Жайлаубай ЖҰБАТОВ: Табиғатты қорғауды әркім өзінен бастауы керек

Еліміз үшін әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан маңызы зор «Байқоңыр» ғарыш айлағы алғашқы жер серіктерін ғарышқа ұшырып қана қоймай, адамзат баласына тың жаңалықтар әкелуде. Алайда, мәселенің екінші қыры бар. Соңғы жылдары ғарыш айлағынан көкке бағыт алған тасымалдағыш зымыранның үш мәрте апатқа ұшырауы қоғамды үрей құшағында қалдырғаны рас. Ал апаттық жағдай кезінде бірінші болып көмекке келетін «Ғарыш-экология» ғылыми-зерттеу орталығының мамандарын біреу білсе, біреу білмес. Тасымалдағыш зымыран құлаған аймақтың экологиясы мен халқының денсаулығы да осы орталық мамандарының қадағалауында. Апаттың салдары мен салмағы қандай? Одан табиғатқа келетін залал мен шығын мөлшері қаншалықты? Біз осы сауалдарға жауап алу үшін «Ғарыш-экология» ғылыми-зерттеу орталығы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының бас директоры, техника ғылымдарының докторы Жайлаубай Жұбатов мырзаны әңгімеге тартқан едік.

– Жайлаубай Қызылбайұлы, былайғы жұрт «Ғарыш-Экология» ғылыми-зерттеу орталығының Байқоңыр ғарыш айлағындағы апаттар­дың алдын алу, жерге құлаған тасымалдағыш зымырандардың қоршаған ортаға келтіретін зардаптарын анықтаумен айналысатынынан хабардар болса да, нақты атқарып жатқан шаруаларыңызды біле бермейді. Сондықтан да әңгімені талай жылдан бері өзіңіз басқарып отырған мемлекеттік кәсіпорынның жалпы қызметі мен міндеті жайынан бастасаңыз…

– «Ғарыш-экология» ғылыми-зерттеу орталығы 2001 жылы үкіметтің арнайы қаулысымен құрылды. Оған себеп – 1999 жылы «Протонның» екі мәрте апатқа ұшырауы болды. Сол зымырындардың ұшырылуы кезінде экологиялық қауіпсіздік туралы мәселе көтерілді. Ол тұста бұл іспен айналысатын кәсіпорын болған жоқ. Қазақстандағы зертханалар мұндай ауқымды жұмыс істеуге дайын емес еді. Арнайы әдістемесі, зертханалық құрал-жабдықтары болмады. Демек, тасымалдағыш зымыранның отынын қалай зерттеу керек, оны су, өсімдік, қоршаған орта, топырақтан қалай табу керек деген сұрақтарға шешім табу үшін құрылған кәсіпорын алғашқы күннен бастап «Байқоңыр» ғарыш айлағының экологиялық қауіпсіздігі жайында зерттеуді қолға алды. Зерттеу орталығының негізгі қызметі – «Байқоңыр» ғарыш айлағынан ұшырылатын тасымалдағыш зымырандардың ұшырылымдарын экологиялық жағынан сүйемелдеу, сондай-ақ тасымалдағыш зымырандардың бөлшектері құлаған аумақта зерттеу жұмыстарын жүргізу. Сондай-ақ, біз Қазақстан тарапынан техногендік апат орын алған аумақта экологиялық және әлеуметтік-гигиеналық мониторинг бағдарламасын жүзеге асырамыз. Мамандар штаттан тыс жағдайлар орын алған жерлерге алғашқылардың бірі болып жетіп, сынамалар алып, ластану деңгейін анықтайды, сондай-ақ, апаттардың зардаптарын жою жұмыстарының жоспары мен көлемін әзірлеуге қатысып, уытсыздандыру жұмыстарын бақылайды. Кәсіпорында экологиялық және медициналық бағдарламалар бөлімі бар. Яғни, біз ғарыш зымыран қызметінің қоршаған орта мен тұрғындарға әсерін салыстыра зерттей аламыз.

– Бұған дейін қоршаған ортада зымыран отыны компоненттерінің болу-болмауына қатысты жедел сараптама жүргізетін орталық Алматы қаласында ғана болғаны белгілі. Алайда апат болған жерден тез арада сынама алып, тиянақты зерттеу жүргізу қаншалықты мүмкін?

