ابايعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ سىرىنداي...

قازاق اقىنى ءارحام كاكىتاي ۇلى ابايدىڭ تۋعان جەرىن: «شىڭعىستىڭ كۇنشىعىس جاعى جازىق دالا، 20-25 شاقىرىمداي جەرگە دەيىن تاستاق، ءشوبى تاقىر، مىق جۋساندى، قار جاتپايتىن قارابوكتەر دەپ اتالادى. ونان تومەن قاراۋىل، توقپامبەت، قان، كوكەنشى دەگەن وزەندەردىڭ سۋىنىڭ جايىلماسى جالپاق، پايەك، شابىندىق، قالىڭ شي بولادى. سول قىستاۋلاردىڭ كۇنشىعىس جاق دالاسى كوكپەك، جۋسان، جالمان، قۇلاق، العي دەيتۇعىن اششىلى-تۇششىلى ءشوپتى بولادى. ءۇش ايدا جايلاۋدا شالعىن مەن بەتەگەگە جايىلىپ اششى جەردى اڭساعان مال وسى باۋىرعا كەلگەندە، قۇرت كورگەندە اۋزىنان سۋ اعاتىن قىشقىل ساعىنعان ادامداي قۇمارتىپ، قۇشىرلانا جەپ، مەيىرى قانادى… تاۋدىڭ توسكەيىندەگى كۇنباتىس جاعى ويقۇدىق دالاسىنا قاراي اعىپ جاتقان كولەمى مىڭ قويدىڭ قوتانىنداي جەتى جەرىنەن اتقىلاقتاپ شىعىپ جاتقان كوزى بار داڭعايىر ءمولدىر سۋلى بۇلاق – قۇنانباي، وسكەنباي كۇزەۋى» دەپ، تامىلجىتا سوزبەن سۋرەتتەپ، سۋرەتشىلەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى.

وسىنداي تاماشا تابيعات اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن ابايدىڭ ءوزى دە كوزى تىرىسىندە تامسانا ارالاعان ءوڭىر ەدى بۇل. وسىنداي تاماشا تابيعات اياسىندا اقىن ءار قازاقتىڭ كوڭىلىن تەربەتەر، ويىن وياتار، نامىسى مەن جىگەرىن قايرايتىن پوەزيانى الىپ كەلدى.

اقىننىڭ 1896، 1903 جىلعى فوتوسۋرەتتەرى عانا بارىن ەسكەرسەك، اباي قالدىرعان مۇرا، كەرەمەت كوركەمدىكپەن جەتكىزگەن تابيعات، ماحاببات، ازاماتتىق ليريكالارى كوكىرەگى وياۋ سۋرەتشىگە تاپتىرماس تاقىرىپ.

اۋەسقوي سۋرەتشى، اسكەري قىزمەتكەر، «حالىق ەركى» قوعامىنىڭ مۇشەسى بولعان، روستوۆتان جەر اۋدارىلعانداردىڭ ءبىرى – پاۆەل دميتريەۆيچ لوبانوۆسكي. ول ءوزىنىڭ جازاسىن وسكەمەندە وتەپ ءجۇرىپ، 1884 جىلى تامىز ايىندا سەمەيگە اۋىستىرىلىپ، ءوز دوستارىنىڭ ايتۋىمەن ابايمەن تانىسادى جانە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اباي تاقىرىبىنا قىلقالام تەربەيدى. ول ابايدىڭ پورترەتىن 1887 جىلى اۋىلىنا بارعاندا قارىنداشپەن سالىپ، «شىڭعىستاۋ بولىسىنىڭ 45 جاستاعى قۇرمەتتى قىرعىزى، ستاتيستيكالىق كوميتەتتىڭ مۇشەسى» دەپ جازعان. 1887 جىلى پورترەت ءسىبىر-ورال عىلىمي-وندىرىستىك كورمەسىنە قاتىسادى. بۇل سۋرەت اباي بەينەسىن تولىق اشپاسا دا، بۇگىنگى كۇندە ەڭ قۇندى تاريحي قۇجاتتاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

