18 мың ғаламға өң берген, жансызға жан берген, тұрықсызға тән берген, сұрықсызға рең берген Жасаған иенің қай құбылысы да таңдануға, тәнті болуға, тәжім қылуға тұражақ. Ол ұйғарса, «қырықтың бірін – Қыдыр, мыңның бірін уәли» қылған. Ол сайғарса, инсанның ғана емес, жердің өзінің пұшпағына, тіпті, аңның да, құстың да, шөптің де өзі қалаған біреуіне кие дарытқан. Ол кие уақыттың қандай алағай-бұлағайында да, бұланай-бұлғағында да жоғалмаған. Санасы сау ұрпақтың сәуесінде жіптік сәулеленіп бағдар нұсқап отырған. Сондай киелі өлкелер Қазақия топырағында да аз емес. Мысалы, Алтай десең, алтын жалды ат мінген ғұн-сақ, түркі қағандары дулығасы жарқылдап, дұдығасы қаңқылдап көз алдыңа келе қалар! Жетісу десең, алтын киімді қағандар арқасын алмалы Алатауға сүйеп алшайып тақта отырар! Баянауыл, Көкшетау, Қарқаралы десең, сән-санат думан, ән-қанат дәурен, салтанат құрған күрендер; Еділ-Жайық десең, соңынан қақақулы аламан көшкен сәкәкүлді ағаман кешкен сүрендер елестер! Маңғыстау десең, ақар-шақар шыңдардың қуысында зыңыранған жерасты мешіттеріндегі пірлер жаққан шырақ-оттар, шаһар-шаһар құмдардың уысында ыңыранған биіктерде ерлер тұтатқан ұран-оттар бағзыдағы әруағыңды оятар, алдыдағы арманыңды тірілтер!..
Осындай өлкенің бірі – қасиетті сарыны көшпеген, өсиетті тәлімі өшпеген, «әруақ түнеп, нар шөккен» «алаштың анасы» атанған дария Сыр, қария Сыр ғой, шіркін! Бірде, Сырдария хақында Оралхан ағамша «қара сөзбен жырлап» отырып былай дегенім бар:
«Бұл – «мәңгілік өмір жоқшысы» дәдам Қорқыттың абыз-зар үнін бұзбай толғаған, қобыз сарынын үзбей жалғаған Сыр елі ғой!
Бұл – ақ пайғамбарымыздың (с.ғ.с) мүбәрак тіліне ілінген төрт дарияның бірі – Сейхун, яки Сойқандария ғой!
Бұл – «мәңгілік махаббат жоқшысы» әулиелер сұлтаны Қожа Ахмет Ясауидің (р.ғ) «Мәслихаттөбенің» басында 99 мың мүритінің аузымен ұрпағына, яки бізге бағыштап, Алла Тағаланың асрар-асыл Сырларын айтқаннан соң «Сырдария» атанып кеткен – қазақ даласының күретамыры, қазақ баласының жүректамыры ғой!
Бұл – Әзірет сұлтанның (р.ғ.) өзі: «Бабам Қорасан, келдім арасан! – Зиярат етіп саған жыласам, – Мүшкіл ісімді қылғансың асан...» деп, жаяулап келіп тәу еткен Қорасан баба (р.ғ) мен кереметімен Қағбаны орнынан қозғаған Қорасанұлы Үсейін бабаның, Шәмші Қылауыз ата, Оқшы ата, Бақсайыс ата, Қылышты қожа, Төлегетай бабалардың; Жиделібайсын жорығында осы жерге желмаясын шөгерген «Мәңгілік Қоныс жоқшысы» Асан Қайғының; Қазақияның Үш Ордасына тұтас пірлік еткен Мүсірәлі пір мен Қосым қожаның; Ер Сейтпембет, Мағзаман, Сайыпназар пірлердің; Жәрімбет, Құлболды, Марал, Қалқай, Маймақ, Айтбай, Оразай, Ахмет ишандардың; кешегі қызыл империяға қарсы ғазауат жариялап, әһілі шейіттік кешкен Ақмырза дамолла ишан, Маймақұлы Әбдіуәли мақсымдардың; Қалжан, Алдашбай, Тапал (Нұрмұхаммед), Мақаш ахундардың; жүз сүлейдің бесігін Қызырға тербеткен, есігін адамға кернеткен, төрін Кәламға перне еткен, төбесін Ғаламға мөрлеткен қастерлі қоныс қой!
