Еліміздің тәуелсіздік алғанына ширек ғасырдан асқан уақытта Түркістан облысы құрылды. Оның орталығы Түркістан қаласы болып бекітілді. Президент Қ.Тоқаев қалаға ерекше статус берді, Парламент бекітті.
Келешекте Түркістан түркітілдес халықтардың басын біріктіретін, қазақтың көне тарихын әлем жұртшылығына танытатын, туризмі дамыған үлкен орталық болатынына сенім мол. Таяу жылдарда халықтың саны еселеп өседі. Бірақ Түркістанның бүгінгі жағдайы көп ойлануға итермелейді. Тез арада қандай түйткілдерді шешуге тиіспіз?
Шөлге айналған аймақ
Түркістан қаласы мен Түркістан өңірі бүтіндей Арал-Сырдария экологиялық аймағына жатады. Қысқа уақыт ішінде Сырдария маңайы антропогендік шөлге айналды, орман-тоғай тек өзен жағасында ғана жиі көзге шалынады. Қызылқұмның ыстық ауасы кедергісіз Түркістанға жетеді, кейінгі жылдары ауа температурасының орташа жылдық көрсеткіші 1°C-қа көтерілген, ал жауын-шашынның жылдық мөлшері 28 мм-ге төмендеген.
Жылдың құрғақшылық кезеңі 225 күнге созылады. Наурыз айынан бастап қараша айының ортасына дейін жауын-шашынның булану деңгейі басым, топырақтың жоғарғы қабаты түгел кеуіп кетеді. Жазда ауа температурасы 45-50°C-қа дейін жетеді, аңызақ «керімсал», ал қыста «қарасуық» желі соғады, осының барлығы тек қана келушілерге ғана емес, жергілікті тұрғындарға да қолайсыздық тудырады.
Сырдария өзенінің бойындағы орман-тоғайды қалпына келтіріп, Қызылқұмның ыстығына тосқауыл жасау, Түркістан қаласының солтүстік-шығысына жасыл орман отырғызу, Ясы өзенінің арнасын тазарту, салынған құрылысты алып тастау, ағаш отырғызу – Түркістан қаласының экологиялық климатын жақсартудың негізі.
Бүгінде қаланың оңтүстігіне сексеуіл, т.б. ағаш түрлерін отырғызу жұмыстарын жүргізіп жатыр, бұл Қызылқұмның ыстығына, солтүстік-шығыстан тұратын Арыстанды-Қарабас желіне тосқауыл бола алмайды, қаржы босқа шығын.
Қаланың көшелері мен мекемелерін көгалдандыруда ауқымды жұмыс жүргізілген, бірақ көп жағдайда декоративті ағаштардың ерекшеліктері ескерілмеген. Адамдар көп жүретін тротуарлардың бойына жапырақты, ауруханалар ауласына фитонцидтер бөлетін арша, балабақшаларға жеміс ағаштарын, жүзім өсімдіктерін отырғызған тиімді. Жалпы, Түркістан қаласын көгалдандыру, дизайнер-дендролог мамандардың басшылығымен жоспарын жасау – бүгінгі күннің талабы. Көгалдандыруды тендер арқылы жүргізу түбегейлі қате, нәтижесі жоқ.
Осы жағдайға байланысты өсімдіктердің декоративті түрлерін аридті жағдайда интродукциялау, қалалар мен аймақтарды көгалдандыру тек ғылыми ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-экологиялық маңызға ие.
Осы мәселелерді шешу үшін Түркістан қаласында 1994 жылы аумағы 88 гектар, Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті құрамына кіретін жаңа Ботаникалық бақ құрылды. Ботаникалық бақта фитоинтродукциялық ғылыми-зерттеулердің нәтижесінде маңызды экономикалық, экологиялық қорытындылар жасалынды.
Ботаникалық бақта Түркістан қаласын, Арал-Сырдария аймағын көгалдандыруға декоративті өсімдіктердің 25 түрі ұсынылды, питомникте жыл сайын 100-120 мың көшет дайындау, өндіріске енгізу жоспарланып отыр.
Ахмет Ясауи университетінде фитоинтродукция мамандарын дайындауға толық мүмкіншілік бар, алайда көгалдандырумен кездейсоқ адамдар айналысады, нәтижесі төмен, мемлекеттік қаржы босқа жұмсалады.