سۋرەت مۋزەي قورىنا ولكەتانۋ مۇراجايىنان كەلىپ تۇسكەن. ءتۇسىم كىتابىنداعى ءنومىرى – 489 (كپ-489). كىتاپتا: «پاۆەل دميتريەۆيچ لوبانوۆسكي. پورترەت يبراگيما كۋنانباەۆا. سدەلان نا بۋماگە رازم. 22ح31 سم. كارانداشوم س نادپيسيۋ:

«حۋدوجنيك لوبانوۆسكي 1887 گود، لاتينسكيمي بۋكۆامي. نا وبوروتە پورترەتا ي ينۆەنتارنوي كنيگە حۋدوجەستۆەننوگو وتدەلا كراەۆەدچەسكوگو مۋزەيا زا حر. № 914، ينۆ № 18، وريگينال»  دەپ مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ب.اككەرماننىڭ قولى قويىلعان.

بىراق سۋرەتشىلەر ۇلى اقىن سۋرەتىن سالۋعا 1934 جىلدان كىرىسە باستادى، اقىننىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا وراي الماتىدا ابايدىڭ ەڭ ۇزدىك پورترەتىنە كوركەم-كونكۋرس وتكىزىلدى. بۇل ونەر دوداسىنا قازاقستاندا ەڭبەك ەتكەن كوپتەگەن سۋرەتشىلەر قاتىستى. كورمەگە ءا.قاستەەۆتىڭ «اباي كيىز ءۇيدىڭ جانىندا» جانرلىق سۋرەتى جانە ەكى تۋىندىسى، ن.كرۋتيلنيكوۆتىڭ 1927-1928 جىلدارى تۋعان «اباي ولەڭ جازۋدا» اتتى ۇلكەن پولوتنوسى قويىلدى.

1940 جىلى ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قۇرىلۋى جانە ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى اقىن بەينەسى، شىعارماشىلىعى مەن قىزمەتى، ءومىر جولىنا سۋرەتشىلەردىڭ نازار اۋدارۋىنا تىكەلەي اسەر ەتتى. ويتكەنى مۋزەيگە اباي تاقىرىبىنداعى بەينەلەۋ ونەر تۋىندىلارىنىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ، سەمەي وبلىستىق تاريحي-ولەكتانۋ مۋزەيىنەن، ت.شەۆچەنكو اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنەن، قازسسر مەملەكەتتىك مادەنيەت سۋرەت كورمەسى ديرەكتسياسى، قازاقستاننىڭ سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ كوركەمونەر قورى، سۋرەتشىلەر كورمەلەرى مەن شەبەرحانالارىنان ساتىپ الىنىپ، كەيبىرى ارنايى ءبولىندى. سونىمەن قاتار اباي مۇراجايىنىڭ ەكسپوزيتسياسىن بەزەندىرۋ ماسەلەسى دە وزەكتى بولدى. مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن بەزەندىرۋمەن ن.الەكساندروۆ – 1963 ج.، ي.نيمەتس پەن ك.فەودوردي – 1968 ج.، ك.ايتقاليەۆ پەن ب.قابيدولدانوۆ – 1979 ج.، ب.قازانعاپوۆ پەن ب.ا.كوشەرباەۆ – 1990 جىلدارى شۇعىلداندى.

مۋزەيگە 1969-1971 جىلدارى ابايدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىنا، 1977-1978 جىلدارى ر.ەرشوۆ ۇيىندە جاڭا ەكسپوزيتسيا اشىلعاندا، 1992-1995 جىلدارى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ يۋنەسكو كولەمىندە تويلانۋى قارساڭىندا بەينەلەۋ ونەر تۋىندىلارى كوپتەپ ءتۇستى.

