Еліміз саяси реформалардың жаңа кезеңіне қадам басты. Үлкен өзгеріс алдында тұрғанымыз анық. Әлемдік саяси ахуал күрделенген шақта, түбегейлі саяси реформаларды қолға алудың маңызы мен мәні қандай? Біз осы бағыттағы бастамаларды талдап, сараптау үшін Сенат депутаты, ғалым Алтынбек Нұхұлымен кездестік.
– Қазіргі геосаяси ахуал күрделі. Халықаралық деңгейде қақтығыстар мен экономикалық тұрақсыздықтар байқалады. Осындай жағдайда еліміздегі кезекті жаңа реформалар қандай мақсатты көздеп отыр?
– Шын мәнінде, реформалар тек заңдарды өзгерту ғана емес. Бұл – мемлекеттің тұрақтылығын, ішкі бірлігін нығайтып, ел азаматтарының сенімін арттыруға бағытталған кешенді процесс.
Біз ішкі саяси құрылымдардың тиімділігі мен икемділігі елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ететінін көріп отырмыз. Сондықтан реформалардың негізгі бағыты – билік пен қоғам арасындағы диалогты күшейту, шешім қабылдау жүйесін ашық әрі тиімді ету. Сондай-ақ жастар мен қоғамның белсенді топтарын саяси процестерге тарту.
Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Қызылордадағы Ұлттық құрылтайда саяси, экономикалық және әлеуметтік салаларды қамтитын ауқымды реформаларды ұсынды. Саяси реформалар жекелеген өзгерістермен шектелмей, мемлекеттік басқару моделін тұтас қайта құруды көздейді.
2022 жылғы Конституциялық реформалар осы үдерістің берік іргетасын қалады десек, ал парламенттік реформалар – билік архитектурасын түбегейлі жаңғыртатын шешуші кезеңі.
Президенттің саяси реформаларды кезең-кезеңімен әрі жүйелі түрде жүзеге асыруы – терең ойластырылған саяси технологияның көрінісі. Өткен жылғы Жолдауында алғаш рет бір палаталы Парламент идеясын көтерді. Кейін Turkistan газетіне берген сұхбатында заң шығарушы органды реформалаудың маңызына тоқталды. Ал Ұлттық құрылтай мінберінде болашақтағы Парламенттің қандай болатынын толыққанды көрсетті.
Бұл – «Әділетті Қазақстан» қағидатына негізделген жаңа саяси модель.
Парламенттік реформаның басты мәні – өкілді органның өкілеттігін кеңейту және заң шығару процесін барынша ашық, жауапты әрі нәтижелі ету.
Реформаның тағы бір маңызды қыры – азаматтардың саяси өмірге белсенді қатысуына жол ашуы. Қоғамдық тыңдаулардың, депутаттық сауалдардың, азаматтық ұсыныстардың рөлі артып, халық пен депутат арасындағы тікелей байланыс күшейеді. Бұл тек саяси мәдениетті қалыптастырып қана қоймай, қоғамдық бірлік пен өзара сенімді тереңдетеді.
Аймақтық өлшемде де парламенттік реформалардың салмағы зор. Жергілікті өкілді органдардың ықпалы артып, өңірлік мәселелерді орталық деңгейде жүйелі түрде көтеруге мүмкіндік туады. Бұл аймақтардың теңгерімді дамуына серпін беріп, ел ішіндегі саяси тұрақтылықты және қоғамдық сенімді арттырады.
– БҰҰ-ға мүше тәуелсіз елдер саны 193 болса, соның 188-інде заң шығарушы орган бар екен. Президент Парламентті «Құрылтай» деп атауды ұсынды. Біздің түсінігіміз бойынша мекемелердің құрылтайшысы болады. Ал депутаттарды қалай атаймыз?
– Қазіргі әлемдік саяси тәжірибеде заң шығарушы органдарды атауда «Парламент» термині кеңінен қолданылады. Бұл ұғымның түп-төркіні француз тіліндегі parler – сөйлесу, пікір білдіру деген мағынадан бастау алады. Ал parlement сөзі кеңес, жиналыс, пікір алмасу алаңы деген ұғымды білдіреді.
Парламент – халықтың атынан сөйлейтін, қоғамдық пікірді білдіру арқылы заң қабылдайтын және билік тармақтары арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ететін негізгі саяси институт. Дегенмен заң шығарушы билік атауы барлық елде бірдей емес. Мысалы, Оңтүстік Кореяда – Ұлттық ассамблея, Германияда – Бундестаг, Жапонияда – Диет, Моңғолияда – Мемлекеттік Ұлы жиналыс, Өзбекстанда – Олий Мәжіліс деп аталады. Атауы әртүрлі болғанымен, олардың барлығының атқаратын қызметі ортақ – заң шығарушы орган.
