келеді. Біздің түлектердің басым бөлігі өңір кәсіпорындарында жұмысқа орналасып, өндірістің технологиялық жаңаруына тікелей қатысады.
Тәжірибеге бағытталған білім беру моделі дуалды оқыту, кәсіпорындар базасындағы кафедра филиалдары және өндірістік алаңдарда іске асырылатын білім беру бағдарламалары арқылы жүзеге асырылуда. 2024 жылы дуалды оқыту 5 кәсіпорынның қатысуымен 8 білім беру бағдарламасына енгізілді. Алдағы кезеңде индустриялық серіктестер желісін кеңейту жоспарланған, олардың қатарында Plasma Science, Қазақтелеком, Ядролық физика институты, «Астана Моторс», Allur және басқа ұйымдар бар. Сонымен қатар өңірдің жетекші кәсіпорындары базасында кафедра филиалдары жұмыс істейді, соның ішінде «Үлбі металлургиялық зауыты» АҚ, «Казцинк» ЖШС, Өскемен ГЭС сияқты өндіріс орындары бар. Бұл студенттердің дипломдық жұмыстарын кәсіпорындарда орындауына, ерте кәсіби бейімделуіне және түлектердің тұрақты жұмысқа орналасуына мүмкіндік береді.
– Бүгінгі цифрлық дәуірде университет толыққанды smart-campus форматына көшті деп айта аламыз ба? Студент пен оқытушы үшін қандай цифрлық шешімдер енгізілді?
– Біз бүгін университет толыққанды цифрлық университет моделіне көшіп жатыр деп нақты айта аламыз. ШҚТУ-дағы цифрландыру – бұл жекелеген ІТ-жобалар емес, университеттің басқару тиімділігін, ашықтығын және бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған жүйелі трансформация. Біз цифрлық өзгерістерді басқару, ғылым және инфрақұрылым модельдерін кешенді жаңғырту ретінде қарастырамыз.
Цифрлық архитектураның өзегінде Data & AI Core – бірыңғай деректер қоймасы, нақты уақыттағы аналитика және жасанды интеллект орналасқан. Осы платформа арқылы университеттің негізгі көрсеткіштері мониторингтен өтеді, ал AI-аналитика басқарушылық шешімдерді жедел қабылдауға мүмкіндік береді. Мысалы, интеллектуалды талдау жүйелері университет қызметінің KPI көрсеткіштерін визуализациялап, басшылыққа нақты деректерге негізделген шешім қабылдауға жағдай жасайды. Сонымен қатар интеллектуалды жоспарлау құралдары ресурстарды тиімді бөлуге көмектеседі, ал цифрлық ассистенттер қызмет көрсету процестерін автоматтандырады.
Келесі деңгей – толық автоматтандырылған цифрлық басқару процестері. Университетте электрондық құжат айналымы, мониторинг жүйелері, HR және қаржылық басқару платформалары енгізілген. Бұл шешімдер барлық қызметкерлер үшін ашықтықты, бақылауды және операциялық тиімділікті қамтамасыз етеді.
Пайдаланушылар деңгейінде Smart LMS S-Portal, мобильді қосымша, жатақханаға онлайн орналастыру, кампус инфрақұрылымын брондау сияқты цифрлық сервистер жұмыс істейді. Яғни, студент пен оқытушы университет қызметтерінің басым бөлігін онлайн форматта ала алады.
Технологиялық негіз ретінде университеттің жеке деректер өңдеу орталығы, AI және Big Data технологиялары, бұлтты сервистер, API интеграциялары, киберқауіпсіздік шешімдері және «ақылды кампус» элементтері қолданылып отыр.
Осының барлығы біріге отырып, ШҚТУ-да деректерге негізделген басқару мәдениетін қалыптастырып, университетті заманауи smart-campus экожүйесіне кезең-кезеңімен көшіруге мүмкіндік беріп отыр.
– Университет қабырғасында студенттік стартаптар мен технологиялық кәсіпкерлік қаншалықты дамыған? Жас өнертапқыштарға қандай қолдау көрсетіледі?
– ШҚТУ-да студенттік стартаптар мен технологиялық кәсіпкерлік CDIO халықаралық білім беру моделі негізінде қарқынды дамып келеді. Бұл тәсіл студенттерге тек теориялық білім беріп қана қоймай, нақты технологиялық өнімдер, прототиптер және инновациялық шешімдер жасауға қабілетті инженерлерді даярлауға бағытталған. CDIO аясында оқу үдерісі жобалық қызметке негізделген: студенттер өздерінің инженерлік жобаларын әзірлейді, өндірістің нақты міндеттерімен жұмыс істейді және идеядан бастап өндіруге дейінгі толық циклден өтеді. Бұл олардың кәсіпкерлік ойлауын қалыптастырып, стартап құруға және әзірлемелерді коммерцияландыруға қажетті практикалық дағдыларын дамытады.
