Кейінгі кезде «Қазақтың миы қырда жүр» деген пікірді жиі еститін болдық. Миы миллиардқа бағаланғандар мен өз ісін жаңғақша шағатын мамандардың мұхит асып, мәртебесін асырып жүргені туралы талай рет жазылды. Тіпті, орта мектепті бітірмей жатып, 9-сыныптан соң шетелге колледжге түсуді мақсат ететіндер легі көбейіп бара жатқанын да жаздық. Ал Америкада туған Айдан Арғын керісінше 9-сыныптан бастап атажұртында оқу үшін жалғыз өзі Астанаға қоныс аударған. Шыққан тегімді таниын, ана тілімді үйренейін деп келген Айдан екі жылда қазақшасын жақсартып, домбыраны шебер тартады. Осы ретте біз оқушы Айданды әңгімеге тартқан едік.
– Ең алдымен бәрімізді қызықтыратын сауал – Америкада туған Айданның атажұртына оралуына кім немесе не түрткі болды екен?
– Әңгімені әріден бастасам. Мен 2008 жылы Лос-Анжелес қаласында дүниеге келдім. Онда жақсы жағдай, жайлы ортам болды. Көптеген ұлт өкілімен, соның ішінде қытай, африка, жапон, испан балаларымен дос болдым. Сегіз жасымда отбасыммен Қазақстанға алғаш келгенде «Сәлем» дегеннен басқа сөз білмедім. Десе де, елде өткізген бір ай ішінде ұмытылмас әсер алып қайттым. Екінші рет 13 жасымда келгенде туыстарыммен Астана, Алматы, Талдықорған, Текелі қалаларын араладым. Үйлену тойына барып, таң-тамаша болдым. Америкада 200-300 адам жиылған тойды көрмейсің ғой. Содан соң Алматыда бір апталық лагерьге бардым. Ондағылармен араласып, жақсы достар таптым. Онда бәрі қатты-қатты ұнады. Америкаға қайтқан соң бір аптадан кейін әкеме «Қазақстанда оқысам бола ма? Маған онда ұнап қалды. Есесіне қазақ тілін үйренемін» деп едім, әкем «Келесі жылы көрейін. Туыстардан сұрап-білу керек» деп қысқа қайырды. Арада бір жыл өткен соң әкем: «Сен расында Қазақстанға барғың келе ме? Бұл қадамға дайынсың ба? Туыстармен сөйлесіп қойдым. Алайда Алматыға емес, Астанаға барып оқисың» дегенде қуана-қуана келісе кеттім.
Мені атамекенге жетелеп келген не десеңіз, өз тарихым, мәдениетім туралы көп дерек білгім келді. Мұны осы жерден басқа қайда білесің? Сосын, әрине ана тілімді үйренгім келді. Қаның қазақ болған соң қазақша қысылмай, еркін сөйлегенге не жетсін?! Одан бұрын ел тұрғындарының ашық-жарқын, қонақжайлығы да маған ұнады. Ал қазақша еттің дәмі тіл үйіреді. Америкада жылқы еті сатылмайды. Жалпы, елде дәм татқан тағамның дәмі бөлек екен. Кафелерден бөлек, Астанадағы Президент саябағында сатып тұрған тағамдары да сондай дәмді. Одан бөлек, табиғаты да көздің жауын алады. Әсіресе, Текеліде тұратын туыстарымызға барғанда ол жақтың тұмса табиғаты, соның ішінде Қора өзенінің маңындағы пейзаждың әдемілігіне көзің тоймайды.
– «Тамырыңды біл. Тегіңді таны» деп ата-анаң әдейі жіберген екен деп ойласақ, жас болсаң да бас болып, елге қоныс аударуға өзің бастамашы болғаныңа таңғалысымызды жасыра алмай тұрмыз.
