Біз – тарихтағы ең жылдам, ең өнімді, бірақ қазір қатты шаршаған буынбыз. Таңғы сағат бестен басталған «табыс марафоны», Илон Маск секілді аптасына 100 сағат жұмыс істеуге ұмтылу және әлеуметтік желідегі мінсіз өмір бізді тығырыққа тіреді. Жетістік бүгінде бақыттың өлшемі емес, «жарияланбаған» соғыстың қаруына айналды. Біз кімнен озуға тырысып жүрміз және бұл жарыстың мәресінде бізді не күтіп тұр? Биік шың ба, әлде эмоциялық сарқылу ма?
Жетістік эволюциясы
Адамзат тарихының әрбір кезеңі табысты адам бейнесіне өз талаптарын қойды. Біз бүгін бастан кешіп отырған жетістікке жету «марафоны» кенеттен пайда болған құбылыс емес, ол – ғасырлар бойы қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық эволюцияның жемісі. Алайда бұл эволюцияның соңғы нүктесі адамдарды бақытқа емес, шексіз мазасыздыққа алып келгендей.
Ерте заманда табыс дегеніміз – тірі қалу еді. Егер сен аңнан олжалы оралсаң, отбасыңды суықтан қорғай алсаң және ұрпақ өрбітсең, сен нағыз жетістікке жеткен адамсың. Бұл кезеңде жеке басқа тән амбиция деген ұғым мүлде болмаған. Жетістік ұжымдық сипатқа ие еді. Тайпаның немесе рудың амандығы жеке тұлғаның жетістігі ретінде қабылданды. Рухани деңгейде жетістік ата-баба аруағының ризашылығы мен табиғатпен үйлесімде болу еді.
Діни догмалар билеген орта ғасырларда жетістік адамның бұл дүниедегі жиған-тергенімен емес, оның рухани тазалығымен өлшенді. Алайда капитализмнің бастауында тұрған протестанттық этика (Макс Вебердің тұжырымдамасы бойынша) бұл түсінікті өзгертті. «Еңбекқор адам – құдайға ұнамды адам» деген қағида пайда болды.
Индустриялық революция кезінде жетістік алғаш рет материалдық және сандық көрсеткіштерге тәуелді болды. Еңбек өнімділігі, зауыттардың саны, өндірілген тауардың көлемі табыстың өлшеміне айналды. Бұл кезеңде адам «тетік» ретінде қарастырыла бастады. Кім көп жұмыс істейді, кім өнімділікті арттырады, сол адам қоғамның ең сыйлы мүшесі. «Егер сен аянбай еңбек етсең, кез келген биіктікті бағындыра аласың» деген америкалық арман концепциясы осы кезеңде туды.
XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басы жетістік ұғымын түбегейлі деформацияға ұшыратты. Ақпараттық технологиялардың дамуы жетістікті ішкі мазмұннан айырып, сыртқы бейнеге айналдырды. Бұрын сіздің табысты екеніңізді тек жақын ортаңыз білсе, қазір оны бүкіл әлемге паш ету – міндетті шарт. Бүгінгідей визуалды капитализм кезеңінде жетістік дегеніміз бұл сіздің шын мәнінде кім екеніңіз емес, экранда қалай көрінетініңіз. Әлеуметтік желілердегі лүпілдер, қаралымдар мен жазылушылар саны адамның әлеуметтік статусын айқындайтын валютаға айналды.
Эволюцияның қазіргі сатысындағы басты мәселе – жетістіктің шексіздігінде. Егер бұрын белгілі бір деңгейге жеткенде адам тоқтап, жемісін жей алса, қазіргі алгоритмдер мен жаһандық бәсеке тоқтауға мүмкіндік бермейді. Сіз бүгін шыңда болсаңыз, ертең жаңа тренд немесе жаңа технология сізді бір-ақ сәтте тарих қойнауына жіберуі мүмкін. Осылайша, жетістік бақыт әкелетін нысан емес, адамды үнемі үрейде ұстайтын шексіз жарыс жолына айналды.
Ел не дейді?