«Жонға» жан бітер күн қайда?
Қаратаудың Үшөзен-Жон сұлу табиғатын Түркістан халқының демалыс орнына айналдыру керек. Жонның төбесі теп-тегіс, суы таусылмайтын бұлақтар. Жаздың шілде айында ауа температурасы 15-20 градус. Төмен жағында Үшөзеннің суы сарқырап ағып жатыр, плотина салып, су қоймасын орнатуға толық мүмкіндік бар, халық таза суға шомылады.
«Жон» қысқы демалыс орнына қолайлы, қар қалың жауады, шаңғы, т.б. спорт түрлерін ұйымдастыруға болады. Қаратаудың бұл ауданы халықтың ертеден отырықты мекені. Жаз жайлауы, қыс қыстауы болған. Үшөзеннің әр саласында 20-30 отбасы отырған. 1930 жылдары олар колхоз болып тіршілік етті, мал өсірді, егін екті. Халыққа қажетті су диірмен жұмыс істеген, бастауыш мектебі болған.
1950-1960 жылдары колхоздарды біріктіру нәтижесінде таудағы кіші шаруашылықтар таратылды, халық Түркістан маңына қоныс аударды. Ал 1990-2000 жылдары мал саны күрт азайып, таудың шұрайлы жері бүгінде бос қалды.
Түркістан әкімшілігі демалыс орнын ұйымдастыруға біраз әрекет жасады, «Шаға» жағасын салды. Қомақты қаржы жұмсалды, бірақ бұл жер бүгінде жұмыс істемейді.
Төбеңнен өтетін 40 градус ыстығы да, тұла бойыңды күйдіретін керімсал желі де «Шағада» демалуға мүмкіндік бермейді. Бұл орынның келешегі жоқ, ал оны қайта жаңғырту – ақшаны далаға шашу.
Әулиелер ізімен: туризмді жаңғыртар кез келді
Президент Қ.Тоқаев биылғы Жолдауында Қазақстанда туризмді дамытуға айрықша тоқталды. Осы орайда Түркістанда діни туризмді кешенді өркендететін уақыт келді. Түркістан өлкесінде көптеген әулие жатыр, халық олардың басына үй салған.
Арыстан баб – Ахмет Ясауидың ұстазы. Арыстан баб кесенесінің территориясы шағын жерді алып жатыр, қарасора, құрақ қамыс басқан, топырақ сорға айналған. Мелиорациялық күрделі жұмыстар жүргізіп, горизонтальдық дренаж системасын орнатып топырақты тұздан тазартып, жергілікті климатқа төзімді тораңғыл, жиде ағаштарын отырғызу, желге қарсы орман орнату, кесене орналасқан аймақты оазиске айналдыру – бүгінгі күннің талабы.
Арыстан баб ғимаратының алаңына Қаратаудың тас плиталарын арнайы құрал-жабдықтарды қолданып мамандар орнатуы керек, оны жабайы төсеген. Арыстан баб территориясын жергілікті халықтың, қонақтардың демалыс орнына айналдыруды қолға алу керек.
Кесененің маңына адамдарды жерлеуге болмайды, бейітті басқа жерге орнатқан жөн.
Әлемде тарихи орындар судың, өзеннің жағасына салынған. Атақты Тәж Махал Жамуна өзенінің бойына, ал Ахмет Ясауи мавзолейі Ясы өзенінің сол жағасына салынған. Бұл кездейсоқ емес, ойланған мәселе, өзендер горизонтальдық дренаж қызметін атқарған.
Ясы өзені – Қарашықтың тарихи ескі арнасы, қаланың ортасынан өтіп, Сырдарияға құйған. Бүгінде арна толық көмілген. Жер асты суы көтеріліп, Ахмет Ясауи ғимаратын тұз басу қаупі төніп тұр.
Ясы өзенінің арнасын қалпына келтіру, ирригациялық-мелиорациялық жұмыстар жүргізу, Ахмет Ясауи ғимаратын сақтау мемлекеттік деңгейдегі өзекті әрі жауапты мәселе.
Ахмет Ясауи мавзолейі территориясының көгалдандырылуы көңілден шығады. Бірақ жапырақты сәмбі тал, еменнің орнына көлеңкесі аз декоративті ағаштар отырғызылған.