– Иә, бұл идеяны ортаға салған – өзім. Елдегі ортада өмір сүргім келді. Қазақша еркін сөйлеуді мақсат еттім. Кішкене кезімде қазақша көп сөйлемедім. Үйдегілер ағылшынша, кейде моңғолша сөйлесетін. Кейінгі бес жылдан бері ата-анаммен тек қазақша сөйлесіп, күнделікті тұрмыста қолданатын сөздерді үйрене бастадым. Олар түсінбеген жерімді мысалмен жеткізіп, түзеп беруден шаршамайтын. Онымен қоса, YouTube-та жеке арнасы бар Мақсат деген кісіден бірнеше қазақша сөз жаттадым. Ол сөздерді құр жаттап қоймай, қолданысқа енгізіп, күнде сөйлеп жүрдім. Қазақша әндерді көп тыңдадым. Содан не керек, мұның бәрін Қазақстанға барып, тағы да жетілдіре түсу керек екенін анық түсіндім.
– Әкең атажұртқа көшуге рұқсатын бергенімен, анаң уайымдап, бірден жібергісі келмеген шығар.
– Әрине, 15 жасымда елге жалғыз келген соң анам қатты уайымдайды. Десе де, әкем: «Айдан елге баруға дайын. Онда тез бой үйретіп, сіңісіп кетеді. Уайымдаудың қажеті жоқ» деп оны жұбатқаны бар. Әдепкіде, қиын болғаны рас. Айналамдағылардың менталитеті басқа. Үйреншікті ортам емес. Бірақ кейін үйреніп кеттім. Автобуспен емін-еркін жүретін болдым. Жаңа достар таптым. Әкем де, анам да жаңа ортаға тез сіңісіп кеткеніме қатты қуанды. Ата-анам – қазақ тілі, мәдениеті десе, ішер асын жерге қоятын жандар. Екеуі де – Моңғолияда туған қазақтар. Жақсы өмір сүру, жайлы жағдай жасау үшін 2004 жылы АҚШ-қа қоныс аударған. Олар Моңғолияда жағдай жаман болғаннан кеткен жоқ. Сонда ағам Аманбек дүниеге келген. Қазір көпшілік «Америкалық арман» деген дүниенің соңына түсіп, сонда көшкісі келеді ғой. Әр адам жақсы нәрсені қалайды, көп нәрсеге қол жеткізгісі келеді. Сол секілді менің де ата-анам сондай оймен қоныс аударған.
– Қазір қазақтілді мектепте оқисың ба?
– Әкем бастапқыда «Тек қазақша оқытатын мектепте оқисың» деп, бас қаладағы қазақтілді гимназияға ертіп апарды. Десе де, ондағы мектеп директоры: «Балаңыз 100 пайыз қазақша білмейді. Біздің мектепте оқыса, бағдарламаға ілесе алмай қалуы мүмкін. Шыңғыс Айтматов көшесінен ары түссеңіздер, №81 Astana English School халықаралық мектебін байқайсыздар. Дұрысы, сонда барыңыздар. Сабақтар ағылшынша өтеді, балаңызға оңай болады» деп ақылын айтты. Әкем екеуіміз сонда барып, басшылықпен жолығып, кейін емтихан тапсырып, оқуға қабылдандым. Сөйтіп, екі жыл бұрын қыркүйекте оқуды бастап кеттім. Сыныбым жақсы, олардың ағылшыншасы да жақсы. Дегенмен басында олармен ағылшын тілінде сөйлескім келмеді. Күніне тек ағылшынша сөйлейтін болсам, елге не үшін келдім? Менің басты мақсатым – қазақ тілін толығымен меңгеру. Сөйтіп, олармен тек қазақша сөйлесемін. Тілім жетпей жатса, ағылшынша араластырамын. Бір сыныпта 23 бала оқимыз. Олардан көп сөз үйрендім. Түсінбей қалып жатсам, бәрі көмектесуге әзір тұрады. Әлбетте, орысша сөздер қолданатын кездер жиі болады. Орыс тілінде бірнеше сөз жадымда жатталып қалды. Десе де, орысша әңгіме өрбіп жатса, саналы түрде, әдейі қазақша сөйлеуге тырысамын. Өзі қазақ бола тұра, қазақша бір ауыз сөз білмейтіндерді көрдім. Алыстан сол тілді үйрену үшін келген мен мұны өз тіліңді қадірлемеу деп ұғамын. Айта кетерлігі, «Сонау Америкадан мұнда не үшін келдің? Керісінше, көп бала сол жаққа жете алмай жүр» деп сұрақты төпелете жөнелетіндер де бар.
