Білім беру – кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуының басты тетігі. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін білім беру саласында түбегейлі өзгерістер жүрді. Сол өзгерістердің бірі – жекеменшік мектептердің көптеп ашылуы. Бүгінде мемлекеттік білім беру жүйесімен қатар жеке мектептер де қызмет атқарып, білім беру нарығында маңызды орынға ие болуда.
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін қоғамда білім беру саласын әртараптандыру қажеттілігі туындады. Қазақстанда алғашқы жеке мектептер 1990 жылдардың басында ашылды. Нақтырақ айтсақ, 1992 жылы қабылданған «Білім туралы» алғашқы заңда жекеменшік оқу орындарын ашуға рұқсат берілді. Осыдан кейін елімізде алғашқы жекеменшік лицейлер мен гимназиялар жұмысын бастады. 90-жылдардың ортасында Қазақстанда алғашқы халықаралық мектептер (Алматыдағы Haileybury, «Мирас» халықаралық мектебі) оқушыларға есігін айқара ашты. Ал 2000-жылдары жеке мектептер саны Алматы, Астана, Шымкент секілді ірі қалаларда арта бастады. Білім алуға сұраныс артқан сайын жекеменшік сектордың дамуына жаңа серпін берді. Статистикаға жүгінсек, 2019-2020 оқу жылының басында жекеменшік мектептер саны 189 болған. 2020-2021 жылы – 250 мектеп, 2021-2022 жылы – 377 мектеп, 2022-2023 оқу жылы жеке мектеп саны 551-ге жеткен. Бұл көрсеткіш жеке мектептер санының жыл сайын қалай артқанын, әсіресе 2021-2023 жылдар аралығында қарқынды түрде көбейгенін көрсетеді. Деректерге сүйенсек, бүгінде елімізде 744 жекеменшік мектеп бар. Ал оқушылар саны 300 мыңға жуық.
Ең қымбат мектеп – 18,1 млн теңге
Халықаралық мектептер филиалын ашамын десе, отандық кәсіпкерлер жеке мектеп саламын десе, Үкімет ешқайсының бетінен қаққан жоқ. Өйткені мемлекеттік мектепке артылған жүктің салмағы ауыр. Ал жеке мектептер бюджетке артылған жүктемемен қатар мектептегі орын тапшылығын азайтудың бір жолы. Сонымен қатар табысты бизнес көзі. Бұл сөзімізге елорда-дағы жекеменшік мектептердің саны мен бағасы дәлел болады.
Астанадағы ең қымбат мектеп – Haileybury халықаралық мектебі. Бұл мектеп алғаш Алматы қаласында 2008 жылы Ұлыбританиядағы Haileybury компаниясымен серіктестік аясында ашылды. Бұл коммерциялық емес білім беру жобасын бір топ қазақстандық кәсіпкерлер қаржыландырды. Мұнда оқушылар шетелдік және Қазақстандағы үздік жоғарғы оқу орындарына түсуге мүмкіндік беретін A levels бағдарламасы бойынша дайындалады. Haileybury Астана мектебі Астанада 2011 жылы ашылды. Мектеп оқушыларға IB World бағдарламасы бойынша білім береді, нәтижесінде жоғары сынып оқушылары әлемнің атақты әрі үздік білім ордаларында оқуға мүмкіндік алады. Білім ошағында балалар дайындық сыны-бынан (8,4 млн теңге) бастап, 13 сыныпқа (18,1 млн теңге) дейін білім алады.