Бұл – «азырақ бізде жүр Сыздық – жолбарыстай еңіреніп – қанаға сыймай тасумен! – Есірік туған бұл жүректі – екі қолдап басумен!» деп жорық жырауы Балқы Базар толғағандай, небір еңіренген ерлердің, күңіренген пірлердің бақты аймағы, құтты майданы ғой!
Сырдария – Қорқыттың қобыз сарыны – күні кешегі әз Нышан бақсы Шәменұлына шейін; аңыз дәрібі – Хорасан бабадан Мүсірәлі софы әзізге, одан Ақмырза дамолла ишанға шейін; абыз тәлімі – бүгінгі Сәби Аңсатқа шейін; оғыз сарыны – қазіргі Алмас Алматқа шейін үзілмеген тылсым өлке, күрсін мекен. Сырдария – алаштың өз дидарын көрер айнасы. Алаш ұлы не дулығасы шалқайып масаттанғанда, не еңсесі кетіп шаршап-талғанда осы айнаға үңілген...».
Шынында, қазіргі алмағайыпта алаш баласы, қазақ ұлының «еріксіз шауып бұланған еңсесі кеткен жүйріктей» (Аралбай) болып тұрғаны жасырын емес қой. Мөңке әулие айтқан «дүдәмәл дін, алашұбар тіл» титықтатқан, санасы сарсаңға түскен ұлттың тарихи санасы сырқау, тарихи жады мылқау бір хәл. Міне, осынау ғазалсыз жыр, мүжәлсіз күн кешкен жадау иін, жүдеу күйімде күн салып шолған, зер салып қараған, зар шалып барлаған қонысым да Сыр бойы екенін кімнен жасырайын?! Сыр бойы десем, «тегінің қамыс екенін айтып» (Мәуләна) сыңсыған сыбызғы-мұң, «үйеңкінің түбінен үйіріп, қарағайдың түбінен қайырып алған қаралы қобыздың» шанағындағы шер-сарын, «асылы – емен, қарағай, – Шыққан жері су ағаш. – Әруақты ерлердің қолындағы ту ағаш» (Қашаған) болған домбыраның көмейіндегі бабау-сарын, бебеу-үн өрден аққан дарияның көбесіндей сөгіліп, шерге батқан қарияның кеудесіндей төгіліп жүре беретіні маған анық, басқаға танық емес шығар?.. Шыны солай, патшалық Ресейдің, одан кейінгі советтік империяның барлық қитұрқы эксперименттерін бастан кешсе де өзенін суалтпаған, өзегін қуартпаған, діл-тұмарын, тіл-құнарын жоғалтпаған ел осы Сыр бойын жайлаған – мұңдақ кірттегі құндақ-жұрт екенін кім-кім де мойындаса керек. Ұлдың жеңі желпі, қыздың етегі елпі болып жаһандану атты құрдымға қойып кеткенде, қастерлі Сырдың жағасында дәстүрлі жыр қалып еді бабадан қалған аманат туын жықпай. Ұсыл-тамырын Әзірет сұлтаннан, асыл сарынын Сыпырадан тартқан: Нысанбай Жаманқұлұлы, Базар Оңдасұлы, Жиенбай Дүзбенбетұлы, Ешнияз Жөнелдікұлы, Төремұрат Ешпембетұлы, Әзілкеш (Әзірбай) Шымырұлы, Ерімбет Көлдейбекұлы, Бұдабай Қабылұлы, Омар Шораяқұлы, Тасберген Құламанұлы, Кете Жүсіп Ешниязұлы, Қаңлы Жүсіп Қадырбергенұлдарынан Тұрмағамбет Ізтілеуұлына дейін жалғасқан сүлейлер керуенін тамырыңды тонауға, жемісіңді отауға келген дию империяның өзі тоқтата алмаған. Шығыстық жарықтан айрылмай, қазақы қалыптан айнымай кеткен сүлейлер ізін суытпай бүгінге жеткізген Нартай, Мұзарап, Сабыттарға келер ұрпақ қандай алғыс арнаса да, қандай дұға жолдаса да жарасар! Ұлттық рухты барынша тұншықтырған «Тоқырау дәуірінің» өзінде сүлейлер сарынын, жыраулар дәрібін өзге бір өрге шығарып, бетбағы заман, «тәкаппар дүниенің» (Қасым) жүзін қазақ дидарына қарата бере мерт болған Көшеней Рүстембекұлының даңқы Ұлт санасында «жарқ етіп көздің ұшынан жоқ болып кеткен кешкі өрттей» (Төлеген) әсерімен қалды. Міне, осы бір, тауларымыз шөгіп, төбелеріміз төлежіп бастаған тұста көкжиектен сәруар сабат сырымен, қыруар қабат үнімен Мағзаман пірдің зәузаты Алмас Алмат көрініп еді! «Көк Еділдің сағасының үзіле қоюы, көк сауыттың жағасының жыртыла қоюы» мүмкін емес-тін. Әйтпесе, Алла Тағаланың мөрлеп жаратқан жұрты, ібіліс-лағинның мерлеп атқан ұлты біз болмас едік!..
