Биыл – Халықаралық Еріктілер жылы. Аталған бастаманы Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ұсынған болатын. Мемлекет басшысы бұл ұсынысты 2020 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының 75-сессиясындағы жалпы саяси пікірталас барысында айтқан еді. «Ерікті болу – еріксіз көмектесу емес, жүрекпен сезініп, ниетпен әрекет ету» дейді бүгінгі гуманизмге бет бұрған қоғам. Еріктілік (волонтерлік) – заманауи әлемде әлеуметтік жауапкершілік пен азаматтық белсенділіктің жарқын көрінісі. Алайда бұл ұғым бүгін ғана пайда болған жоқ. Еріктілік адамзат тарихында ежелден бар, ол әрқашан қоғам игілігі үшін жасалатын қайырымды істердің өзегі болып келген. Ендеше, еріктілер деген кімдер? Олардың қоғамдағы орны, маңызы қандай? Елімізде еріктілер қозғалысы қай деңгейде? Осы сауалдарға жауап іздеп көрелік.
Волонтер болу – асыл қасиет
2026 жылдың басталуына санаулы минуттар қалғанда Мемлекет басшысы Қазақстан халқын Жаңа жыл мерекесімен құттықтады. Президент дәстүрлі құттықтауында 2025 жыл халқымыз үшін мерейлі жыл болғанын айта келе: «Қазақстанның ұсынысымен Біріккен Ұлттар Ұйымы 2026 жылды Халықаралық еріктілер жылы деп жариялады. Халықаралық еріктілер қозғалысы тілеулестік, мейірімділік сынды мызғымас адамгершілік құндылық-тарын паш етеді. Бұл – біздің де халқымызға тән асыл қасиеттер» деп атап өтті. Жалпы, бұл қарарға Армения, Боливия, Германия және Кения қолдау білдіріп, құжатты қабылдауға ұйымға мүше 54 мемлекет қатысты. Онда еріктілердің қоғамдағы рөлі мен олардың тұрақты даму мақсаттарына жетудегі ықпалы кеңінен талқыланды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде: «Осындай құрметті жиында Халықаралық еріктілер жылының басталуына орай сөз сөйлеу мен үшін үлкен мәртебе. Бұл маңызды қадам біздің ортақ мақсатымызды, яғни еріктілікті дамыту мен оның ұлттық және жаһандық прогреске қосқан үлесін нығайтуды көрсетеді. Қазақстан осы бастаманы ұсынды және осы айтулы жыл бойы, одан кейінгі кезеңде де әлеуметтік маңызы бар еріктілік қызметті қолдау мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше барлық мемлекеттермен және азамат-тық қоғаммен ынтымақтастықты жалғас-тырады. Біз ерікті болудың тұрақты даму мақсаттарына жетуге үлкен ықпал етіп отырғанына сенімдіміз. Волонтерлердің күші мен ықпалы әрбір өңірде, әрбір қоғамда ерекше көрініс табады. Еріктілердің көмегі-мен жоғын түгендеп, барын бүтіндеп, қолдау көріп отырған отбасы көп. Олар әлемнің түпкір-түпкіріндегі апат аймақтарына ас-су жеткізіп, атылған оқ пен жарылыстарға қарамай медициналық көмек көрсетеді, психологиялық қолдау танытады» деген болатын. Халықаралық жыл аясындағы іс-шаралар волонтерлік қозғалысқа ұлттық, аймақтық және жаһандық деңгейде қуатты серпін береді, еріктілер қызметі саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға және оны одан әрі дамытудың негізгі векторларын айқындауға үлес қосатын болады.
Әлемде еріктілік қалай қалыптасты?
Сонымен, еріктілер қозғалысының тарихына, оның даму кезеңдеріне, қазіргі жаһандық рөліне тоқталайық. Ерікті (волонтер) – латынның voluntaries деген сөзінен шыққан. Яғни, өз еркімен ақысыз қызмет көрсетіп, қоғамдық жұмысқа белсенді араласушы адам. Бұл бағытта адамның жасы, жынысы, білімі немесе қаржылық жағдайы маңызды емес. Бастысы – таза ниетпен қолдан келетін іспен көмектесу. Еріктілікпен ұйымдар арқылы, ынталы топтармен немесе жеке де айналысуға болады. Мұндай қызмет түрлерінің аясы өте кең. Мысалы, әлеуметтік, спорттық, экологиялық, медициналық, қайырымдылық секілді көптеген түрі бар.
