Әр қоғамның даму жолын айқындайтын басты құжат – Конституция. Ол қағазға түскен заңдар жинағы ғана емес, халықтың еркін білдіретін, болашаққа бастайтын бағдаршам. Уақыт талабына сай Ата Заңымыздың жаңарып, өзгерістер енгізіліп отырғаны – еліміздің демократиялық қадамдарының айғағы. Конституциядағы әрбір норма қоғамдағы әділдікті нығайтып, азаматтардың сенімін арттыруға қызмет етеді. Бүгінде жастар өз құқықтарын білуді, заңға сүйене отырып әрекет етуді үйреніп келеді. Бұл – құқықтық мәдениеттің қалыптасуы мен әділетті қоғам құруға бастайтын маңызды алғышарт. Конституцияға деген құрмет – елге, еркіндікке деген құрмет екені анық. Биыл 30 тамыз Конституцияның 30 жылдығына орай біз заң ғылымдарының докторы, доцент, Мәжіліс депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі Үнзила Шапақпен әңгімелескен болатынбыз.
– Қазақстан Республикасының Конституциясының 30 жылдық мерейтойы тарихи тұрғыдан қандай маңызға ие?
– Қазақстан Конституциясы бірнеше кезеңді қамтиды. Тәуелсіз Қазақстанның екінші Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдум арқылы қабылданған негізгі заң – кездейсоқ пайда болған құжат емес. Дәл осы кезеңде елімізде басқару жүйесін қайта құруға, тәуелсіз Қазақстанның конституциялық құрылысына ең қолайлы, оңтайлы жағдай қалыптасты деуге болады. Өйткені бұл уақытта Қазақстанда эволюциялық жолмен демо-кратиялық реформалар жүргізіліп, со-ған қажетті алғышарттар жасалды.
1993 жылғы алғашқы Конституциямызда бұрынғы кеңестік жүйеден қалған бірқатар мәселелер сақталып, оларды жаңа жағдайға бейімдеп қарастыру қажеттілігі туындады. Бұл құжат егемен мемлекеттің қалыптасу жылдарындағы қайшылықтар мен күрделіліктерді де көрсетті. Мысалы, республика дамуының жаңа бағыты – нарықтық экономикаға көшу мен демократиялық мемлекет құру үшін қажетті құқықтық негіздер толық бекітілмей, кейбір түйткілдер шешімін таппады. Сонымен қатар билік тармақтарының арасында өзара келіспеушіліктер туындап, тежемелік әрі тепе-теңдік қағидасы сақталмайтын сәттер болды.
Осының бәрін ескере отырып, жаңа Конституция қабылдаудың тарихи қажеттілігі туындады. 1995 жылғы Конституцияның басты ерекшелігі – оның 1-бабында мемлекеттік саясаттың негізгі басымдықтары айқындалды. Республика дамуының түбегейлі қағидалары нақтыланып, бекітілді. Олар: қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылық, бүкіл халық игілігі үшін экономикалық даму, қазақстандық патриотизм, маңызды мәселелерді референдум немесе Парламент арқылы демократиялық әдіспен шешу ұстанымдары. Бұл қағидалар бүгін де өз құндылығын жойған жоқ, қоғамымыздың тұрақты дамуы мен өркендеуіне қызмет етіп келеді.
– 1995 жылғы Конституцияны қабылдау сәтінде елдің құқықтық және саяси өмірінде қандай түбегейлі өзгерістер орын алды?
– 1995 жылғы Конституция мемлекеттік билік жүйесіне елеулі өзгерістер әкелді. Ең алдымен, Үкіметтің мәртебесі мен өкілеттіктері жаңа тұрғыда белгіленді. Атқарушы органдардың құзыреті, жұмыс істеу тәртібі айқындалып, Үкіметке шешімдерді дербес қабылдау және экономикалық, әлеуметтік саладағы міндеттерге толық жауапкершілік жүктелді.
Сонымен қатар бұрынғы 1993 жылғы Конституцияда болған Конституциялық Соттың орнына Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін жаңа институт – Конституциялық Кеңес құрылды. Бұл – құқықтық жүйенің тұрақтылығын нығайтқан маңызды қадам болды.
Тағы бір елеулі жаңалық – жергілікті өзін-өзі басқару институтының енгізілуі. Бұл халықтың жергілікті маңызы бар мәселелерді өз бетінше шешу мүмкіндігін заң жүзінде бекітті. Осылайша, 1995 жылғы Конституция мемлекеттің саяси жүйесін жаңаша қалыптастырып, Қазақстанның демократиялық даму жолындағы ілгерілеуінің құқықтық негізін қалады.