Өз басым Алмас жырауды әп деп сахнаға шыққаннан бастап білем десем, артық болмас. Өйткені арамыз алты-ақ жас-тын және оның айғарақ жыры мен айбарақ үні жырау-сарын ғана емес, «бастыны игізген, тізеліні бүккізген» дырау-сарын болатын! Оның тоғыз толғақты, тоқсан тармақты мақамдарында Сыр бойын жайлаған ықылымдағы қағанаттарымыз – сақтардың саранау саздары, селжұқтардың зымыран зарлары, оғыз түркілерінің құмыран зерлері, қыпшақ түркілерінің қымыран-шиғырлары айқұшақ қауып жатыр еді! Сондықтан да оның үніне алты материк құлағын құмыға тосты десем, «қыздырманың қызыл тіліне» балай қоймассың. Төмендегі дәйектерді үстірт шолып шықсаң да, менің үшбу бағама қосылмауға әддің қалмас, сірә. Ендеше, назар салыңыз.
Бағзы жыраулық дәстүрді негіздеу һәм насихаттау, ғылыми дәлелдеу және бұл адамзаттық асыл қазынаны бүгінгі, ертеңгі ұрпақтың жадына таңбалау жолында Алмас жырау Нұрмаханұлы жанкешті еңбек етті. Үстем Еуропаның, астам Американың сыншыл жұрты мен Шығыстың сыршыл ғұрпының алдында, дегдар ғалымдарының құрмасында қазақы жырдың қасиетін паш етіп бақты. Франция, Италия, Швейцарияда өткен (Париж, Женева, Милан, Флоренция) – «Фольклорлық музыкалық турнеде» (1985ж.) өнер көрсеткені; сол жылы Мәскеуде Бүкілдүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінің лауреаты атанып, іле Монғолияда өткен «Азия халықтарының музыкалық симпозиумында» жыр толғағаны; сол кездегі Ленин комсомолы сыйлығын иеленуі; 1993 жылы Францияның бас қаласы Париждің Chatelet театрында өзінің жеке концертін өткізгені; Голландияның Амстердам қаласында өткен Музыкалық фестивалінде жырлауы; 1995 жылы тағы да Париждегі Cité de la musiqueгі (музыка қалашығы) концертте, ізінше Англия астанасы Лондонның Elizabeth Холл сарайында жеке концерт беруі; 1996 жылы Американың Висконсин, Медисон университетінде «Қазақ музыка фольклоры», «Жыраулық дәстүр» тақырыптарында лекция-концерт өткізуі; Алматыда өткен дүниежүзі халықтарының эпостық жырлары мәселелері бойынша «Еуразия елдерінің эпостары мен музыкасы» атты V Лорд конференциясына қатысып баяндама жасауы; Британия елшілігінде Уэльс ханзадасы Чарльз Филипп Артур Джордждың қабылдауында болуы; Египеттің Каир, Александрия т.б. қалаларында (2001 ж.) Қазақстан Республикасының 10 жылдығына орай өткізілген мәдениет күндеріне қатысуы; 2003 жылы Американың Нью-Йорк, Вашингтон, Висконсин қалаларында жеке концерт беріп, Смитсонион университетінде лекция-концерт беруі; 2007 жылы Амстердам, Белгияның Брюссель қалаларында «Орта Азия халықтарының музыкалық фестивальдеріне» қатысып, қазақтың жыршылық, жыраулық өнерінің әлемдік сахнаға шығуына жол салуы; Түркияның Болу қаласында, Кипрде өткен конференцияларда (2018 ж.) баяндама жасап, шеберлік сабақтарын жүргізуі; 2019 жылы Улан-Баторда өткен «Әлем эпосы және Жанғыр» халықаралық конференциясында баяндама оқып, өзінің «Шыңғыснама. А.