Еріктілік туралы алғаш рет антикалық дәуірде айтылған. Ежелгі Грекияда азаматтар өз еркімен қала өміріне көмектесіп, қоғамдық шараларға атсалысатын. Олар полистегі тәртіпті сақтауға, діни мерекелерді ұйымдастыруға, әлсіздерге көмек көрсетуге үлес қосатын. Бұл – азаматтық борыш әрі мәртебе болатын. Орта ғасырларда еріктілік көбіне дінмен байланысты болды. Монастырьлер мен шіркеулер кедейлерге көмек беретін орталыққа айналып, монахтар мен дін қызметкерлері науқастарға, жетім-жесірлерге қамқорлық көрсетіп отырды. Қайырымдылық негізіндегі бұл әрекеттер бүгінгі еріктілікке жол ашты. Волонтер сөзі әлемде алғаш рет 1600 жылы қолданылған. Әуелгіде соғыс кезінде майданға өз еркімен сұранып барғандарды ерікті деп атаған. Кейіннен барлық салаға ешкімнен қайтарым күтпей жұмыс істейтін адамды осылай атау қалыптасқан.
XVII-XVIII ғасырларда Еуропада алғаш қайырымдылық қоғамдары құрыла бастады. Ал 1859 жылы швейцариялық Анри Дюнан Солферинодағы шайқасты көріп, ауыр жаралы сарбаздарға көмектесу үшін алғашқы гуманитарлық ұйым – Қызыл Крест қоғамын құрды. Бұл – қазіргі еріктілер қозғалысының институционалды негізін қалаған маңызды кезең еді. XX ғасырда еріктілік жаңа сипатқа ие болды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда еріктілер тек әскерге жазылып қоймай, тылда, ауруханалар мен босқындар лагерьлерінде де белсенді қызмет етті. Қызыл Крест пен Қызыл Жарты Ай сияқты ұйымдарда қызмет еткен мыңдаған ерікті жауынгерлер бейбіт халықты құтқаруға атсалысты. Мыңдаған азамат майдан мен тылда өз еркімен көмек көрсетіп, госпитальдарда жұмыс істеп, гуманитарлық жүктер тасыды. Бұл кезеңде волонтерлер соғыс зардабын жеңілдетуге белсене араласты. Бұл кезеңде еріктілік – патриоттық борыш, ұлттық бірлік символына айналды.
1945 жылдан кейін БҰҰ, ЮНИСЕФ секілді ұйымдардың құрылуы еріктілік қызметін жаһандық деңгейге көтерді. Азаматтар соғыссыз қоғам құруға, кедейлікпен, аштықпен, эпидемиялармен күреске жұмыла бастады. Сонымен қатар экология, білім, денсаулық сақтау, мәдени мұраны қорғау секілді салаларда да еріктілердің рөлі артты. 1960-70 жылдары Батыстағы жастар еріктілік арқылы қоғамдық пікірге ықпал ете бастады. Мысалы, АҚШ-та Peace Corps (Бейбітшілік корпусы) 1961 жылы құрылып, жастардың әлем елдеріне барып, білім, денсаулық, ауыл шаруашылығы салаларында көмек көрсетуіне жол ашты. Бұл – еріктіліктің халықаралық форматқа шығуының бастамасы еді.
1970 жылы БҰҰ жанынан «Біріккен Ұлттар Ұйымының волонтерлері» деген атаумен халықаралық ұйым құрылған. Ұйымның басты мақсаты – әлемдегі еріктілердің басын қосып, олардың қызметін жан-жақты дамыту. Сол жылдан бастап әлемнің барлық елінде 5 желтоқсанда халықаралық еріктілер күні аталып өтіледі. Осы ұйымның ұйытқы болуымен, жер бетіндегі еріктілер бір ниет, бір тілекпен бірігіп, бірге жұмыс істей бастады. Сөйтіп, еріктілер әлемдік деңгейдегі үлкен күшке, тіпті ғаламдық қозғалысқа айналды.