– Әрине, тиімді әрі нәтижелі сараптама жүргізу үшін жалғыз зертхана көп жоспардың орындалуына мүмкіндік бермеді. Кез келген зерттеу жұмысын апат болған кезде жедел жүргізу қажет. 2006 жылы Қармақшы ауданында гептил отынын пайдаланатын «Днепр» зымыраны құласа, 2007 жылы Жезқазғаннан 45 шақырым жерде «Протон» апатқа ұшырады. Екі облыста құлаған зымырандардың сынамасын Алматыға әкелу мәселесі қиын болды. Азаматтық авиация сынаманы жеткізуден бас тартты. Топырақ сынамаларын автокөліктермен жеткізу екі тәулік уақытты алды. Міне, содан кейін Байқоңырда және Жезқазғанда зертхана ашу мәселесі күн тәртібіне қойылды. Сөйтіп, 2010 жылы аталған екі өңірде де барлық талаптарға сай заманауи құралдармен жабдықталған, аккредитациядан өткен зертхана ашылды. Байқоңырда ашылған себебі, мұнда апат жиі орын алады, сосын қалыпты жағдайда зымырандардың отын құрамаларын құюы және зымыранның ұшырылуы кезінде сынама алу керек болды. Өйткені біздің жұмысымыздың бір саласы – штаттық ұшырылымдарды экологиялық жағынан сүйемелдеуді қатар жүргізу. Бұл зертхана 2013 жылы ұшу алаңында апаттық жағдай болғанда да өзінің жұмысын толық атқарды.

«Ғарыш қызметі саласындағы қолданбалы ғылыми зерттеулер» РББ бойынша мемлекеттік тапсырыс шеңберінде «Ғарыш-зымыран қызметінің қоршаған орта мен халықтың денсаулығына тигізетін жағымсыз әсерін барынша азайту және экологиялық тәуекелдерге баға жүйесін дамыту» нысаналы ғылыми-техникалық бағдарламасы бойынша жұмыстарды орындау үшін, «Ғарыштық мақсаттағы зымырандардың апаттық құлау аймақтарындағы қоршаған орта нысандары мен халықтың денсаулық күйі көрсеткіштерінің серпінін зерттеу» және «Тасымалдағыш зымырандардың ажырайтын бөліктерінің құлау аудандарының экологиялық тұрақтылығын зерттеу» жобаларын жүзеге асыру үшін 2016 жылдың 31 мамыр және 14 маусым аралығында Қарағанды облысының Ұлытау ауданындағы «Протон-М» ТЗ-ның апаттық құлау ауданына және Павлодар облысының Железин ауданына жұмыстық топ далалық экспедициялық сапармен шыққан болатын.

2016 жылы маусымда «Ғарыштық мақсаттағы зымырандардың апаттық құлау аймақтарындағы қоршаған орта нысандары мен халықтың денсаулық күйі көрсеткіштерінің серпінін зерттеу» жобасын жүзеге асыру кезінде Қарағанды облысының Ұлытау ауданында «Протон-М» ТЗ-ның апаттық құлау ауданындағы топырақ пен өсімдіктерді далалық зерттеу жұмыстары жүргізілді. Топырақтық бұрғымен «Протон-М» ТЗ бөліктерінің 3 құлау орнынан 90 топырақ сынамасы олардың құрамында СЕДМГ, НДМА, МТ, ДМФА,  нитрат-иондардың болу не болмауын және олардың мөлшері мен деңгейін анықтау мақсатында талдауға арнап алынды.

«Протон-М» ТЗ бөліктерінің құлау орындарында 16 өсімдік сынамасын алумен өсімдік қауымдастықтарына олардың құрамында СЕДМГ мен НДМА-ның болу-болмауына және олардың мөлшеріне қатысты оқшаулы экология-флористикалық зерттеу жүргізілді.

Сондай-ақ, біздің қарамағымызда екі жүк көлігінде орналасқан көшпелі зертхана бар. Олар бізге далалық жағдайда дер кезінде зерттеулер жүргізуге мүмкіндік береді. Біз деректерді ғарыштық байланыс арқылы жеткізе аламыз. Бұл жерде әрбір жағдайда ғарыш айлағының аумағы мен зымыраннан бөлінетін бөлшектер құлаған аймақта ауаның, жердің және өсімдіктердің химиялық ластану деңгейіне қатысты бақылау жүргізіледі. Жылжымалы зертхананың жұмысы да үлкен жетістік. Алайда бұл зертхананың бір кемшілігі бар. Негізінен сараптаманың көбі судағы ерітінділермен жасалынады. Қиындығы сол, суды апат болған жерге жеткізіп тұру керек. Ал қыстыгүні, 30-40 градус аязда су қатып қалады. Осыған орай, келесі жылдан бастап жаңа газды ортада жүргізілетін әдістемелер жасауды қолға аламыз. Бұған біздің мамандардың тәжірибесі де, дәрежесі де жетеді. Біріншіден, газ қатпайды, екіншіден, оған судың да керегі жоқ. Жұмыс та азаяды, уақыт та үнемделеді.

– Апаттан кейін зымыран отынының топыраққа төгілу қаупі басым. Жалпы, бір грамм гептил бір текше метр жерді ластайды екен. Оның үстіне гептилді ауамен дем алған адам, не жануардың ұрпағы мутацияға ұшырайтыны ғылыми дәлелденген. Қоршаған ортаның қауіпсіздігі, адамның денсаулығын сақтау мәселесіне қатысты қандай шаралар қолға алынуда?