Көшпелілер дәуірінде жетістік жомарттықпен және ас-той берумен өлшенетін. Алайда заман өзгере келе, бұл игі дәстүр «көзге көріну» психологиясына ұласты.
Қазақ халқының түсінігіндегі жетістік эволюциясын қарастырғанда, өзіндік ерекшелігі бар феноменге тап боламыз. Бұл жетістіктің жеке бастық емес, әлеуметтік-демонстрациялық сипаты. Біздің қоғамда адамның табыстылығы оның ішкі қанағатымен емес, айналасындағылардың (ағайын-туыс, көрші-көлем, әріптес) берген бағасымен өлшенеді.
Бүгінде той жай ғана қуанышты бөлісу емес, жетістіктің есебін беретін алаңға айналды. Соңғы үлгідегі автокөлік, зәулім үй, думанды той қазір табыстың басты көрсеткіші. Адам өзіне қажетті нәрсеге емес, «елден қалмау» немесе «өзгеден асу» үшін ресурс жұмсайды.
Біздегі жетістікке ұмтылудың ең көлеңкелі тұсы – жасанды статус. Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, Қазақстандағы тұтынушылық несиелердің басым бөлігі той өткізуге немесе қымбат гаджеттер мен автокөлік алуға жұмсалады екен. Бұл – экономикалық тұрғыдан тиімсіз, бірақ әлеуметтік тұрғыдан «табысты» көрінудің амалы.
Адам өз табысынан әлдеқайда жоғары деңгейде көрінгісі келеді. Мұндай кезде интеллектуалдық капитал немесе денсаулық жетістік болмай қалады, жетістік материалдық заттардың жиынтығы ретінде қабылданады. Бұл жарыс адамды эмоциялық «тығырыққа» тірейді. Несиені жабу үшін көбірек жұмыс істеу, ал көбірек жұмыс істеген сайын өзіңнің «табысты» екеніңді дәлелдеу керек, ал ол үшін тағы да көп шығындалу керек. Бұл – бір шексіз тұйық шеңбер.
Бірақ бұл виртуалды жарыстың артында шынайы бақыт бар ма? Сарапшылар мұндай демонстрациялық өмір салты адамның өзін-өзі бағалауын төмендететінін айтады. Өйткені адам өз жетістігін ішкі сезіммен емес, сыртқы «лайкпен» өлшеген сайын, өзгеге тәуелді бола түседі.
Марафондар майданы
Қазіргі адамның құндылығы оның қасиетімен емес, өнімділігімен өлшенеді. Бұл үрдіс, әсіресе, кейінгі жылдары трендке айналған жаппай марафондардан анық көрінеді. Мәселен, таңғы сағат бесте тұру – жай ғана ерте ояну емес, бұл өзіңнің өзгелерден артық екеніңді дәлелдейтін факт. «Таңғы бестегі клуб» идеясы қоғамды екіге бөліп жібергендей. Бірі – ерте тұрып, әлемді бағындыруға дайын «жеңімпаздар», екіншісі – ұйқысын қия алмай, өзін кінәлі сезінетін «жеңілгендер». Негізі, ерте тұру адамның физикалық белсенділігінің көрсеткіші болуға тиіс қой. Алайда бұл «майданда» ерте тұру дегеніміздің өзі бастапқы мақсатынан айырылып, әлеуметтік статус құралына айналды. Жаппай спортпен айналысу, марафондарға қатысу, триатлон бағындыру қазіргі топ-менеджерлер мен кәсіпкерлердің жаңа «визит картасы». Егер сен марафон жүгірмесең, демек сенің ерік-жігерің төмен, яғни сен бизнесте де әлсізсің деген жасырын логика қалыптасты. Адамның марафон жүгіруі оның «ұзақмерзімді стратегияға төзімділігін» дәлелдейтін символдық дәлел ретінде қабылданады. Спорт – сауықтыру шарасынан «өзіңді қинау арқылы жетістікті паш етудің» құралына айналды.