جالپى، بەينەلەۋ ونەرى تۋىندىلارىنا كەسكىندەمە، گرافيكا، ءمۇسىن، تەاتر دەكوراتسياسى، ساندىك-قولدانبالى، مونۋمەنتتى جانە كوركەمدەۋ ءتارىزدى سالالارى جاتسا، اسىرەسە، اباي تاقىرىبى پورترەت، پەيزاج، ناتيۋرمورت، تاقىرىپتىق كومپوزيتسيا، يلليۋستراتسيا جانرلارىنىڭ بارلىعىن قامتىدى.

پورترەت – ەرتەدە پايدا بولعان جانر بولعاندىقتان، سۋرەتشىنىڭ شەبەرلىگىنە قاراي سول ادامنىڭ ومىردەن تارتقان ازابىن، قايعىسى مەن قاسىرەتىن، بۇكىل ءجۇرىپ وتكەن ءومىرىن كورۋگە بولادى. پورترەت جاساۋ­دا بوياۋدى، قالام ءىزىن، گيپس، ءمارمار مەن قولانى جان بىتىرە بەينەلەۋى سۋرەتشى شەبەرلىگىن ايقىندايدى. ءا.قاستەەۆتىڭ «بالا اباي» (1968)، 1945 جىلعى «جاس اباي»، «اباي قۇنانباەۆتىڭ پورترەتى» (1964)، «اباي پورترەتى» (1971) ۇلى ابايدىڭ ءوسۋ، كەمەلدەنۋ كەزەڭدەرىن ايقىنداپ تۇرعانداي. ءا.قاستەەۆتىڭ «بالا اباي» (1968 جىلى جازىلعان( تۋىندىسىندا كيىز ءۇي ىشىندە وتىرىپ وقىعان كىتابىنان عيبرات الىپ، ويعا شومعان بالانى كورۋگە بولادى. جالپى اباي پورترەتىن جازۋدا سۋرەتشى اق پەن جاسىل تۇستەردى ءجيى قولدانعان.

اباي پورترەتتەرىنىڭ ءتىزىمى ا.عالىمباەۆانىڭ «اباي پورترەتى» (1971، كارتون، مايلى بوياۋ)، م.كاليموۆتىڭ «اباي قۇنانباەۆ» (1977، كەنەپ، مايلى بوياۋ); م.قيسامەددينوۆتىڭ «اباي» (قاعاز، لينوگراۆيۋرا); ل.لەونتەۆتىڭ «اباي قۇنانباەۆ» (1969، قاعاز، كومىر، قارانداش); «اباي پورترەتى» (1967، كەنەپ، مايلى بوياۋ)، ب.ۋرمانچەنىڭ «اباي جۇمىس ۇستىندە» (1944); و.ۆولششيك «بالا اباي بايكوكشە اقىندى تىڭداۋدا» (1948); ا.چەركاسسكيدىڭ «اباي قۇنانباەۆ» (كەنەپ، مايلى بوياۋ)، م.قۇلمۇحامبەتوۆتىڭ «اباي پورترەتى» (1987، كەنەپ، مايلى بوياۋ)، ا.كوشەرباەۆتىڭ «اباي پورترەتى. اباي ولەڭدەرىنىڭ جولدارىمەن» (2012، قاعاز، كومپيۋتەر گرافيكاسىمەن جاسالعان) تولىعا دا تولىسا تۇسەدى. سونىمەن قاتار پ.ۋساچەۆتىڭ «بالا اباي» (گيپس)، ح.ناۋرىزباەۆتىڭ «اباي» (1970، مرامور)، ز.بەرەگوۆايانىڭ «بالا اباي» (مايوليكا)، ب.تۋلەكوۆتىڭ «اباي» (گيپس) جانە ت.ب. سۋرەتشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىمەن جالعاسادى.