– Осы жылдар ішінде Конституция заман талабына қаншалықты бейімделе алды деп ойлайсыз?
– Жалпы, соңғы 25-30 жылдың ішінде негізгі заңның жаңаруы мен жаңғыртылуын бірнеше кезеңге бөліп қарастыруға болады. Бірінші кезең – 1998 жылғы 7 қазанда Конституцияға енгізілген өзгертулер мен толықтырулар. Ол кезде Конституцияның 19 бабына өзгерістер енгізілді. Бұл өзгерістердің мәні саяси жүйені демократияландыруға бағытталды. Мәселен, Парламент Мәжілісіне сайлау үшін аралас – мажоритарлық және пропорционалдық жүйе қатар енгізілді. Конституцияның 50-бабына өзгеріс енгізіліп, Мәжіліс 77 депутаттан тұратын болды: оның 67-сі әкімшілік-аумақтық бөлініс ескеріле отырып сайланды, ал 10-ы пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша жалпыұлттық партиялық тізімдер арқылы сайланды. Сол кезеңде Конституцияға өзгерістер енгізу тәртібі нақтыланды: егер мәселе референдумға шығарылмаса, онда Парламент депутаттарының жалпы санының 4/5-і қолдаған жағдайда ғана өзгерістер қабылданатын болды. Бұл норма Конституцияның тұрақтылығын қамтамасыз етті.
Екінші кезең – 2007 жылғы конституциялық реформа. Бұл кезде Конституцияның 40-қа жуық бабына өзгерістер енгізілді. Демократияны дамыту, азаматтық қоғамды нығайту, ұлтаралық келісімді қамтамасыз етуге бағытталған бірқатар нормалар енгізілді. Билік тармақтарының өкілеттіктері қайта бөлінді. Мәжіліс депутаттарының саны 98-ге жетіп, олар толықтай пропорционалды сайлау жүйесі негізінде сайланатын болды. Сенаттың 15 депутатын Президент тағайындайтыны бекітілді. Сонымен бірге саяси партиялардың құқықтық мәртебесі күшейтіліп, Парламенттің конституциялық рөлі артты. Парламент Үкіметтің республикалық бюджеттің атқарылуы жөніндегі есебін бекіту құқығына ие болды. Бұл норманың мәні – егер Парламент Үкіметтің есебін бекітпесе, бұл Үкіметке сенімсіздік білдіру болып есептелді. Яғни, Парламентке мемлекеттік бюджетті толық бақылау функциясы берілді. Сондай-ақ 2007 жылғы өзгерістердің ішіне Президент, Парламент және Үкімет арасындағы қарым-қатынастардың теңгерімін кеңейтуге бағытталған нормалар кірді. Жергілікті өзін-өзі басқару институтының мәртебесі жоғарылады, мәслихаттар халық сайлайтын өкілді орган ретінде мемлекеттік басқару жүйесіне толық енгізілді. Сонымен бірге жаңа норма бойынша Үкімет жаңа сайланған Мәжілістің алдында өз өкілеттігін тапсыратын болды. Бұл Мәжілістегі партиялардың Үкімет құрудағы саяси ықпалын күшейтті.
Үшінші кезең – 2017 жылғы конституциялық реформа. Бұл кезеңде Үкіметке белгілі бір деңгейде дербестік берілді. Әкімшілік-аумақтық құрылыстың бірқатар мәселесін Үкімет шеңберінде шешу мүмкіндігі пайда болды. Президенттен Үкіметке мемлекеттік бағдарламаларды және мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын органдардың қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесін бекіту өкілеттігі берілді. Бұл – қазіргі күні нақты жүзеге асып отырған нормалардың бірі. Осы арқылы билік тармақтарының тепе-теңдігі нығайтылды.
Төртінші кезең – 2022 жылғы 5 маусымда өткен республикалық референдумда халық қабылдаған конституциялық өзгерістер. Бұл реформа Конституцияны түбегейлі жаңғыртып, оның жаңа тарихи кезеңін бастады. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын кеңейту, биліктің бөліну қағидатын жетілдіру, әділдік пен демократияны нығайтуға бағытталған нормалар енгізілді.