Марафон немесе триатлон да қымбат хобби. Құрал-жабдықтар, коуч, арнайы тамақтану мәзірі және жарыстарға бару көп қаржыны талап етеді. Осылайша, спорт қоғамды саулыққа біріктірудің орнына, жаңа «таңдаулылар» класын қалыптастыруда. Тіпті, бұл – белгілі бір әлеуметтік ортаға кірудің «билеті».
Жалпы, спортты табыспен тығыз байланыстыру адамның психикасына қысым түсіреді. Егер адам жарақат алып немесе уақыт таппай спорттан қол үзсе, ол өзін тек физикалық емес, кәсіби және тұлғалық тұрғыдан да «жеңілген» сезінеді. «Менің ерік-жігерім жетпеді» деген ой адамның өзін-өзі бағалауын төмендетеді. Спорт демалыс емес, тағы бір «екінші жұмысқа» айналып кетті. Біз тіпті жүгіру жолағында да бәсекелес болуды тоқтата алмай қалдық. Нағыз саулық рекордтарда емес, өз денеңнің мүмкіндіктерін бағалай білуде екенін ұмытқандаймыз...
Жетістік сатушылар
Осы жаппай ұмтылыстың ең үлкен бөлшегі – коучинг индустриясы. Бүгінде әрбір екінші блогер немесе «өзін-өзі дамыту маманы» табысқа жетудің дайын «рецептін» саудалайды. «Өз әлеуетіңді аш», «Миллионердің ойлау жүйесін қалыптастыр», «Қаржылық еркіндікке 3 күнде жет» деген уәделер адамдарды шексіз сабақ алу мен тренингтерге қатысуға тәуелді етіп қойды.
Иә, ХХІ ғасыр адамды таңдаудың астында қалдырды. Ақпарат та, мүмкіндік те көп. Мұндай жағдайда адам миы «таңдау парадоксына» тап болып, шешім қабылдаудан шаршайды. Коучтар мен бизнес-тренерлер осы жерде «дайын өмірлік сценарийді» ұсынады. Расында, қазір айналаңызға қарасаңыз, адамдар өз бетімен өмір сүруден қорқып, әрбір қадамын коучтардың нұсқаулығымен жасауға дағдыланғанын байқайсыз. Өз ішкі дауысымызды тыңдаудың орнына, сырттан келетін «мотивациялық допингке» тәуелді болдық. Коучтар сабағына бару нақты іс әрекеттің орнын басатын психологиялық жұбанышқа айналып бара жатыр. Адамдар өз өміріне сараптама жасап, ұзақ жолмен жүрудің орнына, біреудің дайын «сәттілік алгоритмін» сатып алғанды оңай көреді. Коучинг бұл белгісіздіктен қорыққан адамға берілетін психологиялық таяныш іспетті.
Мотивация – бизнес саласындағы ең қымбат тауар. Оның керек екенін жоққа шығармаймыз. Алайда ол тез таусылады, сондықтан оны қайта-қайта сатып алу керек. Коучтардың адам өмірін өзгертуге талпынысы көбіне тұтынушыны мүмкіндігінше ұзақ уақыт жүйенің ішінде ұстап тұру принципіне негізделген. Бір курс біткенде, келесі «тереңдетілген» деңгей басталады. Бұл – шексіз тұтыну циклі.
Неге коуч болғысы келетіндер көп? Себебі бұл қазіргі заманның ең жылдам әлеуметтік лифті. Нақты кәсібі, терең білімі немесе тәжірибесі жоқ адамға «өмір сүруді үйрету» – ең табысты бизнес моделіне айналды.
Коучтардың көбеюі – қоғамның ішкі дертінің индикаторы. Біз өзімізді жоғалтып алған сайын, бізге «жол көрсететін» жолбасшылар көбейе береді. Алайда нағыз өзгеріс сырттан келген айғай-ұранмен емес, ішкі тыныштық пен терең рефлексиядан басталатынын ұмытпаған жөн.