Бүкіл әлемде осы волонтерлердің күшімен көптеген іс жүзеге асып жатыр. БҰҰ-ның дерегіне сәйкес, әлемде 1 миллиардтан астам адам еріктілікпен айналысады. Тіпті, ғалам тұрғындарының сегізден бірі ерікті ретінде қоғамдық жұмыстарға атсалысады деген ақпарат бар. Осыдан-ақ волонтерліктің бүкіл дүниежүзіне кең таралғанын білуге болады.
Елімізде еріктілер қозғалысы қай деңгейде?
Қазақ халқы үшін «ерікті» сөзі ешқандай да бөтен ұғым емес. Қайырымдылық жасау, біреуге қолғабыс ету қазақ халқының ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан, қанына сіңген жақсы қасиетінің бірі. Қазақ қашанда жетімін жылатпаған, ағайыны бір жұмыс бастаса жұмыла көмектескен халық. Соның бір мысалы – «асар» ұғымы. Ауылдас, ағайындардың ерікті түрде бірігіп, үй көтеру, шөп шабу секілді жұмыстарды атқаруын қазақта «асарлату» дейді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев елімізде волонтерлік қызметті дамытуға ерекше мән беріп, оны Әділетті Қазақстанды құрудың маңызды құрамдас бөліктерінің бірі деп санайтынын айтты. Мемлекет басшысының пікірінше, еріктілер – өз елінің шынайы патриоттары – адамгершілік құндылықтарды бәрінен жоғары қойып, мемлекет пен қоғам арасында сенімді серіктестікті нығайтуда ерекше рөл атқарады.
2002 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы бас ассамблеясы «Халықаралық волонтерлер жылын» жариялаған болатын. Еліміз сол жылдың өзінде Біріккен Ұлттар Ұйымының аталған бастамасына қолдау білдіріп, демеушілік жасаған. Ал 2010 жылы Қазақстанда ұлттық волонтерлер желісі құрылған. Ал 2016 жылы елімізде волонтерлік қызмет туралы арнайы заң да қабылданған. Мемлекет басшысының бастамасымен 2020 жыл Еріктілер жылы болып жарияланып, 2021-2023 жылдарға арналған волонтерлік қызметті дамытудың Жол картасы қабылданды. Сол шақта қолға алынған шаралардың нәтижесінде еліміздегі еріктілер саны 200 мың адамға жетті. Қазақстандық жастар әлемнің әртүрлі елдерінде БҰҰ еріктілері ретінде қызмет істейді. 2023 жылғы 20-21 шілдеде Астанада Мемлекет басшысының, БҰҰ-ның жоғары лауазымды өкілдерінің және әлемнің 30-дан астам елінен келген волонтерлердің қатысуымен Халықаралық волонтерлер форумының ұйымдастырылуы еліміздің жаһандық еріктілер қозғалысындағы маңызды рөлін тағы да растады.
Былтыр елімізде алғашқы жартыжылдықта волонтерлердің қатысуымен 27 мыңнан аса іс-шара ұйымдастырылды. «Игі істер марафоны» жобасы да қоғам тарапынан кең қолдау тапты. Отандастарымыз әлеуметтік, экологиялық және мәдени бағыттарды қамтыған 9 мыңнан аса игі іс атқарып, жобаға 40 мың азамат қатысты.
Сонымен қатар Мемлекет басшысының бастамасымен ТМД Үкімет басшылары кеңесінің шешімі бойынша жыл сайын Достастық елдері волонтерлерінің форумы ұйымдастырылатын болды. Оған сай ереже әзірленіп, оның негізінде жыл сайынғы Волонтерлер форумы құрылды. Алғашқы форум биыл Астана қаласында өтеді.
Бұған қоса республиканың түрлі аймақтарында 10 мақсатты топтың кездесуі өтті. Толық қаржыландыру бағдарламасы аясында 2025 жылы Кения, Түркия және Таиланд елдеріне еріктілер барып, күні бүгінде өз жұмысын абыроймен атқарып жатыр. Волонтерлер қарттар және балалар үйлерінде көмек көрсетіп, құтқару жұмыстарынан бастап оқыту жобаларына дейін түрлі салада белсенділік танытып жүр. Есесіне, 2025 жылы елдегі волонтерлер саны 300 мыңға жуықтады. Олардың қатарында 6 мың «күміс» волонтер және 810-нан аса волонтерлік ұйым бар.