Әрбір реформа қоғамдағы нақты өзгерістерден туындап отырды. Қоғам дамып, әлеуметтік-экономикалық жағдайлар өзгеріп, халықаралық ахуал жаңа талаптар қойғанда Конституция да соған бейімделді. Басқа реформалардан айырмашылығы – конституциялық реформалар қоғамның барлық саласына әсер етіп, мемлекеттің даму бағытын айқындайды.
– Конституцияға енгізілген түзетулердің ішінде Сіз ең маңызды деп қайсысын айтар едіңіз?
– Әрине, кез келген конституциялық реформа қоғам үшін өзекті әрі маңызды. Өйткені олардың әрқайсысы белгілі бір саладағы қоғамдық қатынастардың құқықтық негізін қалап, туындаған қайшылықтарды шешуге, жетілдіруді қажет ететін тұстарды реттеуге мүмкіндік береді. Сондықтан әрбір реформа мемлекеттің дамуына, қоғамның өркендеуіне және құқықтық жүйенің нығаюына өз үлесін қосып келеді.
Конституцияға енгізілген түзетулердің әрқайсысы өз уақытында қоғамның сұранысына сай қабылданды. Дегенмен халықтың қалауына сүйеніп жасалған 2022 жылғы конституциялық өзгерістер мен толықтыруларды ерекше атап өтер едім. Бұл реформалар қоғамда кеңінен талқыланды және шын мәнінде халықтың қатысуымен жүзеге асты.
Маңызды бағыттарының бірі – еліміздің саяси жүйесінде орын алған түбегейлі өзгеріс, яғни супер-президенттік модельден президенттік республикаға көшу. Бұл демократиялық дамудың жаңа кезеңін бастап берді деуге болады.
– Қазақстан қоғамының құқықтық мәдениеті Конституция қабылданғаннан бері қалай өзгерді?
– Соңғы реформадағы ең басты ерекшелік – тежемелік және тепе-теңдік жүйесін одан әрі жетілдіру. Осы мақсатта бірқатар маңызды өзгерістер енгізілді. Мәселен, бұрын Президент Конституциялық Соттың Төрағасын немесе Жоғарғы Сот Кеңесінің Төрағасын тікелей тағайындай алатын болса, жаңа нормаларға сәйкес, мұндай тағайындаулар Парламент Сенатымен келісуді қажет етеді. Бұл Парламенттің рөлін күшейтіп, билік тармақтарының арасындағы жауапкершілікті теңестірді.
Жалпы алғанда, «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» қағидасы орнықтырылды. Егер бұрын Президент барлық деңгейдегі әкімдерді қызметтен босата алса, енді ол тек облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және Астананың әкімдеріне ғана қатысты өкілеттігін сақтап қалды. Сонымен қатар Президенттің әкімдердің шешімдерін тікелей жою құқығы алынып тасталды.
Сайлау жүйесіне де өзгерістер енгізілді. Қазақстан аралас – мажоритарлық және пропорционалды үлгідегі жүйеге толыққанды көшті. Бұрын Қазақстан халқы Ассамблеясы Мәжіліске депутат сайлайтын болса, енді олардың квотасы Сенатқа берілді. Мәжіліс депутаттарының бір бөлігі бірмандаттық округтерден сайланады, ал сайлаушылар тиісті жағдайда өз депутаттарын кері шақырып алу құқығына ие болды. Бұл – қоғамның демократиялық мәдениетін жаңа деңгейге көтерген қадам.
Мәжілістің заңнамалық қызметтік міндеттері да күшейтілді. Бұрын заң жобасы Мәжілісте қаралып, кейін толық Сенат арқылы мақұлданатын болса, енді заң қабылдау рәсімінің негізгі жауапкершілігі Мәжіліске берілді. Мәжіліс заңды көпшілік дауыспен қабылдайды, содан кейін ол Сенатқа жолданып, Сенат мақұлдаған жағдайда Президентке қол қоюға жіберіледі. Егер Сенат заңды немесе оның жекелеген баптарын мақұлдамаса, құжат қайта Мәжіліске қайтарылады. Осылайша, Парламенттегі заң шығару процесі айтарлықтай күшейтілді.