Капитал құрбандары
Жаппай жетістікке ұмтылу бұл тек психологиялық емес, ең алдымен экономикалық құбылыс. Біз өмір сүріп жатқан нарықтық жүйе адамды тұлға ретінде емес, адами капитал немесе өндіріс факторы ретінде қарастырады. Осыдан келіп, тиімділік ұғымы адам өмірінің басты мақсатына айналды.
Капиталистік жүйеде тоқтап қалу – шығынға батумен тең. Сондықтан нарық бізге «үнемі өсу» идеясын таңады. Аталмыш идея корпорациялардан жеке адамдарға ауысты. Егер сен бүгін кешегіден көп жұмыс істемесең, жаңа дағды үйренбесең немесе табысыңды арттырмасаң, сен бәсекеге қабілетті емессің. Бұл жүйеде адамның бос уақыты экономика үшін «пайдасыз уақыт». Сондықтан қазіргі индустрия біздің демалысымызды да өнімді қылуға тырысады. «Демалыста кітап оқы», «пайдалы подкаст тыңда», «спортпен шұғылдан». Осылайша, адам тіпті ұйықтап жатқанда да өзін «жетістікке жұмыс істеп жатырмын ба?» деп кінәлауға мәжбүр болады.
Батыста Hustle culture (әрдайым қозғалыста болу, жанталасу мәдениеті) деп аталатын түсінік қалыптасты. Оның ұраны қарапайым: «Басқалар ұйықтап жатқанда, сен жұмыс істе. Басқалар демалып жатқанда, сен алға ұмтыл». Бұл – адамның физикалық мүмкіндіктерін елемей, оны үздіксіз «өнім беретін» машинаға айналдыру әрекеті. Бұл мәдениет әлеуметтік желілерде өте тартымды етіп көрсетіледі. Түнгі сағат екіде кеңседе отырып кофе ішу, таңғы бестегі жүгіру, «демалыс – әлсіздер үшін» деген қанатты сөздер жастардың санасына «жетістік тек қана өзіңді аямай қинау арқылы келеді» деген ойды сіңіреді. Яғни, егер сен шаршасаң, бұл жүйенің кінәсі емес, сенің «жеткілікті деңгейде жанталаспағаныңның» кінәсі.
Батыста мұндай жанталас әлі де болса сәнді көрінгенімен, шығыста, атап айтқанда Жапонияда бұл құбылыс өзінің ең сорақы шегіне жетті. Karoshi – сөзбе-сөз аударғанда «артық жұмыстан болатын өлім». Терминді жапондар 1970-жылдары экономикалық өрлеу кезінде ондаған қызметкердің инсульт пен инфаркттан тікелей жұмыс орнында көз жұмуына байланысты енгізді.
Аптасына 60-70 сағаттан астам жұмыс істеу ағзаның қорғаныс жүйесін толық бұзады. Алайда жапон мәдениетінде бастықтан бұрын жұмыстан кету – сатқындықпен тең. Бұл ұжымдық жанталас жеке адамның өмірін құнсыз етеді. Karoshi тек физикалық өлім емес, бұл сонымен қатар «жұмыс орнындағы суицид». Адамда жұмыстан басқа ешқандай бақыт қалмағанда, тығырықтан шығудың жалғыз жолы ретінде өлімді таңдайды.
Hustle Culture – адамды бақытқа емес, физикалық немесе рухани шаршауға, дертке жетелейтін жол. Жетістікке жету үшін өмір сүру мен өмір сүру үшін жұмыс істеудің арасындағы шекараны жоғалтып алу ХХІ ғасырдың ең үлкен қателігі. Нағыз ерлік – жанталасу емес, дер кезінде тоқтап, «менің өмірім жұмысымнан маңызды» деп айта алуда.
Экономикалық зерттеулер жұмыс уақытын шексіз арттыру өнімділікті өсірмейтінін, керісінше төмендететінін көрсетіп отыр. Бірақ жүйе адамды «сапамен» емес, «көлеммен» өлшеуді жалғастыруда. Сонда біз осы үлкен экономикалық тетіктің кішкентай бұрандаларымыз, ал жетістікке ұмтылу – сол тетіктің майланған дөңгелегі іспеттес. Жаппай жетістікке ұмтылу – жеке адамның таңдауы ғана емес, жаһандық экономикалық жүйенің бізге жазып берген сценарийі. Біз енді осы сценарийден шыға аламыз ба?