Екінші орында – QSI (Quality Schools International). Халықаралық мектеп 2005 жылы ашылған. QSI – халықаралық мектептер желісінің бір бөлігі, мұнда негізінен шетелдік компания қызметкерлерінің, дипломаттардың, саяси тұлғалардың балалары оқиды. 300-ден астам ғана бала оқитын мектепте мұғалім көп. 40 шетелдік мұғалім болса, қазақ және орыс тілінен беретін ұстаздар саны – 10. Шетелдік мамандардың барлығында Солтүстік Америка, Еуропа, Азия мен Африкада сабақ бере алатын сертификаты бар. Мұғалімдердің көбісі магистр немесе PhD дәрежесі бар маман. QSI түлектері барлығы дерлік батыс елдері, Америкадағы ЖОО-ға оқуға түседі. Өйткені Quality Schools International ұйымы әр оқушыны жоғары оқу орындарына түсуге дайындайды. Forbes.kz жазуы бойынша, мектептің табысы 4,26 млрд теңге, ал оқудың орташа айлық сомасы – 1,5 млн теңге. 2023 жылы оқу ақысы жылына 12 млн теңге, ал былтыр 13,5 млн теңге болған. Ал биылғы оқу жылында 1-2 сынып –10,7 млн, 3-5 сынып – 11,3 млн, 6-8 сынып – 12,2 млн, 9-10 сынып – 13,2 млн, 11-12 сынып – 14,3 млн теңге. Оқу ақысының жыл сайын көтеріліп отырғанын бағалардан көріп отырмыз.
Үшінші орында – Spectrum халықаралық мектебі (бұрынғы «Нұрорда»). Бұл мектепте жылдық оқу құны 1-5 сыныптар үшін – 8,065 млн теңге, 6-8 сыныпқа – 8,5 млн теңге, 9-12 сынып – 8,95 млн теңге. Мектеп 2011 жылы Кембридж халықаралық стандартына ие болған. 2014 жылы халықаралық мектеп мәртебесін алды.
Кембридж оқу бағдарламасы бойынша білім беретін Ardingly Astana мектебіне балаңызды оқытқыңыз келсе қалтаңызда 9-10 млн теңге болуы керек. Түлектер жыл сайын Cambridge, Oxford, Айви Лигасы университеттеріне түседі. Бұл мектепке алдын ала тіркеліп, оқу ақысын ерте төлеймін десеңіз, 10-20 пайыз жеңілдік қарастырылған.
Canadian халықаралық мектебінде оқу – 5 775 000 теңге. Бұл жерде де бөліп төлеу және жеңілдіктер қарастырылған. 2022 жылы құрылған мектепке сұраныс жоғары, аз уақыттың ішінде танымал білім ошақтарының біріне айналып отыр.
Ең қымбат халықаралық мектептерден кейін тізімді ары қарай отандық жеке мектептер толықтырады. Astana Garden school балаларды халықаралық бағдарлама бойынша оқытады. Білім ордасына баланы тіркеуге 500 мың теңге төлейсіз. 1-6 сынып аралығында оқыту құны – 4,6 млн теңге (былтыр – 4,1 млн), 7-8 сынып – 5,4 млн теңге (былтыр – 4,95 млн), 9 сыныпта оқыту – 5,9 млн теңге (былтыр – 5,5 млн), 10-11 сыныпта оқыту үшін 6,9 млн теңге (былтыр – 6,6 млн) керек. Яғни, былтырғыға қарағанда баға 500 мың теңгеге өскен.
Miras халықаралық мектебінің бағасы да қымбат. Бұрынғы жылдары төменгі және жоғары сыныптарда оқу 3,3 млн теңгеден бастап 6,7 млн теңгеге дейін болған. Мұнда оқу құны тіл біліміне байланысты артады. Мәселен, биылдан бастап орыс бөліміндегі төменгі сыныптар 3,8 млн, екі тілді – 5,1 млн, ағылшын тобы 6,2 млн, ал жоғары сыныптар 8,7 млн теңгеге дейін төлеуі керек.
Бағасы орташа мектептерге Астана халықаралық мектебі (2,7-4 млн теңге), Riviera International School (4 140 000 теңге), New Generation мектебі (4 245 000 теңге), Tamos Space school (3,07 млн-3,8 млн теңге) жатады. Оқу ағарту министрлігінің хабарлауынша, бағаның жоғары екеніне қарамастан жыл өткен сайын мегаполистерде жеке мектептерге сұраныс артып келеді.
