Арман Әлменбеттің «Тергеуші» романына әдеби-философиялық талдау
Қазіргі қазақ прозасы жанрлық ізденістер мен мазмұндық тереңдіктің жаңа белесіне шықты. Осы үрдістің алдыңғы шебінен көрінген Арман Әлменбеттің «Тергеуші» романы – оқырманға жай ғана детективтік хикая емес, адам жанының иірімдері мен қоғамның көлеңкелі тұстарын айна-қатесіз бейнелейтін психологиялық реализмнің соны үлгісін ұсынды.
Автор детектив жанрының классикалық канондарын негізгі мақсат емес, нысанды ашатын құрал ретінде ғана қолданады. Шығарманы парақтай отырып, біз тек қылмыскердің ізіне түспейміз, керісінше, өзіміз өмір сүріп жатқан ортаның «ішкі ағзасын» рентгенге түсіргендей күй кешеміз. Бұл – қылмыс пен жаза туралы баяннан гөрі, қоғамның ішкі деструкциясы мен адам рухының эрозиясын зерттейтін терең әлеуметтік рефлексия. Автор бізге жұмбақ оқиғаны ұсына отырып, сол қылмыстың тууына мүмкіндік берген ортаның қасіретін көрсетеді.
«Боран» метафизикасы және лиминалдық кеңістік
Шығарма Қызылшың ауылында он алты жастағы Гүлмираның жоғалуымен басталады. Мұндағы Қызылшың – жай ғана топоним емес, мемлекеттік бақылау мен стихиялық берекесіздіктің арасындағы «лиминалдық кеңістіктің» көрінісі. Ақ түтек боран құрсауындағы ауыл сыртқы әлемнен үзілген «жабық кеңістікке» айналып, адамдардың жасырын сырлары мен ішкі үрейлерін сыртқа шығарады. Бұл жерде Боран – Альбер Камюдің «Талапайындағы» індет секілді метафизикалық үнсіздіктің, жаппай соқырлықтың белгісі. Ол қоғамның аморальдық күйін бүркеп, қылмысты «заңдастырады», өйткені ақ түтекте із де, кінә де тез өшеді. Бұл жерде әркім өз боранымен жалғыз қалған: «қазаны бөлектің – қайғысы бөлек» деген ұстаным мен ұжымдық үнсіздік қоғамның моральдық эрозияға ұшырағанын көрсетеді.
Тергеуші Бағылан әр есікті қаққан сайын, қоғамның бетпердесі сыпырылып, жантүршігерлік шындықтардың ұшы шығады. Автор осы атмосфера арқылы: «Біз шындықты көре алмаймыз ба, әлде көргіміз келмей ме?» деген фундаменталды сұрақ қояды. Боран мұнда – кейіпкерлерді өз ар-ұжданымен бетпе-бет келуге мәжбүрлейтін катализатор. Соңында Арман Әлменбет оқырманды экзистенциалды таңдау алдына қояды: боранды сылтау етіп шындыққа көз жұма қараймыз ба немесе Бағылан секілді сол қараңғылықты тіліп өтеміз бе?
Бағылан: Жүйедегі «Сизиф» және соңғы идеалист
Басты кейіпкер, капитан Бағылан Сейіткен – біз үйренген «суперқаһарман» емес. Ол – зейнет жасына жақындаған, басында несиесі, мойнында отбасылық тауқыметі бар, жұмыс пен үй арасында сабылған кәдімгі тірі жан. Автор оны идеалдандырудан саналы түрде бас тартып, шаршайтын, күмәнданатын кейіпкерді ұсынады. Алайда Бағыланның құрғақ «функция» болудан бас тартып, «адам» болуға талпынуы оны экзистенциалды деңгейге көтереді. Оның образы – грек мифологиясындағы Сизифтің заманауи көрінісі: ол өз тасы – ар-ұжданын, тіпті оның қайта құлайтынын сезсе де, биікке домалатуды бір сәт те тоқтатпайды.
Гүлмираның жоғалуы оның ішкі әділдік таразысын соңғы рет сынаған іс болды. Бағыланның әрекеттері жай ғана кәсіби міндет емес, бұл – оның «моральдық релятивизм» дәуіріндегі жеке этикалық таңдауы. Оның ішкі әлемі сыртқы ортасынан әлдеқайда кең: пеш жанындағы үнсіздігі мен ішкі монологтары арқылы біз тергеушінің суық санасын емес, жанашыр жүрегін көреміз. Ол Шерлок Холмс сияқты «логикалық машина» емес, көбіне Жорж Сименонның комиссар Мегрэсіне жақын; қылмысты фактілермен емес, адамның болмысын сезіну арқылы шешеді. Оның қызметтестері мен басшылығы формалдылықпен айналысып жатқанда, ол күмәнданады, іздейді және ақиқатқа ұмтылады. Сыртқы киімі жүйенің шекпені болғанымен, Бағылан нәтижеге емес, процеске – кез келген жағдайда адам болып қалуға жауапты заманауи Сизиф.