ابايتانۋشى م.اۋەزوۆتىڭ: «قۇنانبايدىڭ كىم ەكەنىن بىلمەسەك، ابايدىڭ كىم بولعانىن ءبىلۋ دە قيىن، بۇلار زامانىنىڭ تۋىندىسى» – دەگەن پىكىرى تەك ادەبيەتشىلەر ەمەس، اباي تاقىرىبىنا توقتالعان ءاربىر سۋرەتشىگە دە وي تاستادى. وسىعان وراي، ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ بەينەسىن جانە ونىڭ تۋعان-تۋىستارىن سومداعان ونەر تۋىندىلارى دۇنيەگە كەلدى. ە.سيدوركيننىڭ «قۇنانباي»، «قۇنانباي نوكەرلەرىمەن»، اقىننىڭ اناسى «ۇلجان»، «اباي اجەسى زەرەمەن» لينوگراۆيۋرالارى، كەنەپكە مايلى بوياۋمەن سالىنعان ت.توعىسباەۆتىڭ «قۇنانبايى»، ن.وتەباەۆ سالعان «قۇنانباي» پورترەتى، ن.گاەۆ پەن ا.مارتوۆ سالعان ءابدراحمان، اقىلباي، ماعاۋيا، وسپان بەينەلەرى، سۋرەتشىلەر ۆ.انتوششەنكو-ولەنوۆ، ن.گاەۆتىڭ اقىننىڭ شىعارماشىلىق دوستارى – ن.دولگوپولوۆ، س.گروسس، پ.لوبانوۆسكيدى، ن.كونشين سومداۋى ابايدىڭ وسكەن ورتاسى مەن شىعارماشىلىق، قوعامدىق بايلانىسىن اشا تۇسەدى.

اباي پوەزياسىنداعى «اق كيىمدى دەنەلى اق ساقالدى» قىس، «ماساتىداي قۇلپىرعان» كوكتەم، «كوكوراي شالعىن، بايشەشەك» تۇنعان جاز، «سۇر بۇلت» قاپتاعان كۇزدى سۋرەتشىلەردىڭ ءبىرى كەنەپكە، ەندى ءبىرى قاعازعا بوياۋمەن اقىن كوڭىل-كۇيىن، تابيعاتتىڭ ءارتۇرلى وبرازدارى ارقىلى تاپ باسقانداي. ءا.قاستەەۆتىڭ «اباي بولعان جەرلەردە»، «اباي بەيىتى»، «اباي قىستاۋى»، «اباي جىرلاعان باقاناس وزەنى»، «اباي «جاز» ولەڭىن جازعان باقاناس وزەنىنىڭ القابى»، «سەمەي وبلىسىنىڭ اباي اۋدانى»، «اباي اۋدانى»، «سارىكول»، «قاراۋىل توبە»; گ.ماكاروۆتىڭ «تۇنجىراعان كۇن»; س.رومانوۆتىڭ «اباي قىستاعى»; ت.تاتيەۆتىڭ «دالاداعى ءان»; م.بەلياەۆتىڭ «قاراۋىل جوتاسى»، «الاش قالاسى»، «كوميسسار كوشەسى»، «جاۋىننان كەيىن» «ەسكى سەمەي»; ا.قۇرماناليننىڭ «ىرعىزبايدان جيدەبايعا دەيىن»; ن.وتەپباەۆتىڭ «ءبورىلى»، «قاراۋىل توبە»، «شىڭعىستاۋ»، «جازيرا»; م.قيسامەدينوۆ اۆتوليتوگرافيالىق «جىل مەزگىلدەرى» سەرياسى ارقىلى ابايدىڭ تۋىپ-وسكەن، جەرلەرى شىڭعىس پەن سەمەي وڭىرىنە ساياحات جاساعانداي كۇيگە بولەيدى.

«اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى، كىتاپتاردى يلليۋستراتسيامەن كوركەمدەۋ، كوركەم سۋرەت كونكۋرستارىنىڭ وتكىزىلۋى سۋرەتشىلەردىڭ قيالىنا قانات ءبىتى­رىپ كوپتەگەن بەينەلەۋ ونەر تۋىندى­لارىنىڭ جارىققا شىعاۋىنا اسەر ەتتى. اسىرەسە، كىتاپ كوركەمدەۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارعان قۇلاحمەت قوجىقوۆ 1941 جىلى تۇڭعىش يلليۋستارتسيا جاساعان. 1941 جىلى ابايدىڭ «كۇلەمبايعا» اتتى ولەڭىنە، ك.يا.بارانوۆ ابايدىڭ «قارا سوزدەرىنە» يلليۋستراتسيا (1968، قاعاز، اۆتوليتوگرافيا)، ا.يسمايلوۆا «بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋ» (قاعاز، گۋاش)، ي.يساباەۆ 1976 جىلى «اباي شىعارمالارىنىڭ جەلىسىمەن» ستانوكتىق پاراقتار سەرياسىن جاسادى.