Енді «Құрылтай» ұғымына келсек, ұлттық саяси дәстүрімізде ерекше тарихи және институционалдық маңызға ие. Құрылтай – елдік маңызы бар мәселелерді шешуге арналған жалпы халықтық кеңес. Тарихи тұрғыдан көне түркі дәуірінен бастап Қазақ хандығына дейін хан сайлап, соғыс пен бітім мәселесін шешкен, заң-жосықтарды бекіткен ең жоғары билік институты болды. Оның негізінде бір адамның еркі емес, ақыл-кеңес пен ортақ мәміле жатты.
Бүгінде Ұлттық құрылтай жаңаша мазмұнмен жалғасып, жаңа форма алды. Кейінгі бес жылда елдік маңызы бар мәселелер талқыланатын маңызды алаңға айналды. Алдағы уақытта заң шығару органы-ның Құрылтай аталуы ұлттық дәстүр мен заманауи саяси жүйенің тоғысуын білді-реді. Мұндай қадам қоғам сенімін арт-тырып, мемлекеттік басқарудың ашықты-ғын күшейтуге мүмкіндік береді.
Негізі, заң шығарушы органның атауы емес, оның қоғамға қызмет ету қабілеті, ашықтығы мен тиімділігі шешуші мәнге ие. Осы тұрғыдан алғанда, Құрылтай институтын жаңаша форматта дамыту – тарихи сабақтастықты сақтай отырып, саяси жүйені жаңғыртудың маңызды бағыты. Өз басым, бұл атауды қолдаймын.
– Шыны керек, біз Парламент реформасына дайындалып, осы бағыттағы жаңалықты күтіп жүргенде, Президент түбегейлі саяси реформа жүретінін мәлімдеді. Бұл өзгерістер елдің саяси жүйесін біртіндеп орталықтандыруға бағытталған қадам ретінде көрінеді. Сіз қалай қабылдадыңыз?
– Менің ойымша, жаңа құрылымдар бірнеше аспектімен маңызды.
Айталық, Халық кеңесі – бұрынғы консультативтік органдардың біріккен нысаны ретінде, саясаттың стратегиялық бағыттарын кеңінен талқылауға және қоғамдық өкілділікті арттыруға ықпал етеді. Сондықтан атқарушы билікті орталықтандыруға қарағанда, жаңа заман талабына сай басқарудың тетігі деп білемін.
Жуырда ғана Президент Жарлығымен құрамы бекітілген Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның бірнеше отырысы өтіп, Вице-президенттің өкілеттіктерін анықтау және оның статусын Конституцияға енгізу мәселесі талқыланды. «Халық кеңесі» институтын заңдастыру – ол қоғамдық бастамалар мен заң шығаруға ұсыныстар енгізу құқығына ие кеңес ретінде қарастырылуда.
– Құрылтайдан нақты білгеніміздей, Сенат пен Мәжіліс қосылмайды. Жаңа заң шығарушы орган – Құрылтай құрылып, оған жаңа саяси тұлғалар келеді деген әңгіме қызу талқылануда. Сіз Сенат депутаты ретінде осы жаңалықты қалай қабылдадыңыз?
– Қызылордада өткен құрылтайдан кейін айтылып жатқан пікірлерді де мұқият қадағалап отырмын. Дегенмен аталған бастаманың нақты іске асу тетіктері алдағы уақытта айқындала түсері сөзсіз.
Мемлекет басшысы Құрылтайдың маңызын арттыру, оның қоғамдық-саяси салмағын күшейту жөнінде нақты бағыт-бағдар берді. Сонымен қатар бұл институттың қандай форматта дамитыны уақыт пен жүйелі, байыпты талқылауды қажет етеді.
Сенат депутаты ретінде мұндай бастамаларға эмоциямен емес, ең алдымен институционалдық сабақтастық тұрғысынан қараймын. Себебі кез келген саяси реформа қолданыстағы жүйенің жинақталған тәжірибесіне сүйенуге тиіс. Сенат пен Мәжіліс – конституциялық негізі бар, өз орны қалыптасқан, саяси жүйеде айқын рөл атқарып отырған институттар. Сондықтан оларды бір сәтте жоққа шығару емес, керісінше, тиімді тұстарын сақтай отырып, жаңа форматқа бейімдеу маңызды деп санаймын.