Жас өнертапқыштарды қолдау үшін университетте акселерациялық бағдарламалар, менторлық сүйемелдеу, зертханалық инфрақұрылым және индустриялық серіктестермен бірлескен жобалар ұсынылады. Сонымен қатар университет AI-Sana ұлттық бастамасы аясында AI-Sana: EKTU Demo Day форумын өткізді. Бұл алаңда студенттер өз стартап жобаларын ұсынып, сарапшылардан кері байланыс алып, үздік командалар қаржылай қолдау мен дамыту мүмкіндіктеріне ие болды. Мұндай форматтар университетте технологиялық кәсіпкерлік мәдениетін жүйелі түрде қалыптастыруға мүмкіндік береді.
– Енді университет қабырғасында білім алып жатқан студенттердің жағдайына оралсақ. Студенттердің жатақхана, шәкіртақы, әлеуметтік қолдау мәселелері қалай шешіліп келеді? Университет жастары үшін жайлы орта қалыптастыру бағытында қандай бастамалар бар?
– Студенттердің әлеуметтік жағдайын жақсарту және жастар үшін қолайлы орта қалыптастыру – біздің басым бағыттарымыздың бірі. Университетімізде білім алушыларға көрсетілетін әлеуметтік көмек түрі көп. Айталық, көпбалалы отбасылардан шыққан студентке жатақханада тұру ақысына 50 пайыз жеңілдік беріледі; ата-анасыз және мүмкіндігі шектеулі студентерге (өтініштері негізінде) университет жатақханаларында тегін тұру мүмкіндігі қарастырылған, ондай студенттерге арнайы шәкіртақы беріледі, өте жақсы нәтижемен оқыса жоғары (көтеріңкі) шәкіртақы тағайындалады және тамақтануға ақшалай көмек көрсетіледі. Ата-анасынан ерте айырылған студентке киім-кешек алуға 241 700 теңге мөлшерінде біржолғы ақшалай жәрдемақы және оқуға түсу кезінде екі айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде біржолғы жәрдемақы төленеді.
Университетіміз студенттерді жатақханамен қамтамасыз етуге ерекше көңіл бөледі. Университеттің 1 385 орынға шақталған үш жатақханасы бар. Студенттер заманауи талаптарға сай жабдықталған осы студент үйлеріне орналастырылған. Жатақхана-лардың басым бөлігі университеттің кампусына жақын, сондықтан оқу-тәрбие жұмыстарына қатысу өте ыңғайлы.
– Алдағы 5-10 жылда ШҚТУ-ды қандай биіктен көргіңіз келеді? 65 жылға жуық тарихы бар бірегей білім ордасын уақыт ағымына сай дамыту бағытында қандай жоба-жоспарларыңыз бар?
– Алдағы 5-10 жылда мен ШҚТУ-ды халықаралық деңгейде танылған зерттеу университеті ретінде көруді жоспарлаймын, онда білім беру, ғылым және әлеуметтік миссия тығыз интеграцияланған. Университеттің 65 жылдық тарихын құрметтей отырып, біз оны заманауи стандарттарға сай, әлемдік тәжірибелерге негізделген білім беру және ғылыми орталыққа айналдыруға бағытталған жобаларды жүзеге асырамыз.
Біздің стратегиямыз білім беру саласында студенттерді жобалық және зерттеушілік тәсілдер арқылы даярлау, индустриямен тығыз байланыс орнату, халықаралық бағдарламалар мен қос дипломды жобаларды енгізу, цифрлық трансформация және жасанды интеллект, Big Data және интеллектуалды жүйелерді кеңінен қолдануға бағытталған. Ғылым саласында біз зерттеу инфрақұрылымын жаңғыртып, жаңа зерттеу орталықтарын, технопарктер мен инновациялық платформаларды дамытамыз, сондай-ақ индустриялық бағыттағы қолданбалы зерттеулер мен халықаралық ғылыми интеграцияға басымдық береміз.
Сонымен қатар университеттің әлеуметтік миссиясы – тұрақты даму, ESG қағидаларын енгізу, студенттердің азаматтық және экологиялық жауапкершілігін арттыру, волонтёрлік, мәдени және әлеуметтік жобаларды қолдау арқылы қоғамға нақты үлес қосу. Барлық осы бастамалар ШҚТУ-ды тек білім беру орны емес, өңірлік технологиялық және инновациялық хабқа айналдырып, жаһандық цифрлық экономикада жұмыс істей алатын инженерлерді даярлауға мүмкіндік береді.
– Ректор ретінде Сіздің басқару ұстанымыңыз қандай? Университетті басқаруда қандай құндылықтар мен принциптерге сүйенесіз?
– Мен бар назарымды білім, ғылым және индустрия интеграциясы арқылы жоғары технологиялық болашақты қалыптастыруға бағыттаймын. Сондай-ақ мен үшін маңызды қағидаттардың бірі – академиялық артықшылықты және ғылыми-технологиялық дамуды жетілдіру. Біздің міндетіміз – жаңа буын инженерлерін даярлау, ғылыми зерттеулерді дамыту, халықаралық ынтымақтастықты нығайту және университеттің индустриямен және экономикалық қажеттіліктерін қамтамасыз ету.
– Әңгімеңізге рахмет!
Сұхбаттасқан
Наурызбек САРША