Қоғамның «кішірейтілген моделі»
Романдағы кейіпкерлерді автор «ақ пен қара» деп бөлмейді, мұндағы әрбір тұлға – өз шындығының тұтқыны. Біз олардың ішкі әлемін автордың дайын анықтамаларынан емес, үнсіздігінен, кездейсоқ қимылынан немесе қысқа қайырған диалогтарынан танимыз. Он алты жастағы Гүлмираның жоғалуы – қоғамдағы қорғансыздықтың символы болса, оның айналасындағылар сол трагедияны әрқилы қабылдайды. Ауыл байларының бейнесінен біз «жабайы капитализм» мен феодалдық сананың сұрықсыз синтезін, күштінің әлсізге көрсететін символикалық зорлық-зомбылығын көрсек, Альфия мен Владимир, Жәния сияқты кейіпкерлер – Пьер Бурдье айтқан «әлеуметтік шеттетілудің» құрбандары, «көрінбейтін адамдар».
Автор шығармадағы әр кейіпкер арқылы заманауи қазақ қоғамының панорамалық көрінісін ұсынады. Онда біреулер үшін «креслоның амандығы» мен «шу шықпауы» маңызды болса, енді бірі үшін татулық пен тыныштық – тек бейресми келісімдердің жемісі. Арман Әлменбет осы «көрінбейтін» қабатты жарыққа шығару арқылы оқырманды «біз кімбіз және қайда бара жатырмыз?» деген сұрақпен бетпе-бет қалдырады. Мұндағы әрбір кейіпкер – біздің рухани жұтаңдығымыз бен моральдық эрозиямыздың бір-бір бөлшегі.
Қылмыс пен жаза: технология мен түйсік
Романдағы тергеу амалдарының заманауи сипаты шығарманың реалистік қуатын арттырып тұр. Автор «биллинг» жүйесін, телефон қоңырауларын қадағалау мен қазіргі полицияның күнделікті жұмыс тәртібін детектив жанрының қатаң талаптарына сай, өте дәл әрі нақты суреттейді. Бұл детальдар оқырманның оқиғаға сенімін нығайта түседі.
Алайда Арман Әлменбет бұл жерде маңызды бір парадоксты алға тартады: ең озық технология да адамның түйсігі мен жанашырлығын алмастыра алмайды. Бағылан – заманауи гаджеттер мен құрғақ цифрларға ғана сүйенетін «технократ» емес. Ол техника беретін деректерден гөрі, өз көзімен көрген, көкейімен түйген және адам табиғатының иірімдерінен тапқан шындыққа көбірек сенеді. Автор осы арқылы «жансыз жүйе мен тірі жанның» арасындағы айырмашылықты көрсетеді.
Бұл логика қылмыстың ашылуында шешуші рөл атқарады. Сюжеттік шиеленістің шешілуі – жай ғана заң баптарының жеңісі емес, бұл ең алдымен кейіпкердің ар-ұждан алдындағы есебі. Сондықтан да болар оқиғаның соңындағы нүкте қылмыскердің жазалануымен ғана емес, адамның ішкі әділдік іздеу жолындағы рухани жеңісімен қойылады.
Романның стильдік ерекшеліктері
Жазушының тілі – бөлек тоқталуды қажет ететін құбылыс. Арман Әлменбет ұзын-сонар баяндаудан, артық теңеулер мен шұбалаңқы эпитеттерден саналы түрде бас тартып, қазіргі заман оқырманына қажетті қысқа, нық стильді таңдаған. Кейіпкерлерді өз әлеуметтік деңгейінде, табиғи тілде сөйлетуі шығарманың деректілік салмағын арттырса, протоколдық тіл мен кітап тілінің шебер шендесуі кәсіби ортаның ішкі мәдениетін, ондағы салқын логиканы айна-қатесіз көрсетеді. Баяндау мәнері режиссерлік шешімдерге толы кинематографиялық сипатымен ерекшеленеді; оқырман оқиғаны жай оқымайды, оны кадрлар жиынтығындай көз алдынан өткізеді.