– Оларға не деп жауап бересің?
– Мұндайда не үшін келгенімді егжей-тегжейлі түсіндіремін. Алдымен, әлбетте, қазақ тілін үйреніп, мәдениет, тарих, салт-дәстүрімізді тануға асық екенімді айтамын. Әрі өзімді танығым келетінін, маған мүлде бейтаныс ортаның жақсы адам болып қалыптасуыма қалай әсер ететінін білгім келетінін түсіндіремін. Сосын былай деймін: Сыныптастарым мен менің жағдайым екі түрлі. Олар өз елінде туып, өсіп, білім алып жүр. Олардың өзге елдер туралы көбірек білгісі келетіні анық. Мен Америкада туғанмын. Олар секілді мен де басқа ел, соның ішінде тарихи Отаным туралы көп дерек білгім келеді-ақ. Америкада тусам да, жүрегім қазақ деп соғатынын талай айттым. Қазақша сөйлескен де маған қатты ұнайтынын олар да жақсы біледі. Жоғарыда айтқанымдай, каникулға елге келіп, Америкаға қайта барғанда көпшіліктің алдында ата-анаммен қазақша сөйлескенімде, бойымды мақтаныш кернеді. Мен өз ана тілімді білемін! Мен өз тілімде сөйлей аламын! Бұл бақыт емей немене?! Сол кезде қазақша сөйлегеннен рахаттанып жүрдім. Ал Қазақстанға табаным тиіп, таңнан кешке дейін қазақша сөйлеу тіпті керемет қой! Осы ретте бас қалаға орналасып, мұндағы көпшілікке ілесіп кетуіме септігін тигізген Нұргүл Тау мен Үнзила Шапақ тәтелеріме шексіз алғысымды білдіремін.
– Қазақстандағы мектептердің оқу жүйесінде нендей өзгешелікті байқадың?
– Қатты таңғалдырғаны – Америкада химия, физика пәндері 11, 12-сыныпта ғана оқытылады. Ал Қазақстанда бұл пәндерді оқушылар 8-сыныптан бастап оқиды екен. Америкада күніне тек төрт сабақ болады. Бір сабақ 90 минутқа жалғасады. Ал мұнда күніне 6-7 сабақ, бірақ 40 минуттан өтеді. Тағы бір таңғалғаным, Америкада бір жылда жеті пән ғана оқимыз, ал Қазақстанда жыл бойы 12-14 пән оқытылады екен. Басында қатты таңғалғаным рас. Есесіне, кейін өзіме қызық әрі ыңғайлы болды. Себебі Америкада 90 минут бойы бір орында тапжылмай отыру қиынға соғатын. Алғашқы 60 минут қалыпты өтеді, дегенмен соңғы 30 минутта сәл қиналасың. Ал мұнда 40 минуттың қалай өте шыққанын сезбей қаласың. Ыңғайлы-ақ.
– Қазақ тілін сабақта үйренгеннен бөлек, қосымшаға барып жүр екенсің.
– Иә. Қазақ тілінен сабақ беретін Гүлімхан апаймен жақсы сөйлесемін. Сейсенбі, бейсенбі күндері мектепте қосымшаға барамын. Апайдың берген тапсырмасын орындап, білмегенімді сұрап аламын. Сабақ та, қосымша да қызық өтеді.
– Қазақ тілінен бөлек, домбыра үйірмесіне барады екенсің. Ұлттық аспабымызды елге келгенде үйренуді қолға алдың ба, әлде Америкада жүріп, онлайн үйрене бастадың ба?