2017 жылы елімізде өткен Универсиадаға 3 000 ерікті қатысты, оның 100-і шетелдік еріктілер еді. Сол жылы Астанада EXPO-ның өтуіне 4 000-нан астам ерікті атсалысты. Олар сегіз сағат үш ауысыммен жұмыс істеп, 4 миллион қонаққа тік тұрып қызмет етті. Сұрақтарына жауап беріп, жол көрсетті. Мұндай сауапты іске шын беріліп, бар уақытын соған арнағандар да бар.
Еріктілер халықтың басына қиыншылық түскен кездерде де қарап қалған жоқ. Мәселен, 2015 жылы Алматының Қарғалы, Таусамалы шағын аудандарында сел жүріп, көшелер мен аулаларды лай су басып қалғанда 200-ден астам ерікті зардап шеккендерге ас-су тасып, үйлер мен көшелерді батпақтан аршып, барынша көмектесті. Арыс қаласындағы әскери қоймадағы жарылыс кезінде де еріктілер өздерін тағы бір көрсетті. Эвакуация бекеттерін керек-жарақпен қамтамасыз етіп, әлеуметтік желілерде материалдық көмек жинады. Сондай-ақ жарылыс кезінде бір-бірінен адасып қалған отбасы мүшелері туралы арнайы база жасап, ақпарат беріп отырды. «Ұлттық еріктілер желісі» бойынша Арыс қаласының тұрғындарына Қазақстан бойынша 35 мың ерікті көмек қолын созыпты. 2020 жыл – Қазақстанда Еріктілер жылы деп жариялануы бұл бағытқа тың серпін берді. Сол жылы мыңдаған жас түрлі әлеуметтік, экологиялық, мәдени жобаларға тартылып, еріктілік нақты әлеуметтік күшке айналды. COVID-19 пандемиясы кезінде волонтерлер дәрі-дәрмек жеткізіп, медициналық қолдау көрсетіп, ақпараттық жұмыс жүргізіп, қоғамда шешуші рөл атқарды.
Жалпы, ел аумағында волонтерлік бастамалар қатары көбейді. Жақсылық жасауға ұмтылған, қоғамға пайдасын тигізуді мақсат еткен белсенді азаматтар да жыл санап артып келеді. Ел көлемінде Ұлттық фронт-кеңсе мен 20 өңірлік фронт-кеңсе жұмыс істейді, бірыңғай Call-орталық қызмет көрсетеді және Qazvolunteer.kz ұлттық онлайн-платформасы іске қосылған. Осындай жүйелі жұмыстың арқасында былтыр 56 волонтерлік жоба іске асырылып, жергілікті бастамаларды дамыту үшін 60 шағын грант бөлінді. Осы жылы да Қазақстан волонтерлік қозғалыстың негізін нығайтуды жалғастыра береді.
Еріктілерге қолдау – елге қолдау
Әлемде еріктілікті қолдайтын ірі ұйымдар бар. Солардың бірі жоғарыда айтқан БҰҰ Еріктілер бағдарламасы (UNV) – 1970 жылы құрылған. Қазір бұл ұйымның құрамында жыл сайын 8 мыңнан астам халықаралық ерікті түрлі елде қызмет етеді. UNESCO, UNICEF, Doctors Without Borders, Greenpeace сынды ұйымдар еріктілер көмегін кеңінен пайдаланады. Дамыған елдерде жолға қойылған, жүйелі түрде жұмыс істейтін қозғалыс бар екенін білдік. Олардың қызметі Еріктілер туралы заңда анық көрсетілген. Мысалы, әлеуметтік жағынан қорғалмаған топтарға, өмірлік қиын жағдайға тап болған балаларға, қарттарға, мүгедектерге әлеуметтік қызмет көрсету, жетім балаларды және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды ортаға бейімдеу, тәрбиелеу жөніндегі жұмысқа жәрдемдесу, зілзала, экологиялық, техногендік және басқа да апаттар, әлеуметтік шиеленістер, жазатайым оқиғалар салдарынан зардап шеккен адамдарға, құқық бұзушылық құрбандарына, босқындарға және шарасыздан қоныс аударушыларға, сондай-ақ хабарсыз кеткен адамдарды, Екінші дүниежүзілік соғыс пен басқа да соғыстарға қатысушылардың жерленген жерін іздеуге қатысу, қоршаған ортаны қорғауға және сақтауға, аумақтарды абаттандыруға қатысу, білім беруді, ғылымды, мәдениетті дамытуға, дене шынықтыруды, спорт пен белсенді демалысты дамыту мен өңірлік, өңіраралық, республикалық және халықаралық дене шынықтыру және спорттық іс-шараларды ұйымдастыру мен өткізуге қатысу, салауатты өмір салтын насихаттау бойынша жұмыс жүргізу – еріктілердің негізгі жұмыстары.