Арман Әлменбет – детальдармен жұмыс істеудің хас шебері. Пештің дыбысы, үсіген беттің удай ашуы немесе тергеу бөлмесіндегі қолқаны қапқан темекі түтіні – шығарманың нуар стилін қоюлатып, оқиғаға психологиялық тереңдік беретін маңызды штрихтар. Бұл шеберлік Бағыланның үйіндегі адами болмысты ашуда немесе Альфияның үйіндегі кедейлікті суреттегенде анық байқалады. Автор иістер мен дыбыстарды дәл сипаттайтыны соншалық, оқырман кейіпкермен бірге сол үмітсіз ортаның ішіне кіріп кеткендей қатысу эффектісін кешеді.
Бұл тереңдік тек сыртқы атмосферада емес, шығарманың ішкі құрылымында да жалғасын тапқан. Роман Эрнест Хемингуэйдің әйгілі «айсберг принципіне» құрылған: көрінетін сюжеттік желі – айсбергтің су бетіндегі кішкене ғана бөлігі де, ал оның астында постколониалдық жарақаттар, таптық теңсіздік және адам рухының жалғыздығы жатыр. Гүлмираның тағдыры – психоәлеуметтік вакуумда қалған, қауіпсіздік пен қолдаудан мақұрым ұрпақтың метафорасы. Бұл – бір ғана қыздың емес, қоғам жадынан жоғалып кеткен үміт пен сенімнің жоқтауы.
Автор бізге дайын мораль ұсынбайды. Ол бізді Бағыланмен бірге боранды далада тергеу жүргізуге және өз ар-ұжданымыздың алдында жауап беруге мүмкіндік береді. Бұл – құқық қорғау органдары мен ауылдағы бейресми иерархияның астарларын аша отырып, қоғамның ең ауыр диагнозын жалаңаштап беретін шеберлік.
Романдағы «бұрынғы» мен «қазіргінің» үндестігі – өткен дәуірдің этикасы мен бүгінгі күннің прагматизмі арасындағы көрінбейтін тартыс. Автор Бағылан арқылы моральдық құндылықтардың трансформациялану процесін көрсете отырып, «Тергеушіні» әлеуметтік-психологиялық зерттеу деңгейіне көтереді. Бұл туындыны Фридрих Дюрренматтың «Уәде» романымен немесе скандинавиялық нуар шеберлерінің еңбектерімен салыстыруға болады. Мұндағы басты мақсат – қылмыскерді құрықтау ғана емес, сол қылмысқа жағдай жасаған орта мен адам психологиясын әшкерелеу.
Түйін: қалыптасқан тәртіп пен ішкі бостандық
«Тергеуші» – бұл жай ғана қылмыскердің есімін білу үшін оқылатын шығарма емес. Бұл – мағына мен процестің романы. Арман Әлменбет детектив жанрының сыртқы қабығын шебер пайдалана отырып, ұлттық прозамызға «әлеуметтік-философиялық нуардың» ең үздік дәстүрлерін алып келді.
Шығармаға Эмиль Дюркгейм сипаттаған «аномия» күйі тән: қоғамда заң мен ереже бар, бірақ моральдық бағдар жоқ. Қызылшың ауылы – сырттай тірі, бірақ іштей бос кеңістік. Гүлмира жоғалғанда ешкімнің оны шындап іздемеуі – Бодрийяр айтқан «символикалық өлімнің» көрінісі. Мұнда Мишель Фуконың билік пен дискурс туралы тұжырымдары ақиқаттың қалай қалыптасатынын айғақтайды: шындықты фактілер емес, кімнің сөйлеуге хақы бар екенін анықтайтын бейресми иерархия бекітеді
Автор пафостан саналы түрде бас тартып, хаттамалық дәлдік пен адамның ішкі үрейін үндестіре білген. Бұл роман – бүгінгі қоғамға қойылған ащы диагноз: біз шындықты білмегендіктен емес, сол шындықтың астында қалып қоюдан қорыққандықтан үнсізбіз. Мұндағы тыныштық – әділет орнағаннан емес, бәрінің шаршап, морт сынғанынан пайда болған саңырау тыныштық.
«Тергеуші» – қазақ әдебиетіндегі интеллектуалды ізденістердің жаңа белесі. Бұл кітап бізді жауап беруге емес, сұрақ қоюға үйретеді. Бұл шығарма оқырманға дайын жауап бермейді. Ол автормен бірге тергеу жүргізуге, өз ар-ұжданының алдында жауап беруге итермелейді. «Тергеуші» – бүгінгі қазақ әдебиетінің универсалды, әлемдік әлеуметтік драма деңгейінде сөйлей алатынының дәлелі.
Гүлнұр ҚУАНЫШБЕКҚЫЗЫ