Оқу-ағарту министрлігінің ақпаратына сүйенсек, жеке мектептерде оқу (оған мемлекеттік тапсырысқа қатысатын халықаралық мектептер де кіреді) солтүстік өңірлерде орта есеппен 1,2 млн теңге, оңтүстік өңірлерде – 491 мың теңге. Шығыста орта есеппен – 903 мың теңге болса, еліміздің батысында жылына 1 млн теңге жұмсайды. Ал еліміздің орталығындағы баға – 960 мың теңге. Ал Шымкентте жыл сайынғы төлем орта есеппен 871 мың теңге. Алматы мен Астанада – 1,9 және 2,3 млн теңге.
Жеке мектеп табыс көзі ме?
Баланы бренд мектепте оқыту тренд пе дерсің. Оқу ақысы қымбат болса да мектептерде жоспарланған бала саны толық. Әрбір ата-ана баласының болашағы, шетелде білім алу үшін жастайынан инвестиция құйғысы-ақ келеді. Бірақ мұндай бағаны қарапайым халықтың қалтасы көтермейді. Сонда сапалы білім қалталыларға ғана мүмкін бе дерсің. Қалтасы жұқаларға да мүмкіндік бар. Ол кейбір мектептер ұсынатын арнайы оқу гранттары. Өзінің білімді екенін дәлелдеген шәкірт жеке мектепке қабылдана алады. Алайда бұл бақ та әркімге бұйыра бермейді, себебі бұл жерде де жең ұшынан жалғасқан жемқорлық бар. Не десек те, жеке мектептер белгілі бір деңгейде бәсекеге қабілетті орта құрып отыр. Олардың артықшылығы көп. Оны мойындауымыз керек. Ең бірінші, оқыту сапасы мен бағдарламасы. Жеке мектептер мемлекеттік стандартты сақтай отырып, қосымша авторлық бағдарламаларды қолдана алады. Кейбір мектептер халықаралық стандарттарға сай (мысалы, IB – International Baccalaureate, Cambridge бағдарламасы) білім береді. Екінші ерекшелігі – материалдық-техникалық базасы. Ірі қалалардағы жеке мектептер заманауи технологиялармен, жаңа кабинеттермен жабдықталған. Оқушыларға робототехника, IT, шет тілдері, өнер, спорт бағытында кеңейтілген мүмкіндік беріледі. Үшінші, сыныптағы оқушылар саны. Әдетте, жеке мектептерде бір сыныптағы бала саны 15-20-дан аспайды. Бұл әр оқушыға жеке көңіл бөлуге мүмкіндік береді. Төртіншіден, тілді меңгеру. Көптеген жеке мектепте үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) білім беру жүйесі енгізілген. Кейбірі толығымен ағылшын тілінде оқытады. Жаңа әдістемелерді қолдану мүмкіндігі, оқушыға жеке көзқарас, шет тілдерін тереңдетіп оқыту, қосымша пәндер мен үйірмелердің көп болуы жеке мектепке сұранысты өсіріп отыр. Алайда кемшілігі де жоқ емес. Мәселен, оқу ақысының қымбаттығы, барлық әлеуметтік топтарға қолжетімсіздігі және кейбір мектептердің лицензиясы мен сапасы күмән тудыруы.