Тағы бір ірі өзгеріс – Конституцияның құқық қорғау функцияларының күшеюі. Конституциялық Кеңестің орнына Конституциялық Сот құрылды. Енді кез келген азамат белгілі бір заң нормасының Конституцияға сәйкестігіне күмәнданса, Конституциялық Сотқа тікелей жүгіне алады. Бұдан бөлек, Бас Прокурор мен Адам құқықтары жөніндегі уәкіл де Конституциялық Сотқа өтініш бере алатын субъектілер қатарына қосылды. Бұл азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктерін едәуір күшейтті.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің мәртебесі де биіктеді. Ол мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынаста маңызды делдалға айналды, азаматтардың бұзылған құқығын қалпына келтіруге ықпал ететін конституциялық-құқықтық институт болып қалыптасты.
2022 жылғы конституциялық реформаның тағы бір маңызды ерекшелігі – табиғи ресурстарға қатысты жаңа норма. Конституцияның 6-бабына сәйкес, жер, оның қойнауы, су, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі – бүкіл халыққа тиесілі. Мемлекет халықтың атынан осы меншікті жүзеге асырады. Бұл норманың нақты нәтижесін біз бүгінде көріп отырмыз: Ұлттық қордан түсетін табыстың 50 пайызы жыл сайын балалардың есепшоттарына аударылып келеді. Бұл – Конституциялық реформаның халық тікелей сезініп отырған ең үлкен жетістіктерінің бірі.
Осының бәрі Қазақстан қоғамының құқықтық мәдениетінің айтарлықтай өскенін көрсетеді. Азаматтар өз құқығын қорғауға белсендірек қатысып, мемлекет те қоғам алдындағы жауапкершілігін күшейтті. Конституциялық реформа тек құқықтық құжатты жаңарту емес, қоғамдағы демократиялық мәдениетті қалыптастырудың басты құралына айналды.
– Жастардың құқықтық санасын арттыру үшін не істеу қажет?
– Жалпы, азаматтардың, соның ішінде жастардың Конституцияға деген көзқарасында оң өзгерістер бар деп санаймын. Конституция – мемлекеттің негізгі саяси-құқықтық құжаты екені белгілі. Бүгінде жастар басқа елдердің тәжірибесіне қарай отырып, Конституцияның мемлекет дамуы үшін қаншалықты маңызды екенін түсіне бастады. Олар Конституцияның мықты болуы – мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуының кепілі екенін мойындайды.
Жастардың құқықтық мәдениеті де біртіндеп өсіп келеді. Өз құқығын білетін азаматтардың саны артуда. Ал құқықтық мәдениет жоғарылаған сайын азаматтық қоғамның әлеуеті де арта түседі. Сондықтан жастардың құқықтық санасын арттыру – әділетті қоғам құрудың негізгі алғышарты.
– Конституцияға сүйене отырып, әділетті қоғам құрудың басты тетіктері қандай?
– Қай жерде тәртіп болса, сол жерде адамның құқығы бұзылмайды. Демек, заң үстем болуы үшін құқықтық сауаттылық жоғары деңгейде болуы керек. Құқықтық мәдениет қалыптасқан қоғамда ғана әділеттілік орнайды.
Осы мақсатта азаматтардың, әсіресе жастардың құқықтық сауаттылығын арттыру бағытында бірқатар жұмыс атқарылып жатыр. Оның нәтижесі уақыт өте айқын сезілетініне сенімдімін. Конституцияның биіктігі мен үстемдігі, ең алдымен құқықтық біліммен, сауаттылықпен тікелей байланысты.
– Сіздің ойыңызша, алдағы уақытта Қазақстан Конституциясы қандай бағытта толықтырылуы, өзгертілуі мүмкін?
– Құқық ұғымының ішінде теңдік, еркіндік және әділеттілік бар. Әділетті қоғам құру үшін біз ең алдымен тең қоғам қалыптастыруымыз керек. Ол үшін Конституцияны білу, оның мәнін дұрыс түсіну аса маңызды. Конституциядағы нормалар әрбір азаматқа қолжетімді және түсінікті болуға тиіс.
Бұл білім мектептен бастап, тіпті балабақша қабырғасынан-ақ дәріптелуі керек. Отбасында да Конституцияға деген құрмет пен түсінік қалыптасуы қажет. Сонда ғана біз әділетті қоғамның негізін қалап, демократиялық құндылықтарды нығайта аламыз.
Алдағы уақытта Конституцияның дамуы – демократияны тереңдетумен қатар, оның ішінде көрсетілген құндылықтардың күнделікті өмірге енуімен, нақты іске асуымен байланысты болады деп есептеймін.
– Әңгімеңізге рахмет!
Сұхбаттасқан
Арайлым ЖОЛДАСБЕКҚЫЗЫ