– Депутаттық сауалдардың орындалу барысына, көтерілген мәселелердің шешілуіне көңіліңіз тола ма? Қазіргі қоғамда мықты депутаттар өзекті мәселелерді көтеруі керек деген түсінік қалыптасқан.
– Расында, биліктің есеп беруін қамтамасыз ететін, заңдардың тиімділігін арттыратын әрі қоғам мүддесін қорғауға бағытталған құралдың бірі – депутаттық сауалдар. Сенат мінберінен 70-ке жуық, әртүрлі тақырыпты қамтыған, оның 20 шақтысы тікелей өзім жариялаған депутаттық сауалдарды жолдадым.
Тұлғатану мәселесін тек тарихи таным мен мәдени рух аясында ғана емес, мемлекеттілікті нығайтып, қоғамдық бірлікті күшейтетін, ұлттық құндылықты ілгерілететін маңызды ресурс ретінде қарастыру қажет деп есептеймін. Осы орайда Ахмет Байтұрсынұлының 150 жылдығын, Қаныш Сәтбаевтың 125 жылдығын, Ебіней Бөкетов, Шахмардан Есенов, Кемел Ақышевтың 100 жылдығын, Өзбекәлі Жәнібековтің 90 жылдығын жоғары деңгейде атап өту мәселесін көтердім. Бұл бастамалар сәтті жүзеге асты деуге толық негіз бар. Мәселен, Қаныш Сәтбаевтың мерейтойына байланысты ауқымды іс-шаралар жоспары әзірленіп, 52 пункттен тұратын арнайы бағдарлама мемлекеттік деңгейде қабылданды. Соның 48-і толық орындалды. Бағдарлама аясында ғылыми-танымдық және публицистикалық кітаптар шығаруға ерекше басымдық берілді.
Депутаттық сауалдарымның ауқымына Наурыз мейрамын кең көлемде атап өту, Қазақстанның қолжазбалар мен сирек кітаптар қорын қорғау, Орта білім беру сапасын арттыру, «Таза Қазақстан» экологиялық акциясын кеңінен жүргізу, ішкі туризмді дамыту мәселелері де енді. Сондай-ақ Екібастұздағы жылу электр стансасы мен құбырларда апат орын алынуына байланысты жөндеу жұмыстарының аса маңызды екені және жылу энергетикасына арналған заң қабылдануы керек екені туралы тиісті деңгейде дабыл қақтым.
Былтыр көмірді тек отын көзі ретінде ғана емес, стратегиялық химиялық шикізат ретінде пайдаланып, оны экономика мен индустрияны дамытуға кеңінен қолдану жөнінде Үкіметке депутаттық сауал жолдадым. Биыл Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайда көмірдің еліміз үшін стратегиялық қор екенін атап өтіп, көмір арқылы қуат өндіру ісіне Ұлттық жоба мәртебесін беру қажеттігін айтып көңілімізді марқайтты.
Сонымен қатар депутат ретінде қоғаммен тұрақты байланыс орнатуға, зиялы қауым мен ғылыми ортаның пікірін ескеруге ерекше мән беріп келемін. Себебі заң шығару процесі – тек саяси шешім қабылдау ғана емес, ол қоғамдық сұраныс пен ғылыми ойдың тоғысатын маңызды алаңы.
Ал алдағы реформаларға келсек, Құрылтай халық сенімін арттыратын, ашық әрі тиімді заң шығару жүйесін қалыптастыруға қызмет етуге тиіс. Егер Құрылтай осы міндетті атқара алатын жаңа саяси институт ретінде дамитын болса, оны ұлттық саяси дәстүр мен заманауи басқару талаптарының үйлескен үлгісі деп білуге болады.
– Жаңа бір сөзіңізде көмір арқылы қуат өндіру мәселесін біраз уақыт бұрын көтергеніңізді атап өттіңіз. Осы бастаманың мәні мен сол кезеңдегі ұстанымыңызға кеңірек тоқталып өтсеңіз.
– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы 2023 жылғы Жолдауында металдарды терең өңдеу, мұнай, газ және көмір химиясын дамытуға басымдық беру қажеттігін атап өтті. Ал Қызылордадағы құрылтайда Курчатовтағы электр стансасы мен Екібастұздағы 2-ГРЭС-тің қосымша энергоблоктарын уақытылы іске қосу, 3-ГРЭС-тің құрылысын бастау қажеттілігін айтты. Көмір генерациясын дамытуға Ұлттық жоба мәртебесін берілуді тапсырды. Ертіс-Баян өңірі бұл Ұлттық жобада үлкен рөл атқарады деп ойлаймын.