– Әкем басында «Домбыра үйренемін десең, сатып әперемін» деп уәде берген еді. Расул деген ең жақын досым әрі сыныптасым алты жыл бойы музыка мектебіне барып жүр екен. Бір күні мектепте бір іс-шарада оның орындауындағы «Алаш аманаты» күйін естігенімде таңырқағаным сонша, көпке дейін ұмыта алмай жүрдім. Маған бұл туынды қатты әсер етті. Сосын одан «Бұлай домбыра шертуді кімнен, қалай үйренсем болады?» деп сұрадым. Ол өзі барып жүрген мектебінің мекенжайын айтып, бір рет барып көруге кеңес берді. Ақырында екеуіміз Астананы кезіп, домбыра іздеумен болдық. Расул екі сағат бойы түрлі домбыраны тартып көріп, құлағын түзеп, дыбысын келтіріп, ақыр соңында «Міне, мынау жақсы. Осыны алайық» деп таңдасып, көмегін тигізді. Бүгінде домбыра курсына барып жүргеніме төрт ай болды. «Ата толғауы», «Алаш аманаты», «Ер Тұран», «Көк ту», «Домбыра» күйлерін тарта аламын. Қазір «Дала рухы» туындысын үйреніп жүрмін. Әзірге жай домбыра ұстап жүрмін. Оқуға кетерде, нағыз сапалысын сатып алсам деймін. Себебі мұнымен тоқтап қалмай, жүрген жерімде домбыра тартып жүргім келеді. Енді он шақты күй үйренуім керек.
– Әңгіме ауанына қарасам, ата-анаңды сағынып жүргенге ұқсайсың.
– Америкада көп нәрсені қалдырып, 15 жасымда елге келіп отырмын. Әлбетте, сағынбай жүргенім жоқ, сағынып жүрмін. Ата-анамды, ағамды сағынамын. Әсіресе, анамның дәмді тамағын сағынамын. Олармен күніне бейнеқоңырау арқылы сөйлесемін. Достарымды да сағындым. Анда-санда хабарласамын. Америкамен байланысты болған дүниенің бәрін сағынамын. Десе де, мұның бәрі өзім, өзімнің болашағым үшін екенін жақсы түсінемін. Қазір 11-сыныпта оқимын. Ата-анам мен ағам жазда соңғы қоңырау кешіме арнайы келмек.
– Қандай мамандыққа тапсырмақ ойың бар?
– Болашағымды ІТ саласымен байланыстырғым келеді. Бұйырса, Американың бірнеше оқу орнына құжат тапсырғалы жүрмін. Оны бітірген соң, жұмыс істеп, қаражат жинап, жеке компания ашқым келеді. Қазір елде ІТ, жасанды интеллектке көп көңіл бөлініп жатыр ғой. Осы салаға маманданып, көп жобаны іске асырсам деген арман бар. Бас кеңсем – Астанада, екінші штаб-пәтер Лос-Анжелесте болса деймін. Алдағы уақытта Астана, Алматы, Лос-Анжелес арасында жол салып, кәсіп жүргізгім келеді. Жалпы, маған Астана қаласы сондай ұнайды. Барлығы жаңа, барлығы заманауи. Алматыға қарағанда ауасы таза. Астана Лос-Анжелеске сәл ұқсайды. Десе де, мұндағы кемшін нәрсе – тау жоқ. Лос-Анжелесте таңғы бестерде тау жаққа арнайы велосипедпен барып, сонда хайкинг жасағанды ұнататын едім. Десе де, мұнда да уақытым қызық өтеді. Мектептен келген соң, жаттығу залына барып, шынығамын. Сосын үйге келіп, тәтемен тамақтанамын. Достармен қала аралаймын. Сырғанаққа, квестке барамыз, одан шыққан соң сыртта тамақтанамыз. Сенбі, жексенбі күндері ұйқыдан тұра сала, қазақша әнді бар дауысына қойып қоямын. Сөйтіп жүріп, біраз шаруа тындырамын.
– Бос уақытта ағылшыннан сабақ беру туралы ой келмеді ме?
– Ондай ой болды. Әдепкіде «Мен – native спикермін. Қаладағы ағылшын тілін үйрететін орталықтардың біріне жұмысқа тұрып, speaking-тен көмектессем» деп ойлаған едім. Бір орталықтың поштасына хат жазып едім, бірақ жауап келмеді. Сөйтіп жүргенде өзім де бұл шаруаны ұмытып кетіппін. Десе де, елде жүрген уақытта өзгелердің ағылшыншасын жақсарту ісіне араласқым келеді.
– Арман-мақсатың орындалсын! Ақ жол!
Сұхбаттасқан – Әлия ТІЛЕУЖАНҚЫЗЫ