Кесененің оңтүстігіне су қоймасы, көлшік салынған, екі аралық 800 м шамасы. Жер асты суы бір деңгейде болады, оның Ахмет Ясауи ғимаратына кері әсері анық, зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Бұл су қоймасының қала тұрғындары мен туристерге шілденің қайнаған ыстығында пайдасы шамалы.
Үкаша ата кесенесі Қаратаудың етегінде орналасқан, Түркістан қаласынан 45 шақырым шамасы. Мұндағы құдықтың құрылысы ерекше, геологиялық заманда пайда болған сияқты, ағын суға орналасқан.
Жылаған ата Қаратаудың Жонында жатыр, Түркістаннан 70 шақырым. Бұл бекер емес, келешекте халықтың мекені болатынын әулие білген. Балықшы әулие Қаратаудың солтүстік жағында, Сүйіндікте жатыр. Түркістаннан Созаққа шығатын асуды Балықшы деп атайды.
Созақ ауылында (Қарабура), Құмкентте Баба түкті шашты Әзиз, Қаратаудың солтүстік бауырында кіші бала Бөген өзенінің бойында Али Сыланқызы Нурила (Домалақ ана), Сайран ауданында Ахмет Ясауидың әкесі Ибрагим ата, Қарашаш ана, Қазығұрт тауында Ахмет Ясауидың шәкірті Ақтамберді (Ақбура), Ғайып Ерен қырық шілтен әулиелер кесенелері орналасқан.
Тіршілік тамыры
Түркістан өңірінің ауа райы жағдайы, топырағы және басқа ерекшеліктеріне байланысты өңір бес экологиялық-экономикалық ауданға топтастырылады: Сырдария бойының жағасы, Сырдарияның ескі даласы, Қаратау сілемдері жазығы, Тау бөктерінің адырлы даласы, Қаратау.
Сырдария бойының топырақ құрамы көктемгі тасыған суға байланысты. Сырдарияның бір текше метр суында 5-10 келі құм-қиыршықтастар мен минералдар бар, олар ғасырлар бойы жерге шөгіп, аллювиалды топырақ қабатын құрады. Сондықтан өзен жағасы топырағының құрамында құм мен саз алмасып келеді. Топырақ қабатының (А+В) қалындығы 20-25 см, құрамында 1 пайызға жуық гумус бар, өсімдікке зиянды тұздар аз. Сыр алқабында қауын-қарбыз, көкөністің түрлерін өсірген тиімді, жоғары өнім алуға болады. Топырақ пен ауа райы қолайлы болғандықтан механикалық құрамы жеңіл, құмшауыт жерлерге қызылша, сәбіз, пияз жақсы шығады. Жер асты суы жақын ызаға еккен қауынның құрамында 50 пайыз қант болады. Сыр бойында жел аз тұрады, қауынның жапырақтары аударылмайды, мұртшалары қурамайды. Қысқасы, Сыр алқабы қауын мен қарбыздан әрі сапалы, әрі жоғары өнім алатын экологиялық ауданға жатады. Диқандар бұл өңірде қауынның ерте пісетін, қысқа сақтайтын, қақ жасайтын, т.б. жүзден аса сортын өсірген.
Сырдарияның ескі даласы ертеде жайқалған оазис болған. Бұл өңірде Отырар қаласы, серіктес қалашықтар өсіп-өркендеген. Егіншілік жүйесі, бау-бақшасы жақсы дамыған, арада бірнеше ғасыр өтсе де, сол кездегі суару жүйелерінің іздері кездеседі. Бірақ бүгінде суару тәсілдерінің топырақ ерекшеліктеріне сәйкес жүргізілмеуі, коллектор-кәріз жүйесінің нашарлығы салдарынан топырақтың үстіңгі қабатын тұз басып, жер егіншілікке пайдаланудан шығып, шөлге айналған. Жұрт Отырар қаласын тастап, Қаратауға қарай көшкен. Мәселен, Отырар қаласына жақын Отырарабад елді мекені сол кезде жердің ең шұрайлысы болса, қазір шөлге айналған, темір жол жанында үш-төрт отбасы ғана тұрады. Осындай себептерден жер асты суы көтеріліп, топырағы сорға айналған соң, Шойтөбенің тұрғындары да кезінде Күлтөбеге ауысқан сияқты (қазіргі Түркістан қаласы). Бүгінде бұл өңір шөл далаға айналған, қарабарқын, жыңғыл сияқты бұталар өседі, тұрғындар оларды тамырымен қазып, отынға пайдаланып жүр.
