Биыл Қазақстанда цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланды. Бұл туралы Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа жылдық құттықтауында мәлімдеген еді. Одан бөлек жуырда ғана Президент Turkistan газетіне берген сұхбатында: «Қазақстан цифрлық державаға айналуы керек. Бұл – қазіргі жаңа технология дәуірінде өркениетті ел болып қалудың бірден-бір жолы. Халқымыздың ой-санасы мұндай инновацияларға дайын екеніне сенімдімін. Қазақстан да экономика мен қоғамдық өмірге жасанды интеллектіні енгізуге басымдық беріп жатыр. Еліміздің бұл жұмысқа қатысты бастапқы мүмкіндіктері жаман емес», – деген еді.
Ендеше, еліміздегі жасанды интеллект саласындағы бастамалары қалай жүзеге асып жатыр? Ауқымды цифрлық жаңғыру ең алдымен қай салаларды қамтымақ? Алар асуымыз бен басар белесіміз қандай? Осы сауалдарға жауап іздеп көрелік.
Атқарылған ауқымды істер
Президент былтыр қыркүйек айындағы халыққа арнаған Жолдауында Қазақстанды үш жыл ішінде цифрлық мемлекетке айналдыру міндетін қойған еді. Содан бері бұл бағытта жүйелі жұмыстар атқарылуда. Өткен жылы жасанды интеллект саласында бірқатар жұмыстар атқарылды. Мәселен, мамыр айында Президент тапсырмасымен жасанды интеллектіні дамыту жөнінде арнайы кеңес жұмысын бастады. Мемлекет басшысының былтырғы Жолдауынан кейін «Жасанды интеллект туралы» жаңа заң күшіне енді. Осылайша, Қазақстан ЖИ саласындағы қоғамдық қатынастарды реттеуге заң жүзінде негіз қалаған әлемдегі алғашқы елдердің қатарына енді. Аталған саладағы мемлекеттік саясатты үйлестіру мақсатында Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі құрылып, AI-Sana жобасы аясында еліміз бойынша 650 мыңнан астам студент оқытылды. Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі мектептер мен жоғары оқу орындары арнайы бағдарламалар арқылы бейінді мамандарды даярлауға кірісті. Салалық ведомство жоспарына сәйкес, жасанды интеллект ең алдымен білім беру, ауыл шаруашылығы, өндіріс, логистика және тау-кен салаларында енгізілмек.
Бүгінде электрондық форматтағы мемлекеттік қызметтердің үлесі 91 пайызды құрайды. Тізімде 1 448 мемлекеттік қызмет бар. Олардың басым көпшілігі онлайн режимде қолжетімді. Бұдан басқа көрсетілетін қызметтердің 91 пайызын смартфон арқылы алуға болады. Бұл процесті азаматтар үшін барынша ыңғайлы ете түседі. Елімізде цифрлық құжаттардың 39 түрі енгізілген. Олар қағаз түрлерін толықтай алмастыра алады.
Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің мәліметі бойынша, қазір елде 200 мыңнан астам адам ІT салада еңбек етіп жүр. Оның 20 мыңы – жасанды интеллект маманы. Ведомство жасанды интеллектінің әлемдегі даму қарқынын ескеріп, алдағы бес жыл ішінде 1 миллион азаматқа заманауи дағдыларды үйретуді мақсат етіп отыр.
Биыл Amazon Kuiper компаниясымен спутниктік интернет жобасын іске қосу туралы келісімге қол қойылып, Starlink және OneWeb желілері Қазақстан нарығына кірді. Generation Nation бастамасы ондаған мың оқушы мен студентті жасанды интеллект, робототехника және бағдарламалау салаларына тартты.