Жалпы, Қазақстан энергетикалық ресурстарға бай мемлекет. Мұнаймен қатар, еліміздің көмір қоры әлемде 9-орында. Ғылыми болжам бойынша, Қазақстанда 33 млрд тонна көмір қоры бар екені зерттелген. Қордың негізгі бөлігі Павлодар мен Қарағанды облыстарында орналасқан.
2024 жылы елімізде 108,5 млн тонна көмір өндірілді. Оның 29,5 млн тоннасы экспортталды, 8,6 млн тоннасы коммуналдық мекемелерге, 65,7 млн тоннасы ЖЭО мен МАЭС-терде, 6,0 млн тоннасы кәсіпорындарда дәстүрлі технологиямен пайдаланылды. Сонымен қатар Қазақстан 2050 жылға қарай көміртегі бейтараптығына көшу жөніндегі халықаралық декларацияға қол қойған.
Қазір бірқатар дамыған елдер көмірді отын ғана емес, химиялық шикізат ретінде пайдаланып, одан 80-нен астам жоғары қосылған құны бар өнім өндіруге көшуде. Мәселен, Қытай көмірді газдандыру және сұйылту технологияларын енгізіп, көмір химиясын экономиканың маңызды саласына айналдырды. Елде жылына 2,7 млрд тонна көмір өндіріліп, оның 200 млн тоннасы табиғи газ, тыңайтқыш, полимерлер, графен, аккумуляторлар, жартылай өткізгіштер, құрылыс материалдары және басқа да жоғары технологиялық өнімдерге қайта өңделеді. Нәтижесінде, көмір химиясы Қытай экономикасының жалпы ішкі өнімін шамамен 25 пайызға арттырып отыр.
Ғалымдардың бағалауынша, көмір химиясын дамыту Қазақстан экономикасына қосымша 25-30 млрд АҚШ доллары көлемінде өнім әкелуі мүмкін. Бұл бағыт еліміз үшін стратегиялық маңызға ие. Алайда бүгінгі таңда көмір химиясын жүйелі түрде дамытуға бағытталған кешенді мемлекеттік саясат толық қалыптасты деп айту қиын. Алдымызда тұрған басты міндеттердің бірі – көмірді тек қазып алып, тұтынумен шектелмей, оны терең өңдеуге негізделген көмір химиясын дамыту.
Осы мақсатта көмір химиясын кешенді дамытуға арналған арнайы заң жобасын әзірлеу, мемлекеттік индустриялық саясат аясында салалық жол картасын бекіту, көмір химиясы бойынша жоғары білім беру бағдарламаларын енгізу және білікті кадрлар даярлау қажеттілігі туындап отыр.
– Біз алдағы үш жылда цифрлық мемлекетке айналуымыз керек. Бұл мақсатымыз орындала ма?
– Бұл сұраққа жауап беру үшін адамзаттың өнеркәсіптік дамуына қысқаша көз жүгірткен жөн. Жалпы, өнеркәсіптік эволюцияны шартты түрде төрт негізгі кезеңге бөлуге болады.
Бірінші кезең XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басын қамтиды. Ол бумен жұмыс істейтін машиналардың пайда болуымен байланысты. Осы кезеңде тоқыма өнеркәсібі, көмір мен темір өндірісі қарқынды дамып, адамзат қол еңбегінен машиналық өндіріске өте бастады.
Екінші кезең XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басына сәйкес келеді. Электр энергиясының өндіріске енгізілуі мен іштен жану қозғалтқышы бар көліктердің пайда болуы болат өндірісін, химия өнеркәсібін, теміржол жүйесін және машина жасауды жаңа деңгейге шығарды.
Үшінші кезең XX ғасырдың екінші жартысында басталды. Бұл уақыт автоматтандыру мен цифрландыру үдерістерінің күшеюімен ерекшеленді. Компьютерлер, электроника, ақпараттық технологиялар мен роботтандыру өндірістік процестердің ажырамас бөлігіне айналды.
Ал бүгінде біз төртінші өнеркәсіптік революция дәуіріне қадам бастық. Индустрия 4.0 аясында жасанды интеллект, үлкен деректер (Big Data), заттар интернеті (IoT), 3D-баспа, киберфизикалық жүйелер, «ақылды» зауыттар сияқты технологиялар кеңінен енгізілуде. Бұл үдерістердің негізгі қозғаушы күші – жоғары жылдамдықты интернет, суперкомпьютерлер мен жасанды интеллект.