Алматов, (І том, 15.000 жол) кітабын және Сыр бойы жырауларының орындауындағы «Шыңғыснама» СD антологиялық күйтабағын (25 сағат, «Сарыарқа» баспасы, Астана. 2016) Монғолияның «Жанғыр» жырын зерттеу орталығына ұлы жіңгір жиын үстінде салтанатты жағдайда табыстауы; 2023 жылы Мысырдың Каир қаласында «Бейбарыс сұлтанның 800 жылдық» мерекесіне арналған Қазақстанның мәдени күндерін арнау жырмен ашуы; 2024 жылы Түркияның Анкара қаласындағы Muzik ve sanatlar университетіндегі ғылыми конференцияда баяндама жасауы; т.б. ұлан-ғайыр еңбектері екінің бірінің пешенесіне жазылған ғажап пен азап емес-тін. Шетелдік басылымдарда ғылыми конференция, симпозиумдарда жасаған баяндамалары мен шеберлік сабақтары арнайы мамандар тарапынан лайықты бағаланғанын, сертификаттармен куәландырылып отырғанын да айта кеткенді жөн санадым. Мұның үстіне, жыраудың ғылыми ізденістері, ұстаздық жолындағы мігірсіз мехнаты мен тынымсыз бейнетін қоссаңыз, пір баласының еңсесіне шөккен – өткен қанша ғасырдың батпан жүгі, келер неше заманның зілман салмағы жатқанын бағамдай беріңіз!
Оның дәстүрлі жыр өнерін ғасырлар көшіне ілестіріп, әуелі қазақи, қала берді, адамзаттық құндылықтар легіне қосу жолындағы сертті сапарын асығыстау шолып өтейік: Алмас Алмат – 1987-1988 жылдары Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының ғылыми ізденушісі болып қабылданды; 1988-1990 жылдары Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының «Халық әні» кафедрасын ұйымдастырушылардың бірі және алғашқы меңгерушісі болып сайланды; 1990-2011 ж.ж. Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасын ұйымдастырушы және алғашқы меңгерушісі болып қызмет атқарды; 2011 жылы Қазақ Ұлттық Өнер университеті Қорқыт Ата атындағы өнертану ғылыми зерттеу институтының директоры болды; 2012 жылдан бері Қазақ ұлттық Өнер университетінің «Дәстүрлі ән» кафедрасының профессоры болып жұмыс атқарады.
А.Алматтың жетекші авторлығымен «Дәстүрлі өнер-жыр» мамандығы бойынша негізгі жоғары білім беру мемлекеттік стандарты, оқу жоспары, толық оқу әдістемелік кешені жасалды. Ол Қазақстан Республикасының Білім, мәдениет, денсаулық, спорт министрлігінің 08.05.1998 жылғы №115 бұйрығымен бекітіліп, жоғарғы оқу орнындағы арнаулы мамандық есебінде классификаторға енгізілді. Міне, мұның бәрі – жырау, ұстаз, ғалымның ғұмыр жолында атқарған жұмыстарының бір парасы. Осыларға телғабыс ұстаз аманатын арқалаған қаншама шәкірт тәрбиелеп шығарды. Әрине, біз осынау аз әңгімеде барлық қырына, қоғамдық қайраткерлік істеріне түбіжіктеп тоқталмадық. Осынау желкенді жасқа жеткен шағында бізден де басқа қалам тербеп, ой
толғап жатқандар жеткілікті шығар деп ойладық...