– Гептил – өте улы зат. Сондықтан гептилдің адам денсаулығына зияны орасан. Әрине, кім болса да, денсаулығы үшін алаңдайды. «Шаттлдың» апаттық ұшырылымы кезінде елді мекен халқының денсаулығына арыздануы күрт өсіп кеткені жұрттың есінде шығар. Денсаулық сақтау мекемелеріне шағым түсірушілер күрт көбейген. Бізде де осындай жағдай болды. Апат болған аймақтың халқы ауырып, статистика бойынша, медициналық мекеменің көмегіне жүгінушілер саны артқан. Алайда сол елді мекендердегі топырақ, су, ауаның тазалығын тексергенде, ешқандай зиянды зат таппадық.

Химиялық гептилдің уы бұл ауылға жетпесе де, халық ауырды. Неге? Ешқандай қауіп төнбесе де, тұрғылықты жұрт қан тамырлары, қан қысымы, яғни, жүрек ауруларына шалдыққан. Мұның бәрі стрестің нәтижесі. Адамда психо-эмоционалды фактор деген болады. Бірауыз сөздің өзі адамға қатты әсер етпей ме?! Бұрын қазақтың салтында қаралы хабарды ауылдың ақсақалдары естіртетін. Қазіргі кезде байқайтыным, жақыны өмірден өтсе де, науқас қатерлі ісікпен ауырса да, төбеден түскендей тарс еткізіп айта салады. Әлгі адам қатты соққы алатыны соншалық, дертінен емес, жүрек талмасынан кетіп қалуы мүмкін. Гептил мәселесінде де солай. Зымыран құлаған соң, әңгіме де тез тарайды. Ал, шын мәнінде халықтан бұрын жұмысшыларға қауіпті. Олар қорғаныс киімдерін киіп жұмыс істесе де, біз мамандардың апат болған жерде жұмыс уақытының мейлінше аз болғанын қадағалаймыз.

Гептил – синтетикалық, табиғатта жоқ зат. Ол ауада жанып кетеді. «Союз» зымыраны керосинмен ұшады. Міне, бұл табиғи зат. Ал гептил 3 пайыз оттегі бар ауада жана бастайды. Апат болған аумақтан 5-10 метр арадағы жерден топырақты тексерсеңіз де, гептил болмайды. Сондықтан ол 50 шақырым жерге де бармайды. Мұны талай мәрте зерттеп, көз жеткіздік.

Апаттық ұшырылым кезінде залалды жою үшін Үкіметтің жанынан арнайы комиссия құрылады. Біз апат болған күннен бастап-ақ сол аймақтағы елді мекендерді бақылауда ұстап, ауылдардың топырағынан, ауыз суынан, өсімдіктерінен, ауадан сынама алып, зерттеп отырамыз. Бұл жұмыстар қашан апат болған жердегі гептилдің топырақтағы, ауадағы деңгейі қалыпты жағдайға түскенше жалғаса береді. Зымыран құлаған жерде зиянды отын қанша жерге төгілді? Оның ауданы, тереңдігі қанша? Улы отынның залалы тұрғындарға жетті ме? Міне, жұмыс тобы нәтижені анықтағаннан кейін залалсыздандыру шарасына кіріседі. 2013 жылы апатты құлау кезінде Роскосмос кәсіпорындары тарапынан 4 мәрте залалсыздандыру жұмысы жасалды. Яғни, біз деңгей шектеулі рұқсат етілген концентрацияға түскенге дейін бұл жұмыстың тоқтамауын қадағалап отырдық.

– Ресей бір жылдары «Байқоңырдан» ғарышқа жылына 30-ға жуық зымыран ұшыратын. Оның бірнешеуі апаттық жағдайда құлағаны мәлім. Әсіресе, 2013 жылы «Протон» ұшыру алаңы маңында құлағанда Қызылорда халқы үрейдің құшағында болды. Мұның бәрін көріп-біліп отырған «Роскосмос» агенттігі тарапынан не атқарылды?

– Әлбетте, бұл мәселеде Ресей жағы көзжұмбайлыққа салынған жоқ. Ол үшін үкіметаралық келісім бар. Соған байланыс­ты екі жақ сынаманы бірге алып, өз зертханаларында дербес сараптау жұмыстарын атқарады. Екі жақтың да зертханалары Қазақстанда акредитацияланған және әдістемесі, құралдары бірдей. Зертханалық жұмыстардың  нәтижелерін жоғарыда айтқан арнайы жұмыс тобы қабылдап, апаттың залалдарын жою жөнінде хаттамалық екі шешім қабылдайды. Ресей жағы апаттың залалын жою жұмыстарын жүргізеді, ал біз бақылау жасаймыз. Жұмыс процесі бір шектеулі рұқсат етілген концентрацияға азайғанша, яғни құлаған жердегі топырақтың құрамындағы улы отын әсері төмендегенге дейін үзілмейді. Сондай-ақ, апат аймағында орналасқан елді мекендерде де жұмыс тұрақты жүргізіледі. Мамандар Қазақстандағы әдістемелерді пайдалану арқылы экологиялық шығынның көлемін анықтайды. Айта кету керек, «Роскосмос» тарапынан апат болған аймақтың экологиялық зардабын және маңайда орналасқан халықтың денсаулығын зерттейтін үш жылдық бағдарлама қабылданып, қаржыландырылады. Мысалы, 2006 жылғы апаттан кейін қабылданған үш жылдық бағдарламаның нәтижесін Қызылорда облысында отандық және ресейлік ғалымдардың қатысуымен өткен ғылыми семинарда халыққа жария еттік. Үш жылдық бағдарлама уақыты біткеннен кейін қауіпті мәселе күн тәртібінен алынып, тұрақты жағдай қалыптасады. Бұдан кейінгі жылдары еліміздің республикалық бюджеті арқылы апат аймағының және маңайдағы елді мекендердің қоршаған ортасын, тұрғындардың денсаулығын бақылауды мониторингілеу жұмыстары жалғасады.