Артезиан суларын шығарып, Сырдария өңірін, тау сілемдерін жеміс-жидек өсіретін аймаққа айналдыруды қолға алу керек. Халық селекционерлерінің қолында алманың, өріктің, жүзімнің ондаған сорты бар. Олар осы жердің климатына бейімделген.
Түркістан өңірі – табиғаты бай өлке. Жер астында үлкен су көлі бар, артезиан скважиналарын қазып, оларды құбырлармен қосып, ауызсу, қаланы көгалдандыру түйткілдерін шешуге болады. 1993 жылы университет қалашығында тереңдігі 850 метр скважина қазылған еді, одан секундына 25 литр су шығады.
Қаратаудың Шаян елді мекені тұсында тас плиталардың кені бар. Оны Түркістан қаласының алаңдары мен көшелері, жиек-жол, аяқжолдарының құрылысына пайдаланған экономикалық тұрғыдан аса тиімді әрі сәнді, ұзақ жылға шыдамды. Қазіргі қолданылып жүрген материалдар тым қымбатқа түседі, әрі кетсе 4-5 жылда тозады.
Созақтағы тұзды қара кенде жылдар бойы қона жатып халықтар буын, бел, Ащысай тұсындағы сарқырап ағып жатқан қос бұлақтың емдік суымен неше түрлі тері ауруларын емдеген. Осы мүмкіншіліктерді кеңінен пайдаланатын арнайы шипажайлар салатын уақыт келді, халықтың денсаулығы түзеледі.
Түркістан – Қарнақ – Үкаша Ата – Үш-өзен – Жон – Созақ автомагистраль жолын салса, электр жүйесін жүргізсе, Түркістанның күрделі түйіткілдерін шешуге болады.
Ахмет Ясауи – Үкаша ата – Жылаған
ата – Балықшы – Созақ – Баба Ата – Домалақ ана жаңа туризм маршруты ашылады, табиғаты сұлу Үшөзен – Жон Түркістан халқының демалыс орнына айналады.
Жон теңіз деңгейінен 1 000 метр биік. Келешекте жазы салқын, қысы жұмсақ Үшөзен – Жон өңіріне халық көп қоныстанады, жергілікті тұрғындар мен туристерге жағдай жасалынады, құрылыс нысандары салынады, қалашық орнайды. Түркістан халқы жұма күні кешкі жұмыстан шығып сенбі, жексенбі күндері үш қонып Үшөзен – Жонда демалады, дүйсенбіде жұмысқа барады.
Бұл – түркістандықтардың арманы.
Түркістан – Үшөзен – Жон арасы 70 шақырым, Арыстан баб пен Түркістан арасы – 60 шақырым. Туристерге қызмет көрсететін этнографиялық мекен қызметкерлері таңертең Түркістаннан жұмысқа келеді, кешке үйлеріне қайтады. Екі аралыққа такси ағылып жатады, автобус қатынамайды. Осы мәселе де оң шешімін тапса дейміз.
Экологиялық-экономикалық аудандардың өзіндік ерекшеліктеріне сәйкес ғылыми даму жоспарын жасап, бұл өңірде егін шаруашылығының барлық салаларын өркендетуге, жеміс пен жидек, қауын мен көкөністің сапасын жақсартып, экологиялық таза өнім өндіруге, бау-бақша өнімдерін өңдейтін кіші өндіріс орындарын салып, солтүстік аймақтарды жеміс шырыны және өрік қағымен қамтамасыз етуге болады.
Түркістан мен Созақты ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі, мәдениеті мен туризмі өркендеген экономикалық аймақ жасау пайдалы. Қаратаудың теріскей мен күнгей беткейін ертеден-ақ тарихы бір халық мекендеген.
Түркістан – Созақ – Қарағанды тас жолын салуды ойластыру керек, ондай жағдайда Түркістан облысының аудандары солтүстіктің өндіріс орындарына тікелей шығады.
Құлахмет БАЙЖІГІТОВ,
биология ғылымдарының докторы