Осыдан жиырма шақты жыл бұрын смартфондарда барлық сервистік қызмет түрлері шоғырланады деп кім ойлады? Бүгінде ұялы телефонсыз өмірді елестету мүмкін емес. Дәл сол сияқты цифрландыру үдерісіне ілеспей, заманауи әрі бәсекеге қабілетті қоғам құру мүмкін емес.
Ел Президенті биылғы жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялады. Жасанды интеллект туралы заңның қабылдануы және оның қолданыста іске асу механизмдері, жасанды интеллект экожүйесін қалыптастыруға қажетті негізгі элементтер, серпінді технологиялар саласындағы заманауи цифрлық шешімдер, сонымен бірге жасанды интеллекттің халықаралық деңгейде жүзеге асуы – еліміздің осы бағыттағы мүмкіндіктері мол әрі перспективасы зор екенін көрсетеді. Алдағы уақытта Астана мен Алматы қалаларында пилоттық режимде іске қосылуы жоспарланған жүргізушісіз такси мен дрон арқылы жеткізу жобалары соның айғағы. Осы бағыттағы жүйелі жұмыс елдің бәсекеге қабілеттілігін арттырып, жаңа мүмкіндіктер аймақтардың дамуына да жол ашатынына сенімім мол.
Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайда мемлекеттік аппаратта цифрландыруды тиімді ұйымдастыру, жасанды интеллектіні мемлекеттік басқаруға енгізу, құзырлы органдарда цифрлық шешімдерді пайдалану мәдениетін қалыптастыру, электрондық үкімет жүйесінің сапасын арттыру, цифрлық трансформацияның нақты экономикалық көрсеткіштерге әсерін талдау, деректерді өңдеу орталықтарын тиімді орналастыру, сондай-ақ мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру мен олардың тиімділігін арттыру жөнінде нақты міндеттер қойды. Бұл тапсырмалар қысқа мерзімде орындалуы тиіс стратегиялық басымдық ретінде белгіленді.
Жалпы алғанда, алдағы үш жылда цифрлық мемлекетке көшу – тек мүмкін мақсат қана емес, уақыт талабы. Ең бастысы, бұл бағытта саяси ерік бар, ал оны нақты нәтижеге айналдыру – мемлекеттік аппараттың, ғылыми қауымдастықтың және қоғамның бірлескен жауапкершілігі.
– Құрылтайда айтылған тағы бір маңызды міндет – Қазақстанды ірі транзиттік хаб ретінде дамыту. Бұл қалай іске асады?
– Транзиттік хаб – жүк немесе жолаушыны бір ғана көлік түрімен емес, бірнеше көлік түрін өзара тиімді байланыстыра отырып, бірыңғай логистикалық жүйе арқылы тасымалдау орталығы. Мұнда жүк жолдың бір бөлігінде теміржолмен, келесі кезеңінде автокөлікпен, қажет болған жағдайда теңіз немесе әуе көлігімен жеткізіледі. Ең бастысы – барлық процесс бір оператор арқылы, бір келісімшарт шеңберінде жүзеге асады.
Бұл не үшін қажет? Біріншіден, логистикалық шығындарды азайтады. Екіншіден, жеткізу мерзімін қысқартады. Үшіншіден, халықаралық транзиттің сенімділігін арттырады. Қазіргі жаһандық экономикада дәл осы факторлар елдердің бәсекеге қабілеттілігін айқындайды.
Қазақстан үшін халықаралық транзиттік хабқа айналуы аса маңызды. Біз теңізге тікелей шығатын жолы жоқ мемлекет болғанымызбен, құрлықтағы басты халықаралық көлік дәліздерінің тоғысында орналасқанбыз. Қытай мен Еуропаны, Ресей мен Орталық Азияны, Каспий арқылы Кавказ бен Түркияны байланыстыратын бағыттардың барлығы дерлік біздің аумақ арқылы өтеді. Осы әлеуетті толық пайдалану – стратегиялық міндет. Мысалы, Қытайдан шыққан жүк Қазақстан аумағы арқылы теміржолмен Каспий порттарына жеткізіліп, одан әрі теңіз арқылы Әзербайжанға өтеді, кейін Еуропа нарығына бағытталады. Бұл – Қазақстанның транзиттік хаб ретіндегі нақты әрі тиімді рөлін көрсететін үлгі. Елдің транзиттік табысын арттыру, логистикалық тәуелсіздігін күшейту, жаңа жұмыс орындарын ашу және Қазақстанды Еуразия кеңістігіндегі жетекші көлік-логистикалық орталықтардың біріне айналдыру жолындағы маңызды қадам.
– Әңгімеңізге рахмет.
Сұхбаттасқан –
Тоқтарәлі ТАҢЖАРЫҚ