 – Кейбір мәліметтер бойынша, гептил отынынан бөлек зымыран бөлшектерінің өзі шамамен 140 гектарға шашылады екен. Тіпті, оның зардабы ақбөкендердің қырылуына да әкеп соқты деген пікірді жиі естиміз? Сіз мұны құптайсыз ба, әлде…

– Білесіз бе, 1930 жылдардың басында 1,5 миллион киік жаппай қырылған. Бәлкім, аштықтан өлді ме, басқа себебі бар ма, мұны зерттеп жатқандар бар. Ал соңғы жылдары ақбөкеннің қырылуының бір гәбі бар. 2015 жылы Ауыл шаруашылығы министрлігі құрған жұмыс тобының мүшесі болдым. Бұл – эпидемия. Пастереллез – ақбөкен ауырып, әлсіреген кезде қозады. Пастереллездің вирусы кез келген сау киіктің ағзасында болады екен. Иммунитеті әлсіреген кезде күшейеді. Ал киіктің осы жағдайға қалай тап болғанын зерттеген ғалымдар әртүрлі жағдаймен байланыстырады. Бірінші, өңірде қыс қатты болғанда, екінші, әртүрлі вирус тарататын кене түрлері көбейгенде ақбөкендер осы дерте шалдығады. Тағы бір ескеретін жайт, қырылып қалғанның көбі – аналықтар. Бұл құбылысқа мамандар жауап беруі тиіс деп ойлаймын.

2011 жылы Батыс Қазақстанда киіктер жаппай қырылғаны белгілі. Ол өңірге тасымалдағыш зымыран құлаған жоқ. Бірақ ақбөкендер өлді. Неге? Мұның себебіне үңілсек, аналықтар жыл сайын белгілі бір аумақта төлдейді. Олардың жаппай қырылуы да сол жерлерде анықталған. Зерттеуші ғалымдар сол аумаққа киімнен адам кейпін жасап, айнала іліп тастаған болатын. Бұдан кейін әлгі жерге аналық ақбөкендер жоламайтын көрінеді. Ақбөкеннің қырылуына байланысты құрылған жұмыс тобының құрамында болған соң, мамандардың пікіріне құлақ түрдім. Себебі, бұл – дұрыс тұжырым.

– Қазақстанның аумағында жері жалға берілген 46 аудан бар көрінеді.  Осы аудандардың экологиялық ахуалы тексеріле ме?

– Жылына аймақ бойынша 4-5 ауданды зерттейміз. Қоршаған ортаға қаншалықты кері әсері бар, төрт түліктің жем-шөбіне зияны жоқ па, бәрі де қадағалауда болады. Сондай-ақ, осы аудандарға жақын орналасқан елді мекен халқының денсаулығын да қоса бақылауға аламыз. Республикалық, облыстық, аудандық көрсеткіш бойынша денсаулық жағдайы төмен бе, мұны да басты назарда ұстаймыз. Егер тексеру кезінде кемшілік табылса, жергілікті әкімдікке, министрлікке ақпарат береміз. Мысалы, 2007 жылғы Ұлытау ауданында болған апатқа байланыс­ты зерттеулер былтыр жүргізілді. Біз зерттеу жұмысының нәтижесін облыс әкімдігіне жібердік. Бұл мәлімет жергілікті халықтың көкейінде қандай да бір сұрақ туындаса, дер кезінде жауап беру үшін маңызды. Сондықтан да апат болған жердегі бағдарлама есебі міндетті түрде облыс, аудан әкімдігіне жолданады. Яғни, біз зерттеген жұмыс нәтижелері есеп күйінде сөреде сарғайып жатпайды.

– Кәсіпорын 2010 жылдан бері 74 тасымалдағыш зымыранның ұшырылуына экологиялық сүйемелдеу жасаған екен. Бүгінгі бет-алыстарыңыз қандай?

– Әу баста 2001 жылы жұмыс басталған кезде тек қана гептилдің топырақтағы шектеулі рұқсат етілген концентрациясын пайдаланып, тасымалдағыш зымырандардың қоршаған ортаға, тұрғындар денсаулығына әсерін зерттеуді қолға алдық. Оның өзі Ресейдің нормативі еді. Егер гептил 1-1,5 метр тереңдікке сіңетін болса, топырақта көптеген жылдар бойы сақталады. Гептилдің химиялық атауы – 1,1-диметилгидразин. Гептил топырақта ыдырап, ондаған басқа заттар түзіледі. Олардың ішінде нитрозодиметиламин, тетраметилтетразен, диметилформамид, диметиламин, метилтриазол және формальдегид сияқты адам ағзасына, қоршаған ортаға зиянды заттар да бар. Бірнеше жылдар ішінде осы қосылыстардың шектеулі рұқсат етілген концентрациясын зерттеп, анықтадық. Бұл көрсеткіштер 2015 жылы Ұлттық экономика министрлігінің бұйрығымен гигиеналық нормативтер ретінде бекітіліп, қолданысқа енгізілді. Бұрын апат құлаған жердің залалсыздығын гептилмен ғана бағалайтын болсақ, қазір аталған гигиеналық нормативтерді пайдаланып, бағалау ауқымын кеңейттік. Мұның бәрі ғылыми жұмысқа негізделген. Кәсіпорын аталған улы заттардың химиялық анықтау әдістерін жетілдіру жұмыстарымен де айналысады. Осы кезге дейін 7 анықтау әдістері жасалынып, олардың 4-і мемлекеттік өлшеу жүйесінде тіркеуден өткізіліп, норматив ретінде қабылданды. Бұл бағыттағы жұмыстар жалғасуда. Жасалған әдістердің жаңалықтары бірнеше мемлекеттік патенттермен дәлелденген.

 – Ресей жағы осы отандық ғалымдардың әдістемесін пайдаланып отыр ма?

– Біз басқа да отандық институттардың ғалымдарын жұмылдыра отырып, республикалық бағдарлама есебінен жоғары улы зымыран отыны – гептилдің төгілген жерлерін уытсыздандыру технологиясын әзірледік. 2012 жылы патенттеп, тәжірибеге енгіздік. Қазір Ресей тарапы гептил төгінділерін зарарсыздандыруға осы технологияны қолданады. Технология өзінің тиімділігін дәлелдеді.

Зымыранның ұшырылымы кезінде апаттық оқиға тіркелсе, гептилдің, т.б. улы заттардың шектеулі рұқсат етілген концентрациясы сөзсіз артады. Бұл кезде ә дегеннен-ақ залалсыздандыру жұмысы атқарылуы керек. Бұрын бұл жұмысты көбінесе Ресей тарапы жасап, әртүрлі әдістер пайдаланды. Біз 2006-2007 жылдары олардың қолданған заттарын зерттеп, тиімсіз екенін дәлелдедік. Себебі залалсыздандыру кезінде топырақ хлормен уланады. 2007 жылғы апат кезінде ресейлік мамандар калий перманганатының ерітіндісін пайдаланса да, оңтайлы нәтиже болмады. Сондықтан апатты жою комиссиясының шешімімен қоршаған ортаға залалы аз, тиімділігі жоғары әдістемелік технология жасау туралы шешім қабылданған болатын. Біздің осы технологиямызды 2013 жылы апат болған кезде Ресей тарапы қолданды. Бұл технология екі сатыдан тұрады. Біріншісі, гептилдің топырақтағы концентрациясы жоғары кезінде химиялық катализаторлық әдіс арқылы залалсыздандыру процесін тездетеді. Гептилдің концентрациясы төмендегеннен кейін, біз микробиологиялық әдіске көшуді ұсынамыз. Гептил азайған кезде жергілікті топырақ құрамындағы микроорганизмдер ассоциасы оны жақсы ыдырататыны дәлелденді. Ол үшін технологияда топырақтың қолайлы ылғалдылығын, температурасын т.б көрсеткіштерін қамтамасыз ету көзделген. Технология топырақ микроорганизмдерін қалпына келтіруге де септігін тигізеді. Бүгінде қазақстандық ғалымдардың тапқан ғылыми әдісін «Роскосмос» тиімді қолданып келеді.

Топырақта гептил қандай температурада қалай ыдырайды? Гептил төгілгенде өсімдікке қалай тарайды? Қандай зат күйінде өсімдік құрамына көшеді? Ол залалды ма, залалсыз ба? Соны зерттеуге кірісіп, үш жылдық бағдарлама қабылдаймыз. Біз қалай жаңалық ашамыз, нормативтер жасаймыз, оларды қолданысқа енгізуге күш саламыз.

Тағы бір зерттеп жатқан дүние – апаттық жарылыс болған кезде әуелі бұлт көтеріледі. Қарақоңырқай түстес бұлт 500 метрдей биіктікке көтеріледі де, желдің бағытымен сейіле бастайды. Бұл көрген адамға үрей туғызады. Әрине, оның құрамын, неден тұратынын зерттеу өте қиын. Өйткені біз хабарды естіп, сол жерге барам дегенше, бұлт сейіліп кетеді. Осыған байланысты халық тарапынан «Бұл не? Оның құрамында не бар? Залалы қанша жерге дейін тарайды?» – деген әртүрлі сұрақ қойылады. Осы сауалдарға жауап беру үшін, зымыран апатынан пайда болатын бұлттың таралу моделін жасау гранттық бағдарламасын жеңіп алдық. Бұл бағдарламаны жүзеге асыру үшін біз әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың Математика институты мамандарын тартып, биыл үшінші жыл жұмыс істеп келеміз. Бұл бағдарлама математикалық модель арқылы осы түйткілге жауап беруге тырысады. Математикалық модель әр апат кезінде зымыран бойында қалған уытты заттың мөлшерін, оның жерге соғылғандағы жарылыстың болжамды күшін, құлайтын жердегі топырақтың көрсеткіштерін, ауа райының көрсеткіштерін т.б. ескере отырып, аталған сұрақтарға мейлінше толық жауап алуға көмектеседі деп ойлаймыз.

– Отандық ғалымдардың зерттеу жұмыстарын табысты атқарып жатқандығы қуантады. Алайда қазір ғалымдар «қартайып барады» деген пікір шындыққа айналғандай. Олардың орта жасы – 50-55 шамасында. Ал жастардың ғылымға деген қызығушылығын қалай арттыруға болады?

– Қаншама жас маман тәрбиеленіп жатыр. Олармен сөйлесіп көрсеңіз, кей мәселені менен де жақсы білуі мүмкін. Біз жыл сайын ие болып жатқан 1-2 патент – ғалымдардың еңбегі. 2013 жылы «Шапағат» республикалық байқауында «Жылдың үздік өнертапқышы» аталымы бойынша жеңімпаз атандық. Мұндай жетістігіміз көп. Ал ғалымдардың әлеуметтік жағдайына келсек, еңбекақысы істеген жұмысына татымайтыны рас. Кейде жалақыларын да уақытында алмай жатады. Сондықтан да ғылымға қызыққан жастардың көңілі су сепкендей басылады. Ерекше бір құлшыныспен келеді. Бір-екі айдан соң жалақысы көп жұмысқа ауы­сып кетеді. Еңбекке деген қабілеті мол, қызуқанды жас­тарды қалай ұстап тұрасың? Әйтпесе, Алматы қаласы нағыз жоғары оқу орындары шоғырланған қала. Қай салаға маман қажет болса, табылады. Мәселе – жалақының аздығында жатыр.

– Әңгімеңізге қарағанда, «Ғарыш-экология» ғылыми-зерттеу орталығы мамандары ақшасыз-ақ талай жаңалықты ғылымға ендіргенге ұқсайды. Бізде әлі де болса өз саласына жаны ашитын, ғылымға берілген нағыз мамандар баршылық деуге негіз бар ма?

– Әрине, өмірде ақшаны  басты орынға қоймайтындар, ол – ғалымдар. Олар жаңа дүниені тудырғанша, жаны тыным таппайды. Нағыз өз саласының білгір, жанкешті мамандары. Жоғарыда біраз жетістіктерімізді ай­тып кеттім, ал жалпы алғанда кәсіпорнымыз жүргізген ғылыми зерттеулер инновациялық нәтижеге ие болып отыр. Соңғы 3-4 жылда кәсіпорнымыз Қазақстанның 3 инновациялық патентін алды, оның біреуі «Жыл өнертабысы» деп танылды, сондай-ақ тағы 2 патент беру туралы шешім шықты. Алынған нәтижелер түгелдей кәсіпорынның негізгі қызметтерін жүзеге асыруы барысында қолданылып отырады. Бұл – қоршаған орта нысандарындағы гептил мен оның туынды заттарын өлшеудің жаңа әдістемелері; гептилдің топырақта ыдырау өнімдері – нитрозодиметиламин, тетраметилтетразен, диметиламин, диметилформамид, метилтриазол мен көмірсутегілік зымыран отыны – керосиннің шектеуі рұқсат етілген кон­центрациялары, Қазақстан Республикасы аймақтарының ғарыш зымыран қызметінің әсеріне экологиялық тұрақтылығының критерийлер жүйесі, гептил және оның туынды заттарымен ластанған топырақтарды құрама әдіспен уытсыздандырудың технологиялық регламенті және тағы басқалар болып табылады. Аталған ғылыми-зерттеу жұмыстарына кәсіпорынның жас мамандары белсенді түрде қатысады. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттігінің басшылығы алдымызға жоғары оқу орындарымен жас ғалым­дарды даярлау бойынша жұмысты жандандыру міндетін қойды. Бұл бағытта біз ҚазҰТУ-ға жас ғалымдарды – ғарыш-зымыран қызметінің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы магистрлер мен РhD докторларын даярлауда қарым-қатынас жасауды ұсынып, келісімге қол қойдық. Президентіміз Н.Назарбаев өзінің «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты жолдауында атап кеткендей, «бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге айналуымыз керек. Білім мен кәсіби машық – заманауи білім беру, кадрларды даярлау мен қайта даярлау жүйесінің негізгі бағдарлары». Қазір бізде 5 ғылым докторы, 4 ғылым кандидаты, 2 РhD докторы жұмыс істейді. Ғалымдардың үлкені – 78-де. Тәжірибесі жоғары. Сол ғалымдардың қарамағында жұмыс істеген жастар талай тәжірибе жинап, алда межелеген жетістіктерді бағындырады деп сенемін.

Қазіргі уақытта кәсіпорын дамыған материалдық-техникалық және аккредитациядан өткен химия-аналитикалық базаға, жұмыстарды жүргізуге арналған лицензияларға ие, білікті ғылыми кадр­лармен (докторлар, ғылым кандидаттары, магистрлері) қамтылған, осының барлығы еліміздің ғарыш қызметінің экологиялық қауіпсіздігі жүйесін құруға және Қазақстанның қоршаған ортасы мен халқының денсаулығына тигізетін жағымсыз әсерін барынша азайтуға бағытталған міндеттерді сәтті түрде шешіп отыруға мүмкіндік береді.

 – «Ғарыш-экология» ғылыми-зерттеу орталығы жаңадан құрылған Қазақстан Республикасының Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігіне қарайтыны белгілі. Бүгінде министрлік тарапынан атқарылатын жұмыстарға қолдау көрсетіле ме?

– Иә, ғарыш саласының жеке министрлік құрамына енуі осы салаға деген Елбасының ерекше көзқарасының белгісі деп білеміз. Бұл біздің атқарып жатқан қызметімізге жаңа серпін және үлкен жауапкершілік жүктейді. Жаңа министрлік алғашқы күннен бастап біздің жұмыс нәтижелерімен танысып, жоспарларымызды тыңдап, ғарыш зымыран қызметінің экологиялық қауіпсіздігі бағытындағы жұмыстарды дамыту барысында тапсырмалар беруде. Айта кету керек, министрліктің қолдауының арқасында биылдан бастап ғарыш айлағы нысаналарын экологиялық мониторингілеу жұмысы жеке бағдарлама болып бекітіліп, қаржыландырылатын болды. Бұл бағдарлама 2009 жылдан бері тоқтап тұрған болатын. Енді зымыран ғарыш қызметінің қоршаған ортаға және адам денсаулығына әсері туралы алынатын ақпарат барынша толық болады деп ойлаймыз. Бұл жұмыстар нәтижесін оқырман қауымға уақытылы хабардар етіп отыратын боламыз.

Бұл мекемеде 2002 жылдан бері табан аудармай еңбек етіп келемін. 2007 жылдан «Ғарыш-экология» ғылыми-зерттеу орталығы» республикалық мемлекеттік кәсіпорнының бас директоры қызметін атқарамын. Содан бері біз тиісті министрліктермен де, сала мамандарымен де тығыз байланыс орнатып үлгердік. Жаңа министрлік те, оның құрамындағы Аэроғарыш комитеті де тікелей біздің атқаратын жұмыстарға мүдделі. Кәсіпорынның қолданбалы ғылыми жұмыстарына тікелей тапсырыс беретін де өзіміздің министрлік пен Аэроғарыш комитеті ғой. Біздің алдымызда жүзеге асуы тиіс ғылыми жобалар көп. Мұның бәрін Қазақстан Республикасының Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігімен кеңесіп, кәдеге жаратсақ, тиімді болатыны сөзсіз.

– Жайлаубай мырза, ушығып тұрған экология мәселесі бізден гөрі, сіздің мекеме мамандарына бататын шығар. Қалай ойлайсыз, қоршаған ортаны ластанудан сақтау жолын неден бастау керек?

– Жасыратыны жоқ, қазір еліміздің қай өңірін алсаңыз да, экологиялық ахуалы назар аударуды талап етеді. Біз тұратын Алматының ауасы ше? Ең үлкен экологиялық түйткіл Алматы қаласында туындауда. Біріншіден, көлік саны көбейіп кетті. Қаладағы салынып жатқан жаңа ғимараттар ауаның тазаруына қалай әсер етеді. Қаланың маңайындағы қоқыс полигондарының адам денсаулығына қоршаған ортамызға әсері ескерілуі керек деп ойлаймын. Қаланың тазалығы көңілге қонбайды. Бұл мәселемен тек қалалық әкімшілік қана айналысуы керек деп ойлаймыз. Қаланың жасыл желегінің ахуалы да көңілден шықпайды. Барлық ағаш, декоративтік бұталар үнемі мониторигтік бақылауда болу керек деп есептеймін. Осы жұмыстарға жастар кеңінен тартылуы қажет. Қоршаған ортаны ластайтын өзіміз. Табиғат-ананы қорғауды әркім өзінен бастауы керек. Қарапайым қоғамдық мәдениетті соған бағыттау қажет.