سول سياقتى ە.سيدوركين، ا.س.راح­مانوۆ، ق.تورەقۇلوۆ، ك.تەل­جانوۆ، ك.شاياحمەتوۆ م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنا يلليۋستراتسيالار جاسايدى. سۋرەتشى ە.سيدوركين سول كەزەڭدە بەتتىك جانە قوس بەتتىك يلليۋس­تراتسيالاردان تۇراتىن ون التى لينوگراۆيۋرانى دۇنيەگە اكەلدى. بۇل يلليۋس­تراتسياسى ءۇشىن سۋرەتشى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.

بۇگىنگى كۇندە ە.سيدوركيننىڭ 30-دان استام تۋىندىلارى اباي قورىق-مۇراجايىنا جيناقتالعان. 1971 جىلى مۇراجاي تاپسىرىسى بويىنشا 11 گرافيكالىق فريزدەردى جاسايدى.

2010 جىلى كورەي تىلىندە شىققان «التىن كيىز ءۇي ولەڭدەرى» (اباي. تاڭدامالى ولەڭدەر) كىتابى سۋرەتشى ە.سيدوركيننىڭ سۋرەتتەرىمەن بەزەندىرىلگەن. ويتكەنى اۋدارماشىلار مەن كىتاپ رەداكتسياسىنىڭ القاسى زامان بولمىسىن تەرەڭ سۋرەتتەگەن، كەيىپكەرلەردىڭ پسيحولوگيالىق كوڭىل-كۇيىن جەتكىزە بىلەتىن، انىق، ىرعاقتى، ءيىرىمدى قارا شتريح پەن اق جانە قارا تۇستەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى كىتاپ مازمۇنىن اشا تۇسەتىنىن تۇسىنگەن.

سونىمەن قاتار بەينەلەۋ ونەرىندە ساندىك-قولدانبالى ونەرى بويىنشا كوللەكتسيادا: گ.ا.اتكنيننىڭ «اباي قۇنانباەۆ پورترەتى» (1976، كەستە، جىبەك، مۋلينە); ش.قوجاحانوۆ گوبەلەندەرى «دالا»، «جالعاستىق»، «كوكتەم»، «تورىعۋ»، «ابايدىڭ ءۇش قاينار بۇلاعى» (1989، ءجۇن، توقىما); ي.نيمەتس «اباي» (مەتالل، چەكانكا); ش.نيازبەكوۆ «اباي پورترەتى» (موزايكا); و.وستروۆسكي «اباي» (1958، اعاش، موزايكا) جانە ت.ب. بار.

بۇگىنگى كۇندە مۋزەي قورىندا اباي تاقىرىبىنا ارنالعان 700-گە جۋىق بەينەلەۋ ونەر تۋىندىلارى ساقتالۋدا. بەينەلەۋ ونەر تۋىندىلارى كونەنىڭ كوزىندەي، ەسكىنىڭ سوزىندەي ەسكەرتكىش قانا بولىپ قالماي، تاريح پەن ادەبيەتتى، مادەنيەتتى ناسيحاتتايتىن تاربيە قۇرالىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايان. ابايعا جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايتىن ءبىلىمدى ۇرپاق باردا بەينەلەۋ ونەرىندەگى اباي تاقىرىبى دا ءوز وزەكتىلىگىن جوعالتپايدى.

 

ر. ەلەكەنوۆا،

ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى»

مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايىنىڭ

عىلىمي قىزمەتكەرى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button