Былтыр елімізде Alem.Cloud ұлттық суперкомпьютерлік кластері құрылды. Оның жобасы Біріккен Араб Әмірліктеріндегі G42 тобына кіретін Presight халықаралық технологиялық компаниясымен бірлесіп дайындалды. Қазақстан NVIDIA және Freedom Holding Corp. компанияларымен бірлесіп тәуелсіз AI Hub құру туралы келісімге қол қойды. 9 шілде күні ұлттық суперкомпьютерді іске қосу рәсіміне Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қатысты. Суперкомпьютерге нейрондық желілерді оқытатын стартаптар, іргелі және қолданбалы зерттеу жүргізетін университеттер, жасанды интеллектіні бизнес-процестерге енгізіп жатқан ғылыми орталықтар мен компаниялар қосыла алады. Суперкомпьютерді елге әкелу аясында Қазақстан алғаш рет жоғары технологиялық жабдықты кедендік баж бен қосылған құн салығынан босату механизмін құрды. Бұл елімізді халы- қаралық IT компаниялар мен операторларды тартымды ете түсті. 18 қарашада Alem.Cloud әлемдегі ең қуатты есептеу жүйелерінің халықаралық рейтингісінде 86-орын иеленгені хабарланып, 26 қарашада Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі ұлттық суперкомпьютер кластерінің ресурстарын пайдалануға өтінім беретін Alem.Cloud платформасын таныстырды. Өтінімдерді қабылдауда мемлекеттік басқару, білім беру, денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы мен су ресурстары, мұнай-газ саласы, тау-кен металлургия кешені, энергетика, геология және барлау, көлік пен логистика, өнеркәсіп және құрылыс, робототехника мен дрондар, киберқауіпсіздік, қаржылық технология салаларына басымдық беріледі. Суперкомпьютердің қаншалықты қуатты екенін түсіну үшін министр Жаслан Мәдиевтің Jibek Joly телеарнасындағы тікелей эфирде айтқан мәліметін келтіруге болады. «8 млрд адам секунд сайын математикалық есептеулер жасап отыратын болса, оларға суперкомпьютердің 1 секундта жеткен нәтижесіне жету үшін 4 күн қажет болады», – деген болатын министр.
Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің деректеріне жүгінсек, 2025 жыл қорытындысында Қазақстанда 2 606 ауылдық елді мекен жоғары жылдамдықты интернетке қосылыпты. Қазақстанда 6 мыңнан астам ауылдық елді мекен бар. 2026 және 2027 жылдары соның 3 мыңнан астамы (соның ішінде биыл –
1 900 ауыл) талшықты-оптикалық байланыс арқылы жоғары жылдамдықты интернетке қосылуға тиіс. Сөйтіп, Ж.Мәдиевтің сендіруінше, халықтың 99 пайызы жоғары жылдамдықты интернетке қол жеткізеді.
Сондай-ақ былтыр Алматы мен Астанада қуаттылығы 7,4 МВт болатын екі жаңа деректерді өңдеу орталығы (Data-center) пайдалануға берілді. Биылғы жылы жиынтық қуаты 12,9 МВт болатын тағы 3 ұқсас деректер орталығын іске қосуды жоспарлап қойды.
Халық тарапынан цифрлық қызметтерге сұраныс тұрақты түрде өсіп келеді. 2025 жылы eGov Mobile қосымшасы арқылы 54 миллионнан астам мемлекеттік қызмет көрсетілді.