Бұрын әртүрлі құрал-құрмаларда кездесіп қалып жүрсек те, Алмас жырауды жүзбе-жүз жете танығаныма 30 жылдың жүзі болыпты. 1996 жылдың жазы еді. Алматыда Жамбыл Жабаевтың 150 жылдығы дүбірлеп өтіп жатқан шақ. Сол мерекеге орайластырылып өткізілген дүниежүзі халықтарының эпостық жырлары мәселелері бойынша «Еуразия елдерінің эпостары мен музыкасы» атты фольклортанушы Лорд Альберт Бейтс атындағы V конференциясына қатыстық. Алмас аға Сыр бойы жыршыларын бастап келді. Біз інім Елдос Еміл екеуміз Маңғыстау жыршылық мектебінің он өкілін: түрікменстандық Рейім Құрмантайұлы, қарақалпақстандық Базарбай Сармағанбетұлы, өзбекстандық Ақсұлтан Қойшыбайұлын, маңғыстаулықтар: Ізбасар Шыртанов, Жеткізген Сейітов, Амандық Көмеков, Мақсат Аяпов, Құлбек Дүйсекеновтерді апардық. Қабиболла Сыдиықұлы ағамыз Бас баяндама жасаған. Сөйтіп, Сыр бойы жыр мектебіне сыңар боларлық Маңғыстау жыр мектебі барлығын дәлелдеп, дүние назарын бір аударып, марқайған шақ еді ол... Сол сапарда Сыр сүлейі Алмас қожамен құлтасыз араласып, қалтқысыз сырласып едік. Со бір сырлас күндер сыйлас жылдарға ұласып, жер бетіндегі сапарымызды жалғап келеміз...
Осынау жылдар ішінде Алмас жырау өз шығармашылығын да барынша құнттады. Ата-Ұстаз Тұрмағамбет шайыр әлемге әйгілі мұхит-жыр Әбілқасым Фирдоусидің «Шахнамасын» нәзира үлгісімен 40 000 жолдық дастан қылып толғаса, Ұрпақ-Шәкірт те Лубсанданзанның «Алтын шежіресі» мен «Құпия шежірені» басшылыққа ала отырып, «Шыңғыс хан» атты 15 000 жолдық дастан жазып шықты. Үшбу туынды Қойшығара Салғарин сынды сарабдалдар тарапынан жоғары бағаланды.
А.Алматтың «Қазына» атты дастан-кітабы әл-әзір қолымызға тие қойған жоқ. Бірақ тағы бір Сыр бойынан шыққан сүлей шайыр Иран-Ғайып Алмас жырау айтып берген Шөмен руының арасында XIX ғасырда өткен таңғажайып хикая бойынша тамаша драмалық дастан жазды. Дастанның финалында автор кейіпкері Алмас жыраудың аузына мынадай сөз салады:
Жасымнан жыр маржанын терген едім,
Соңына Алмат шалдың ерген едім...
Қимайтын тірі жанға «Қазынаны»
Табыстап – Жиенге айтып берген едім...
Мұндағы «Жиен» автордың, яки Иран-Ғайыптың өзі. Бұл драма еліміздің театрларында табыспен сахналанғанын білеміз. Алайда Алмас жырау осынау жанға қимас «Қазынасын» өз аузымен де жырлауды ұйғарса керек. Біздің де алақанымызды жанып, сол жыр-хикаяттың тезірек қолымызға тигенін күтіп отырған жайымыз бар...
Алмас жыраудың тағы бір ұшан-теңіз қазынасы – ел аузындағы қоңыр әңгімелерді көкірегіне қаттап қалғаны. Сыр бойы, Қармақшы өңірінде өткен небір дырау-дүр, жырау-ділдердің шешен тіл, шебер өрім, шенсіз қисынды хикаялары осынау – есі-дерті виртуалды әлемнің әлегімен әуре, ақыл-ойы ЖИ-ге телінген кермаңдай ұрпақтың санасын сауықтыруға таптырмас құрал болар еді. Әттең, «бір кем дүние» ырық берер емес әзірге...
Осынау ұшы-қиырсыз мұрапаны құшақ кеудесінде қаттаған, ғасырлар сарынын құмыр-жүрегінде сақтаған ерен тұлға, берен жыраудың жетіп-піскен 70 жасында үндемей қалуды өзіме мін көрдім. Ығылман атам айтқандай: «Ел қамын жеген ерлердің сөз білген жанда хақы бар» емес пе?! Бұл аз ғана діл-қош лебізде оның баба жол – күллі киелі тамырына бойлап бармадым, оған үңілсем, тым шүңейтке тартар; сара жол – барлық иелі тағдырына салмақ салмадым, оған жүгінсем, «ат шапқан жиын тарқар...» Аманат-жан кеудеде тұрса, талай лебіз бағыштар тұс келер!..
Сөзімнің тынғысында, дүние тұрғанша тұр, көне керуеннен қалған күміс күймедей, көне жейдеде қалған алтын түймедей, Алмас жырау, дегім келді!
Светқали НҰРЖАН,
ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері