Өткен жылы Моңғол Халық Республикасында Қазақ радиосы ресми құрылып, хабар тарата бастағанына 60 жыл толды.
Ептеп кештеу қалам алып отырсақ та, осы бір айтулы дата тасқа басылып, жадымызға жазыла берсін деген оймен ше-телдегі қазақ радиосының айтулы жетістіктерін жария етуді жөн көрдік. Себебі төрткүл дүниеге тарыдай шашылған елдің бір-бірімен арасы үзілген заманда тек аталған радио көп жағдайда құтқарушы рөл атқарды. Жергілікті жерлерде зиялы қауымның қалыптасуына, ағартушылықтың дамуына, тіл жүйелілігін сақтап қана қоймай, заман иірімдеріне бейімделуде өлшеусіз маңызға ие болды.
Тарих беттеріне көз жүгіртсек, Моңғол Халық Республикалық партиясының Орталық комитеті мен МХР Министрлер кеңесі 1965 жылдың 30 маусымында 292/242 қаулымен Баян-Өлгей қаласында радио хабар тарату бекетін ашу жөнінде шешім қабылдайды. Міне, осы құжат моңғол елінде қазақ радиосы құрылуының ресми негізі болды.
Әрине, моңғолшадағы ресми құжат «Баян-Өлгейдегі радио хабар тарату бекеті» деп аталғанымен, хабар қазақша таралғандықтан, біз үшін ол қазақ радиосы деп қабылданары сөзсіз.
Сол жылдары істің басы-қасында жүрген моңғолиялық қазақ мамандардың түрлі көздерде жария еткен естеліктері бізге мынадай ахуалдан хабар береді. Жоғарыдағы бұйрықтан соң келер айдың бесінде, яғни 1965-тің 5 шілдесінен бастап радио хабарын тарату стансасы (РХТС) сынақ режимінде іске кірісіп, тамыздың 20-сы күні хабар тарату ресми түрде бастау алған. Хабарлар кешкі мезгілде күнделікті 30 минут қазақ тілінде таратылып отырған.
Бір қызығы, Моңғолияның Баян-Өлгей аймағына радиоға қажетті желілерді тарту, құрылғыларды орнату секілді инженерлік жұмыстар Чехословакия мамандарының қолымен 1961-1965 жылдар арылығында жүргізілген екен.
Баян-Өлгейде құрылған радиохабар редакциясының басшылығына Моңғолия мемлекеттік университетінің түлегі, журналист Қизат Мәлікұлы тағайындалған.
Қ.Мәлікұлы тарихи Отаны Қазақстанға алғашқылардың бірі болып 1992 жылы қоныс аударды. 2020 жылы елордада дүниеден өтті.
Моңғол аймақтық партия комитетінің шешімімен тілші болып Шерияздан Нағышұлы, Елікбай Іңірбайұлы деген азаматтар тағайындалған болса, дикторлыққа Қабылахат Әбілмәжінұлы бекітілген.
Жалпы, моңғол жерінде радионың қазақша хабар тарата бастау тарихы ертеректе басталған. Елімізде қазақ радиосының тарихы сонау 1921 жылдан басталса, моңғол жерінде қазақша хабар тарау 1944 жылғы көктемгі айлардан бастау алған. Ресми құрылмаса да, сол кезден бастап аптасына бір рет 5-10 минуттан қазақша хабар моңғол астанасынан таратылып отырған. Жұртшылық Екінші дүниежүзілік соғыс деректерін, моңғол-жапон соғысы туралы ақпарды радиодан құлақтанып отырған.
Өкінішке орай, 1944-те бастау алған бұл істің басы-қасында болған алғашқы буын қазақ қызметкерлер туралы деректер толық сақталмапты. Белгілісі сол, Ө.Қамбар, О.Тілейхан, А.Соңғыбай, Қабышай Сәдуұлы секілді моңғол астанасында жұмыс істеп, жоғары партия мектебінде оқып жүрген жастардың ерекше жігері, қоғамдық көмегі арқасында Моңғолиядағы радио қазақ тілінде қысқа болса да өз тыңдарманына жол тартқан. Яғни, бастама жанашыр азаматтардың қоғамдық көмегі негізінде жүргізілген. Тек 1947 жылы ғана Моңғолияның Радио комитетінде саяси редактор штаты ашылып, оған МХРП ОК шешімімен ұлты қазақ маман Қ.Сәдуұлы тағайындалады. Аталған азамат, моңғол астанасынан қазақ тілінде радио хабар тарату ісін 1955 жылға дейін өзінің партиядағы негізгі жұмысымен қатар алып жүреді. Айта кетерлігі, Қ.Сәдуұлы моңғол радиосының қазақ тіліндегі таратылымын өзі дайындап, өзі оқитын болған.
1957 жылы Моңғолияның Радио комитетінде алғаш рет қазақ редакторы үшін ресми штат ашылады да, оған Моңғолиядағы қандастар арасынан шыққан алғашқы кәсіби журналистердің бірі, аудармашы Қизат Мәлікұлы тағайындалады.