ЖИ – экономикадағы табыс көзі
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев цифрландыру мен жасанды интеллектіні елімізде енгізу ішкі жалпы өнімге 14 миллиард доллардан 20 миллиард долларға дейін кіріс әкелуі мүмкін екенін айтқан болатын. «Сарапшылардың бағалауынша, жасанды интеллект 2030 жылға қарай әлемдік ішкі жалпы өнімге 17 триллион доллардан 26 триллион долларға дейін пайда әкеліп, 78 миллион жұмыс орнын аша алады. Ал Қазақстан жағдайында цифрландыру мен жасанды интеллектіні енгізу ішкі жалпы өнімге 14 миллиард доллардан 20 миллиард долларға дейін кіріс әкелуі мүмкін. Осындай болжам бар. Бірақ шын мәнінде қалай боларын өмір көрсетеді. Біз тың мүмкіндіктерді барынша пайдалануымыз керек», – деген болатын. Әлемдік сарапшылардың болжауынша, бірқатар амери-калық компания 2026 жылы ЖИ негізіндегі өнімдер арқылы табысын 6 миллиард доллардан 20 миллиард долларға дейін арттыруы мүмкін. Қытайда қазірдің өзінде жасанды интеллект мәселесімен айналысатын бес мыңға жуық компания бар. Сол себепті әлемдік алыптардың бәсекесін негізге ала отыра, елдегі инфрақұрылымды дамыту керегі анық. Қазір елімізде Alem.Cloud және Al-Farabium суперкомпьютерлері іске қосылған.
Мемлекет басшысы мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, финтех және экономиканың бірқатар саласында қол жеткізілген нәтижелерді ерекше атап өтіп келеді. Сонымен қатар екі мыңға жуық компанияны біріктірген IT-стартаптарды қолдауға арналған толыққанды экожүйе – Astana Hub инновациялық кластерінің жұмысына жоғары баға берілді. Astana Hub резиденттерінің саны 7 жылдың ішінде 1 875-ке, жиынтық табысы 4,3 млрд долларға жетті. Жыл ішінде IT қызметтер экспорты 1,5 млрд доллардан асқан. Жалпы, осы жеті жыл ішінде Astana Hub стартаптары 840 млн доллардан астам инвестиция тартқан.
Қазақстанда Цифрлық кодекс қабылданды
Жуырда ғана қабылданған цифрлық кодекс – цифрлық технологияны дамытуға, жасанды интеллектіні енгізуге және қауіпсіз әрі орнықты цифрлық ортаны қалыптастыруды қамтамасыз ететін негізгі құжат. Құжаттың қабылдануы елдің жекелеген цифрлық шешімдерден қауіпсіздік пен жауапкершілігі белгіленген, азаматтардың құқықтарын қорғау ережелеріне негізделген жүйелі цифрлық экономикаға көшуіне жол ашады. Цифрлық кодексте алғаш рет адамдардың цифрлық құқықтары заңнамалық тұрғыда бекітілді. Азаматтарға дербес деректерді жою, оларды өңдеуді шектеу, жасыру құқығы берілді. Биометриялық сәйкестендіруді қолдануға тек заңнамада көзделген жағдайларда ғана жол беріледі. Сондай-ақ алгоритмдік және автоматтандырылған жүйелердің көмегімен қабылданған шешімдерді уәкілетті мамандардың қатысуымен қайта қарау құқығы енгізілді. Бұл азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне әсер ететін цифрлық және жасанды интеллект шешімдерінің ашықтығы мен есептілігін қамтамасыз етеді.
Кодекс өзара іс-қимылды құқықтық тұрғыда реттеуге мүмкіндік береді. Электрондық құжаттармен қатар цифрлық құжаттар, цифрлық мәліметтер және цифрлық растаулар ұғымдары (кодтар, бір реттік идентификатор, push-хабарлама және биометриялық әдістер) енгізілді. Сондай-ақ Ұлттық цифрлық нысандардың құқықтық мәртебесі айқындалды.
Alatau City – цифрлық қала
Алматының іргесінде заманауи тұрпаттағы қала бой көтеретіні туралы көптен бері айтылып келді. Мемлекеттің жоспары бойынша Alatau аймақтағы толық цифрланған алғашқы қалаға айналып, Smart City технологияларын қолданатын, тауарлар мен қызмет ақысын криптовалютамен төлейтін елді мекен болу керек. Аумағы 98 мың гектардан астам жерді алып жатқан бұл қаланы толықтай жеке инвестициялар есебінен салу көзделіп отыр. Осы мақсатпен Үкімет мүшелері Оңтүстік Кореяда форум өткізіп қайтты. Alatau-дың соңғы рет жаңартылған шекарасы Қонаев және Алатау қалаларының Алматы облысының Талғар және Іле аудандарының аумақтарын қамтиды.