– Қазір түрлі жеке меншік мектеп көп. Ең қымбаты – ағылшын тілінде халықаралық бағдарламамен білім беретін, шетелдік ЖОО-ларға түлектері көп түсетін мектептер. Сонымен қатар өңірлерде мемлекеттік стандартпен оқытатын жеке мектептер де бар. Жалпы, жеке мектептердің артықшылығы – сыныпта бала санының аздығы. Бұл – үш ауысымды әрі бір сыныпта 30-40 оқушыға дейін оқитын мемлекеттік мектептен әлдеқайда жақсы. Отандық жеке кәсіпкерлер ашқан білім ошақтарында балалар мемлекеттік бағдарламамен оқып, түстен кейін түрлі үйірмелерге қатысады, қосымша сабақтарды тереңдете оқытады. Бұл ата-анаға да, балаға да қолайлы. Әке-шешесі таңертең мектепке әкеліп, кешке алып қайтады, баланың бос уақыты тиімді ұйымдастырылады. Баланы ары-бері ешқайда тасымайды, бәрі бір мектептің ішінде. Уақытын жоғалтпайды, баға жағынан да қолайлы. Одан соң ата-ана ақша төлеп оқытып жатқандықтан нәти-жесін де сұрай алады. Мектеп те сол үдеден шығып, білім сапасын арттыруға тырысады, – деді Zerdeli ақыл-ой дамыту орталықтары мен мектептер желісінің негізін қалаушы Ырысбек Мәуіт.
Кәсіпкердің айтуынша, мемлекеттік болсын, жеке мектеп болсын лицензия керек. Ол заң талаптарына сай бекітілген бұйрық бойынша санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің, ары қарай өрт қауіпсіздігі сынды көптеген қауіпсіздік шарасына қатысты мекемелердің рұқсатын алып, Білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаментіне өтініш береді. Олар рұқсат қағаздары, оқу бағдарламасы, мұғалімдер сапалық құрамы талаптарға сайы болса ғана оң шешім шығарады.
– Zerdeli ақыл-ой дамыту орталықтары мен мектептердің саны бүгінде 50-ден асты. Оның 7-еуі – мектеп. Мектеп ашу оңай емес, жауапкершілігі көп, ең алдымен балалардың өміріне жауап бересің. Бір мектеп ашуға кемі 200-300 млн теңге қаражат керек. Ал дамыту орталығын ашу оңай, ғимараттың 5-6 кабинетін жалға ала бересің, лицензияның керегі жоқ. Үлкен қалаларда жеке мектепке сұраныс жоғары. Біздің Zerdeli мектебінде кезекте тұрған балалар саны көп. Бүгінде ата-аналардың талабы да қатал, баға мен сапаның сай болуын қалайды, – дейді Ырысбек Мәуіт.
Ал аты-жөнін жарияламауды жөн көрген Қызылорда облысында тұратын мектеп директорының жеке мектеп туралы көргені мен түйгені басқа. Еңбек жолын ауылдағы мемлекеттік мектептен бастап, кейін қалаға жеке мектепке ауысып, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, кейін директор болған Нұрай Рахметова (аты-жөні өз келісімімен өзгертілді) бүгінде қайтадан мемлекеттік мектепке ауысқалы отыр. Директор бізге де көп мәселенің бетін ашып берді.
– Министрлік жеке мектептердің оқу ғимараты болмаса, жалға алып отырса, оған лицензия берілмейді дейді. Бірақ ол ешқандай заңға, бұйрыққа енгізілмегендіктен осы кезде жеке мектептер лицензия алып жатыр. Негізі, жекеменшік білім ошақтары типтік негізде, арнайы мектеп талабына сай салынса, бұл нағыз мектеп болып жұмыс істеуге алғашқы қадам. Бізде көбіне мектепке арнайы салынбаған ғимараттарды жалға немесе сатып алады. Ол жерде нағыз мек-тептің атмосферасын құрамыз деп қанша жанталассаң да, ғимараттың орналасқан жері, ішкі жағдайы, барлығы балаға әсер етеді. Сондықтан қандай да бір жеке кәсіпкер мектеп ашатын кезде бірінші оқу ғимаратын салу керек деп ойлаймын. Сыныпта оқушының аз болғаны жақсы, бірақ жеке мептептерде тәжірибелі ұстаздар жетіспейді, тіпті бола бермейді. Көбіне жас мамандармен толықтырылады. Себебі аймақтардағы жеке мектептерде жалақы төмен. Алайда мектеп ашуды бизнеске айналдырған кісілер ештеңеге қарап жатқан жоқ. Ол жақтағы ең ауқымды мәселе – бала жинау. Ал педагогке жағдай жасау, мектептегі жұмыс бағыты, сапа мәселесі екінші кезекте қаралады. Осы мәселелермен қатар, мамандарды да арнайы конкурспен қабылдаса, жеке мектептердің болашағы зор, – дейді маман.