Жаһандық трендтер
Әлемдік деңгейде «жетістік марафонынан» шаршаған елдер бүгінде балама өмір сүру тәсілдерін іздеуде. Бұл бағытта Скандинавия елдерінің тәжірибесі ерекше назар аудартады. Олар әлемдегі ең бақытты халықтар рейтингінде үнемі көш бастап тұрады, бірақ бұл олардың ең бай немесе ең еңбекқор болғанынан емес, олардың «жеткіліктілік» философиясынан туындаған.
Данияның Hygge концепциясы қарапайым нәрселерден бақыт табудан тұрады. Мәселен, қымбат көлік емес, үйдегі жақындармен ішкен жылы шай жетістік. Ал Швецияның Lagom философиясы «артық емес, кем емес, дәл керек деңгейде» дегенді білдіреді. Егер біздің қоғамда «бәрінен озу» басты мақсат болса, оларда балансты сақтау – нағыз жетістік. Олар үшін жұмыс уақытынан кейін кеңседе қалу мақтаныш емес, өз уақытын басқара алмаудың белгісі ретінде қабылданады. Швециялықтар жұмыс уақыты біткенде кеңседен бірінші болып кетуге тырысады, өйткені олардың басты жетістігі – отбасымен өткізген уақыты.
Жылдамдықты табыстың өлшемі санаған дәуірге қарсы slow living тренді келді. Баяу өмір жалқаулық емес, бұл – әрбір сәттің маңызын сезіну. Мысалы, тамақтану кезінде fast food орнына slow food (тамақты рахаттанып, баяу дайындап ішу). Ақпаратта fast content орнына терең сараптамалар мен кітап оқу. Мансапта шексіз өсу орнына кәсіби шеберліктің сапасына мән беру.
Айдың арғы беті қандай?
ХХ ғасырдың дерті жұқпалы аурулар болса, ХХІ ғасырдың басты індеті – эмоциялық сарқылу. Бұл терминді алғаш рет 1974 жылы Герберт Фрейденбергер енгізгенімен, дәл бүгінгідей жаппай сипатқа ие болған емес. Г.Фрейденбергер мен Г.Норт сарқылудың 12 кезеңін анықтаған. Оның алғашқы сатысы – өзін дәлелдеуге деген шектен тыс құштарлық. Адам жетістікке жету үшін демалысын құрбан етеді, кейін өз қажеттіліктерін (ұйқы, тамақ) елемей бастайды. Ортаңғы кезеңдерде адамның ішкі бостығы пайда болып, ол бостықты мазасыз жұмыспен немесе зиянды әдеттермен толтыруға тырысады. Соңғы кезең – толыққанды депрессия және физикалық коллапс.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы аталмыш феноменді жұмыс орнындағы созылмалы стрестің дұрыс басқарылмауынан туындайтын «кәсіби синдром» ретінде ресми таныды.
Сарқылу дегеніміз жай ғана жұмыстан шаршау емес, адамның ішкі қуатының, мотивациясының және өмірге деген құштарлығының толықтай «күйіп кетуі». Жаппай жетістікке ұмтылудың, «міне, енді жетемін» деген үмітпен өзіңді аямай қамшылаудың соңы осындай психологиялық тығырыққа тірейді.
Сарқылу бір күнде пайда болмайды. Алғашында адам үлкен амбициямен, құлшыныспен жұмысқа кіріседі. Ол коучтар айтқандай жайлылық аймағынан шығады, таңғы бесте тұрады, демалыссыз еңбек етеді. Алайда адам ағзасының ресурсы шексіз емес. Бір күні ми «тоқта!» деп дабыл қағады.