Әрине, белгілі бір идеология аясында басқарылатын кез келген мемлекетте болатындай, Моңғолиядағы қазақ радиосы да «социалистік дамуға бет алған» моңғол қоғамын жақсы жағынан көрсетуді насихат ететін ақпараттық құрал ретінде құрылған еді. Мақсатына сай, радио күнделікті эфирде партия, үкімет, аймақ жаңалықтарын айтып, елдегі шаруашылықтың түрлі саласында болып жатқан оқиғалар туралы хабарлар таратты. Бұл сипаттағы хабарлар «Уақыт және уақиға», «Партия тұрмысы» деген айдарлармен таныстырылып тұрған.
Әйтсе де, қанша жақтан идеология құралы болса да, сондағы ұлты қазақ қызметкерлердің ат салысуымен радио Моңғолиядағы қазақ қоғамының тұрмыс-мәдениетіне леп берді, радио мұрағаты ел арасында шашырап жатқан өлең-жыры, өнері жазылып, жинастырылған алтын қорға айналды. Өйткені редакция ресми жаңалықтармен шектелмеуге тырысып, «Жауқазын», «Дала дидары», «Ауыл мәдениеті», «Әдебиет» секілді айдарлармен халық мәдениетін жариялап отырған. Маңыздысы сол, қазақ радиосы моңғол жеріндегі қазақ интеллектуалдық ақыл-ойының, әдебиеті мен жазушылығының бағдары мен шаңырағына айналды.
Моңғолиядағы Қазақ радиосы 1965 жылы ресми ашылған күннен бастап 1989 жылға дейінгі жиырма бес жыл бойы хабарларды күніне 30 минуттан таратып келсе, осы жылдан бастап 1 сағатқа дейін ұзартылды. Бұл да Кеңес Одағы жүйесіндегі серпілістердің моңғол елінде білінген дүмпулері мен демократияның жылымық лебі нәтижесінде мүмкін болды.
Баян-Өлгейде тұрып жатқан аға буыны бар, атамекенге оралғаны бар, «Тоғыздың хабары» туралы тіл қата қалсаңыз, елең етпейтіні аз. Осы бір сөз ел арасы мен санасына мықтап орнығып, бір дәуірге тән символдардың қатарына айналған. Баян-Өлгейде қазақ радиосы ашылған күннен бастап хабарлар тек кешкі тоғызда таралатын.
Істің басы-қасында болған алдыңғы буын өкілдері «жұрттың шаруасына жайлы болсын деген қаммен кешкі тоғызға қойдық» деп естелік айтса, кейінгі буын «бастау алып, дәстүрге айналған ырғақты сол күйі жалғастыра бердік» дейді. Қалай болғанда да, «Тоғыздың хабары» ел санасына заманның айықпас белгісі, тыңдарманның күндегі тұрмысының өзгермес бір қалыбы ретінде орныққаны байқалады.
«Тоғыздың хабарына» қатысты тағы жаңалығы 1990 жылдан бастап «Тоғыздың хабарын» Түркештің «Көңілашар» күйімен бастауды дағдыға айналдырған. «Тоғыздың хабарын» Өлгейдегілердің бәрі тыңдайтындықтан, «өзгеріс» ел арасында әжептеуір әбігерлік тудырып, тіпті, тыңдарман наразылықтарын білдірген. Себебі 1960 жылдардан бастап Бейсенбі бидің «Кеңес» күйімен ғана басталатын еді. Тыңдарманның санасына әбден сіңісті болғандықтан, жұрттың күнделікті тұрмысының мызғымас бір белгісіне айналғаны сонша, аудитория жаңашылдықты емес, қалыптасқан үрдісті қалады.
1990 жылдар қандастар атамекен шаңырағы астында алғаш қауыша бастады. 1992 жылдың қазанында Алматыда Дүниежүзі қазақтарының алғашқы Құрылтайы өтті. Міне, осы шараны Алтайдың арғы бетіндегі ағайынға жеткізу қамымен Моңғолиядағы қазақ радиосы арнайы тілші етіп бүгінде Алашқа аты мәшһүр ақын Сұраған Рахметұлын жібереді. Бұл сапар радионың қызметкерін шетелдік сапарға алғаш рет жіберген сәті еді.
Заманның кереғар лебіне қарамастан радио моңғол жеріндегі қазақты атамекенмен жалғап отыруға ұмтылды. 1966 жылы Сәбит Мұқанов бастаған қазақ жазушыларының делегациясын Баян-Өлгейге сапармен барып, жергілікті қазақ радиосы арқылы атамекеннің сәлемін жеткізді.
Радио арқылы Баян-Өлгейдегі қазақ Атамекендегі мәдениет ауасымен тыныстап отырды. Қазақ руханиятының асыл мұралары қазақ радиосының дикторлары арқылы қалың елге эфирден оқылды.
Моңғолиядағы қазақ радиосы, ол елде кейін пайда болған басқа да БАҚ жалпы қазақ журналистикасының құрамдас бөлігі екенін ұмытпауымыз керек.
Алмат АЛТАЙ,
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы қызметкері