Спикеріміз жеке мектеп – табыс көзі, ол жақта ақша білімнен маңызды, бастысы қалтасының қампайғаны дейді. Жалақы да арнайы бір заңдылықпен төленбейді екен. Бірдей санаттағы, еңбек өтілі бірдей мұғалімдер әр жеке мектепте әртүрлі жалақы алады. Яғни, кәсіпкер кімге жалақыны қалай қою керек екенін өзі шешеді. Бұл мұғалімнің құқығы қорғалмайды деген сөз. Құқығын қорғайтын жерге барса да «Жеке мектепсіңдер, өздерің шешіңдер» деп шығарып салады.
– Жеке мектептер өз қазанында қайнап жатады. Ішінде не болып жатқанын білмейміз. Өз басым құрылтайшылармен дауласып, жұмыстан шығып жатырмын. Жоғарыда атаған себептерден бөлек менің еңбекақым көп кешікті. Одан зейнетақы қорына, МӘМС-ке ақша уақытылы аударылмайды. Мамыр айының зейнетақы қорына әлі ақша аударылған жоқ. Одан өз құқығыңды қорғайын десең, кәсіпкердің жеке құқығы басым болып, мәселең шешілмейді. Жеке мектептер болмасын демеймін, тек мемлекеттің қатаң қадағалауында болуы керек. Тағы бір кемшілігі – мұғалімдерді келісімшартпен бір жыл мерзімге ғана алады. Келесі жылы «Сау бол!» деп шығарып салады. Сонысы қиын. Қызметкерге кәсіпкер тарапынан жанашырлық, мәдениет жоқ. Мектеп ішіндегі мәселені «Мәке, Сәкемен» шешіп жүреді. Соған үйренген. Шындығынан өтірігі көп болады. Бірнеше жыл жеке мектептегі тәжірибемде қазіргі жұмысбасты ата-аналар баласын оқытуға, қадағалауға, қарауға енжар екенін байқадым. Олар баланы таңнан кешке дейін мектептің қарауына береді. Баяғы балабақшаға бергендей. Мектепте балаларға берілетін тамақтың сапасы, құрамына қарамайды. Ал бұл мәселе өте маңызды, – деп түйіндеді ойын Нұрай Рахметова.
Иә, мемлекеттік бағдарламамен оқытатын жеке мектепте бәрі жақсы дей алмаймыз. Қордаланған мәселе жетерлік. Ең үлкені – қаржының дұрыс әрі уақытылы бөлінбеуі. Мемлекет жыл сайын жекеменшік мектерге субсидия бөлетінін білеміз. Бірақ былтырдан бастап «Қаржы орталығы» ақшаны кешіктіргендіктен көптеген жеке мектеп мұғалімдері жалақысыз қалып, у-шу әлі басылмай отыр. Әсіресе, тек мемлекет есебінен жұмыс істеп отырған жекеменшік мектептер банкорт болудың аз-ақ алдында тұр. Өйткені мемлекет мұндай мектептерді оқу уақытында (9 ай) ғана қаржыландырады. Ал ұстаздардың жазғы сауықтыру ақысы мен еңбек демалысының шығындарын жабуға жеке мектеп басшылары қауқарсыз. Бұл мәселенің қалай шешілетіні әлі белгісіз, мектеп жергілікті әкімдікке, әкімдік «Қаржы орталығына» сілтейді. Әзірге мардымды жауап жоқ. Ал оқу жылының басталуына үш-ақ күн қалды.