Эмоциялық сарқылу созылмалы шаршауға алып келеді. Адам ұйқысы қанса да, демалыстан келсе де, өзін сергек сезіне алмайды. Бұрын қуаныш сыйлаған істер енді ешқандай сезім тудырмайды. Адам айналасына, тіпті жақындарына да салқын қарай бастайды. Көп жұмыс істесе де, «мен ештеңе бітірмей жатырмын», «менің жетістігім жеткіліксіз» деген ой мазалайды. Осыдан келіп адам жұмысқа тәуелді болады. Бүгінде бұл мақтауға тұрарлық қасиет ретінде бағаланады. «Ол күні-түні жұмыс істейді», «Оның демалысы жоқ» деген сөздер табысты адамның сипаттамасы іспеттес. Бірақ психологтер бұны алкоголизм немесе құмар ойындарына тәуелділікпен бірдей деңгейдегі дерт деп санайды.
Deloitte компаниясының зерттеуіне сүйенсек, қазіргі қызметкерлердің 77 пайызы жұмысында кем дегенде бір рет эмоциялық сарқылуды бастан кешкен. Оның ішінде миллениалдар мен Z буыны ең көп зардап шегуде.
Бұл дерттің қоғамға зияны адам капиталының сапасына әсер етуінде. Сарқылған маман тек физикалық тұрғыда кеңседе отырған, бірақ когнитивті қабілеті (шешім қабылдау, креативтілік) нөлге түскен тұлға. Біз айтып отырған жетістік осылайша өзін-өзі жоюға алып келеді.
ХХ ғасырдың ұлы ойшылдарының бірі Бертран Рассел 1932 жылы жазған «Жалқаулықты мақтау» эссесінде қазіргі жетістік культінің тамырына балта шабады. Автордың бұл еңбегі жаппай жетістікке ұмтылу марафонына қарсы жазылған ең қуатты интеллектуалды манифест. Ол адамзаттың бақытсыздығы – оның тыныш қана бөлмеде ештеңе істемей отыра алмауында және бос уақытты қылмыс ретінде көруінде екенін айтады. Оның пайымдауынша, адамзат «еңбек ету – ізгілік» деген жалған сенімнің тұтқынына айналған. Расселдің айтуынша, «Адамзат тарихындағы барлық ұлы өнер туындылары, ғылыми жаңалықтар мен философиялық ойлар сол бос уақыттың «нәтижесі». Егер адам таңнан кешке дейін тек күнкөріс немесе жетістік үшін жанталасса, оның миында жаңа идеяларға орын қалмайды. «Біз тым көп жұмыс істейміз және тым аз ойлаймыз», – дейді ойшыл. Нағыз өрке-ниет адамдардың өз қалауынша, ешқандай пайда көздемей айналысатын істері (хобби, оқу, ой толғау) көбейгенде ғана дамиды. Философтың пайымынша, адамның өз-өзімен оңаша қалып, ештеңе істемей отыра алуы – бұл ішкі еркіндіктің ең жоғарғы формасы. Бірақ қазіргі адам бұдан қорқады. Себебі тыныштықта ол өз ішіндегі қорқыныштарымен, сұрақтарымен бетпе-бет келеді. Сондықтан сол бостықты жұмыспен, марафондармен немесе ақпаратпен толтыруға тырысады. Көп адамның жұмысқа қашатыны осы ішкі жалғыздықтан, мазасыздықтан немесе өзін тұлға ретінде мойындатуға деген аштықтан туындайды. Жұмысқа тәуелді адам үшін мәре сызығы жоқ. Ол бір белесті бағындырғанда, қуанудың орнына бірден келесі қиын мақсатты іздейді. Мұны гормоналды деңгейдегі дофаминдік тәуелділік деуге де болады. Әлеуметтік желідегі лүпілдер мен мақтаулар бұл тәуелділікті одан сайын ушықтыра түседі.
Үнемі бәсекелестік пен үлгермей қаламын деген үрейде жүру ағзада стресс гормоны кортизолдың шамадан тыс бөлінуіне әкеледі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегіне сүйенсек, жүрек-қан тамырлары аурулары мен ерте инфаркттың 40 пайызы тікелей стрес пен артық жұмыс істеуге байланысты екен. Біз жетістікке жеткенде «ләззат аламын» деп ойлаймыз, бірақ сол шыңға жеткенде денсаулығымыз сыр беріп, жиған-тергенімізді дәрі-дәрмекке жұмсайтын жағдайға жетеміз. Міне, заманауи жетістіктің парадоксы.