Жалпы, еріктілер десек, бірден жастар, оның ішінде жоғары оқу орындарының студенттері ойға оралады. Ал шетелдік тәжірибеде еріктілер жас ерекшелігіне қарай бөлінбейді. Қоғамға өзгеріс енгізуді қалаған кез келген адам бос уақытын еріктілікке арнауына болады. Деректерге сүйенсек, АҚШ-та 2022-2023 жылдар аралығында 28,3 пайыз немесе 75,7 млн адам формалды түрде еріктілікпен айналысты. Аустралия, Канада, Ұлыбритания, Норвегия сияқты дамыған елдерде еріктілер саны миллиондаған адамнан асқан. Мысалы, АҚШ-та 24 жасқа дейінгі еріктілер 22,6 пайызды, 25-44 жастағылар 26,7 пайызды құраса, 45-65 жас аралығы мен 65 жастан жоғары еріктілер саны 51 пайызға дейін жеткен. Бұл елде мектеп жасынан бастап балаларға «жақсылық жасау» идеясы түсіндіріледі. Жалпы, еріктілікпен айналысу – АҚШ азаматының басты қасиеттерінің бірі саналады. Дамыған елдерде еріктілік мемлекеттік саясаттың бір бөлігіне айналды. Айталық, АҚШ-та колледжге түсу үшін волонтерлік тәжірибе артықшылық саналады. Еуропа елдерінде арнайы еріктілік бағдарламалары мен гранттар қарастырылған. Сонымен қатар шетелде жұмысқа орналасуға келген жас маманның түйіндемесінде еріктілік қызметтің болуы – үлкен жетістік. Сондықтан да университет немесе колледж студенттері ерікті болуға қуана келіседі. Ұлыбританияда балалар үйіне егде жастағы еріктілер қамқорлық танытады. Олар жаңа өмірге аяқ басқан бүлдіршіндерге өз ақыл-кеңесін беріп, өмірлік тәжірибесімен бөліседі. Кез келген мәселеде бағыт-бағдар беріп отыратын болғандықтан олар бір-біріне бауыр басып, туған ата-әжесіндей болып кете-ді. Біздің елімізде де осыған ұқсас қайырымдылық шаралары қолға алынып келеді. Ұйымдастырушылар қарттар үйінің тұрғындары мен балалар үйінің тәрбиеленушілерінің басын қосып, іс-шаралар өткізіп тұрады. Жан жылуын аңсаған үлкендер балаларға бағыт-бағдар берсе, тәрбиеленушілер егде жастағы-ларға қуаныш сыйлайды.
Көптеген дамыған ел еріктілерді қолдауды заң жүзінде бекітеді. Батыс Еуропа елдерінің көпшілігінде мемлекеттік гранттар немесе субсидиялар еріктілер ұйымдарын қаржыландыруға бағытталған. Еріктілер ұйымдарының ресми статусы оларды әлеуметтік қолдаудың толыққанды субъектілеріне айналдырады.
Еріктілік тек адамға көмектесу ғана емес, әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық әсері бар жүйе ретінде қарастырылады. OECD зерттеулеріне сәйкес, волонтерлікпен айналысатындардың жұмысы кей елдерде ЖІӨ-ге 1,9 пайызға дейін үлес қосады, бұл айтарлықтай көрсеткіш. Ал әлем бойынша, жалпы ішкі өнімнің 2,5 пайызы волонтерлер еңбегінің жемісі көрінеді. Демек, еріктілердің еңбегін елдің экономикасының негізгі көмекшілерінің бірі деп қарастырған жөн.
Түйін:
Иә, бүгінде еріктілерсіз жұмыс бітпейді. Кез келген қоғамдық жұмыстарға еріктілердің қосыла кететінін білеміз. Апаттар мен тосын оқиғаларға да бірінші болып көмекке жүгіретін солар. Жақсылық жасау, жығылғанға сүйеу, жылағанда тіреу болу – кез келген адамның
қолынан келетін іс.
Наурызбек САРША