Alatau қаласында әуе такси жүйесін құру үшін шамамен 300 млн долларға электр-
лі eVTOL ұшақтарын сатып алу көзделіп
отыр.
Жоба аясында сертификаттау және демонстрациялық ұшуларға арналған сынақ алаңын құру, сондай-ақ Алатау мен Алматы қалаларының көлік желісіне әуе таксиді интеграциялау жоспарланған.
Биылғы жылдан үміт көп
Биыл цифрлық тұрғыда тарихи бетбұрыс жылына айналуы мүмкін. Мысалы, Үкімет барлық елді мекенді интернетпен қамтып шығуға уәде етіп отыр. Ескірді деп саналатын eGov «электронды Үкімет» орнына Қазақстан QazTech тұғырнамасына көшеді. Президент Жарлығына сәйкес, биылдан бастап дәл осы платформадан тыс үкіметтік ақпараттық жүйелерді әзірлеуге қатаң тыйым салынды. Өңірлерде және орталықта жаңа бірыңғай платформаға көшіру үшін барлық жүйеге техникалық аудит жүргізіледі. Биыл, ЖИ министрінің мәліметі бойынша, ХҚКО-лар (ЦОН) Apple Store форматында өзіне-өзі қызмет көрсетуге көшіріледі. Яғни, қазіргі терезе артында қызмет көрсетуші қызметкерлер отырған орталықтар ЖИ қызмет ететін «цифрлық офистерге» трансформацияланады.
Әзірге eGov-та мемлекеттік қызметтердің 91 пайызы онлайн қолжетімді. Порталда қазірдің өзінде азаматтарға арналған ЖИ-көмекшісі (ИИ-ассистент) енгізілді. Ал 2026 жылы, ЖИ министрлігінің хабарлауынша, eGov QazTech көмегімен жаңа архитектурада құрастырылатын болады.
Бұдан былай жасанды интеллект заң жазып, оның кейінгі орындалуын бақыламақ. Экономиканың барлық саласына цифрлық технологиялар енгізілмек. Мәселен, ақпараттық жүйелердің сенімділігін арттыру үшін мемлекеттік Tier-III деңгейіндегі деректерді өңдеу орталығы жұмыс істейді. ЖИ министрлігі І тоқсанның соңына дейін ақпараттық жүйелерді осы жаңа деректер орталығына (Дата-орталығына) көшіруді аяқтауы қажет. Мұның азаматтардың деректерін қорғау деңгейін арттыруға мүмкіндік беретіні айтылды. Сондай-ақ осы жылдың соңына дейін Каспий теңізінің түбімен Әзербайжанға тартылып жатқан талшықты-оптикалық байланыс желісін – кабель құрылысын аяқтау жоспарланып отыр. Ол аяқталған соң Қазақстан ғаламторды Батыстан тікелей тартуға көшеді. Әйтпесе, республикаға интернет-трафик Ресей арқылы келеді, ал Ресей болса, шетелдік интернетті бұғаттап тастап, оқшаулануға берік ден қойды. Демек, 2026 жыл бастамалардың жүйелі жалғасатын кезеңі болмақ.
Сарапшылардың айтуынша, 2026 жыл – тек еліміз үшін ғана емес, әлем үшін жасанды интеллект саласындағы трансформация кезеңі болмақ. 2026 жылдың Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялануы озық технологияларды жедел енгізуге және Қазақстан энергетикасын орнықты, цифрлық әрі технологиялық тұрғыдан тәуелсіз салаға айналдыру жолында қуатты серпін болмақ.
Наурызбек САРША