Илон Маск әлемдегі жетістік культінің басты иконасы әрі осы «марафонның» ең жарқын құрбаны. Алайда көптеген коуч Илон Маскты «армандарды орындайтын тұлға» ретінде үлгі етеді. Бірақ оның өмірінің кадр сыртындағы көрінісі — «жетістікке жетудің» қаншалықты ауыр екенін көрсететін ескерту іспеттес. Илонның жетістігінің артында тек қана данышпандық емес, адам төзгісіз еңбек режимі мен психологиялық құрбандық тұр.
Масктың өзі аптасына 100-120 сағат жұмыс істейтінін мақтан етеді. Бұл – тәулігіне орта есеппен 17 сағат деген сөз. Ол Tesla өндірісі дағдарысқа ұшырағанда зауыттың еденінде ұйықтаған. Осы аскетизм оны табысқа жеткізгенімен, психикасына ауыр соққы болып тиді. Маск бірнеше сұхбатында «бұл ешкімге тілемейтін өмір» екенін, оның жаны қатты қиналатынын ашық айтқан. Аптасына 120 сағат жұмыс ерлік пе, әлде ессіздік пе? Өзіңіз саралап көріңіз.
Масктың жетістігінің артында сәтсіз некелер мен балаларымен арадағы күрделі қарым-қатынас тұр. Бұл – жұмысқа тәуелділіктің классикалық үлгісі. Оның бүкіл өмірі үлкен бір миссияға қызмет ету (Марсты бағындыру, экология), бірақ сол жолда ол қарапайым адами бақытты, тыныштық пен жақындарымен сапалы уақыт өткізуді құрбан етті.
Оның әлеуметтік желілердегі оғаш мінез-құлқы, эмоциялық тұрақсыздығы – ұзақ уақыт бойы стресс пен созылмалы шаршаудың нәтижесі. Бұл бізге мынадай ой тастайды. Егер әлемдегі ең бай адам өзін бақытсыз сезініп, үнемі мазасыз күйде жүрсе, онда біз ұмтылып жүрген жетістіктің мәні неде?
Илон Маск сияқты тұлғалар «егер сен аптасына 100 сағат жұмыс істемесең, әлемді өзгерте алмайсың» деген иллюзия тудырады. Бұл қарапайым адамдардың бойында кінә сезімін оятады. Алайда Масктың биологиялық және психологиялық ерекшелігі ереже емес, аномалия. Оны қайталауға тырысу өз өміріңе балта шабумен тең.
Нағыз жетістік – баланс
Жетістік адамның ресурстарын сарқу емес, оны басқара білу. Нағыз жетістікке жеткен адам көп ақша табатын адам емес, өз психикасының саулығын сақтай отырып, ұзақ қашықтыққа «жүгіре» алатын адам. Біз «өнімділік» туралы кітаптарды оқығанша, өз денеміздің дабылын тыңдауды үйренуіміз керек. Бұл дегеніміз денеңіз шаршаса, демалу. Мұңаюға, жылауға өзіңе рұқсат беру. Өзіңізді үнемі позитивті әрі белсенді болуға мәжбүрлеу – өз табиғатыңызға жасалған қиянат.
Сарапшылардың пікірінше, нағыз жетістік – баланс. Дамыған елдерде қазір материалдық байлықтан көрі, «сапалы уақытқа» көбірек мән беріле бастады. Жетістік – тек банктегі есепшот емес, ол тән мен жанның саулығы, сүйікті ісіңмен айналысу мүмкіндігі, отбасыңа және өзіңе бөле алатын уақытың.
Жетістік – өзгеден озу емес, өзіңмен тату болу. Ол таңертең қорқынышпен емес, қызығушылықпен ояну. Ол кешкісін атқарған ісіңе емес, өміріңнің сапасына риза болып ұйықтау.