 – Білуімізше, әкеңіз Қызылбай жырау Сыр елі дүлдүлдерінің қатарынан орын алған екен. Демек, өнерден де құралақан емессіз ғой…

– Дұрыс айтасыз, әкем Қызылбай Нұртуған жыраудың көзін көрген, оның қиссаларын жатқа айтқан. Үлкен Арал мен кіші Аралды бөліп тұрған Көкарал деген ауылда өмірге келдім. Кезінде аты қазақ даласына тараған жырау Нұртуған Кенжеғұлұлы әкемді тыңдап,: «Көкаралға жарайтын жыраусың!» – деп халықтың алдында баға берген екен. Сондықтан жерлестер әкемді Нұртуған жыраудың шәкірті деп атайды. Әкемнен дарыған шығар, мектепте оқып жүрген кезде, студенттік кезімде домбыра тартуды әуес еттім. Сол кездегі ҚазМУ-дың ұлт-аспаптар оркестрінде құрдастарыммен бірге ойнадым. Олардың көбі менің кейінгі өмірімде жақын достарыма айналды. Қазір домбыраны көп ұстай бермеймін, бірақ қазақ халық музыкасын тыңдауды ұнатамын.

– Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен

Динара Мыңжасарқызы

Редакция таңдауы

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

Қырғыздар Мұқағалиға құрмет көрсетті

22 ақпанда Бішкекте, Алықұл Осмонов атындағы ­­Қырғыз Республикасы Ұлттық кітапханасын­дағы Абай атындағы қырғыз-қазақ мәдени орталы­ғында Мұқағали Мақатаевтың 90 жыл­дығына арналған «Ең бірінші бақытым –...

Депутаттарды қайта оқыту неге керек?

Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиев Мәжіліс отырысында «Қазақ­стан Республикасының кейбір заң­на­малық актілеріне аудандық, қалалық жә­не ауылдық билік деңгейлерінің дер­бестігі мен жауапкершілігін кеңейту мә­селелері бойынша...
1

Алматыда ойын-сауық орталығында ата-аналар төбелесті

Әлеуметтік желіде Алматыдағы сауда орталықтарының бірінде болған төбелестің видеосы тарады. Полиция департаменті...
kun rayy

Наурыз айында күн райы қандай болады?

Еліміздің көптеген аймақтарында күнтізбелік көктем белгіленген мерзімде келеді. Бұл туралы «Қазгидромет» орталығы мәлімдеді.  Консультативтік...
whatsapp image 2021 03 01 at 15.00.53

Таразда Алғыс айту күніне орай 1000 түп ағаш көшеті отырғызылды

Алғыс айту күніне орай былтыр ғана облыс орталығында бой көтерген «Қазақ халқына...

Жаңалықтар

Алматыда ойын-сауық орталығында ата-аналар төбелесті

Әлеуметтік желіде Алматыдағы сауда орталықтарының бірінде болған төбелестің видеосы тарады. Полиция департаменті оқиғаға қатысты түсініктеме берді. Видео кадрларынан төбелестің балалар ойын алаңында болғанын байқауға болады....

Наурыз айында күн райы қандай болады?

Еліміздің көптеген аймақтарында күнтізбелік көктем белгіленген мерзімде келеді. Бұл туралы «Қазгидромет» орталығы мәлімдеді.  Консультативтік болжамға сәйкес 2021 жылғы наурызда Қазақстан Республикасының басым бөлігінде циклондардың өтуімен және...

Таразда Алғыс айту күніне орай 1000 түп ағаш көшеті отырғызылды

Алғыс айту күніне орай былтыр ғана облыс орталығында бой көтерген «Қазақ халқына мың алғыс» монументінің маңында мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Онда қалалық зиялы қауым өкілдері,...

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған отбасыға баспана берілді

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған Текебаевтар отбасына жаңа баспана берілді. Oқиға биыл 18 ақпанында облыс орталығындағы Әл-Фараби мөлтек ауданында орын алды. Оқиға орнына шұғыл жеткен...

Алматыда КамАЗ көлігі жер астына түсіп кетті

Алматыда КамАЗ жүк көлігі жер астына түсіп кетті. Оқиғаның видеосын куәгерлер таратты, ал дәрігерлер көлік жүргізушісі жарақат алғанын айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. Әлеуметтік желілерде...

Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ. Адамға алғыс айтқанымыз – Аллаға шүкір еткеніміз

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Аллаға мадақ, пайғамбарға салауаттар болсын! Елімізде шуақты көктемнің алғашқы күні алғыс айту мерекесімен басталады. Баршаңызды бірлік пен мейірімге...

Асқар Мамин «Роскосмос» басшысы Дмитрий Рогозинмен кездесті

Премьер-Министр Асқар Мамин «Роскосмос» ғарыш қызметі жөніндегі мемлекеттік корпорациясының бас директоры Дмитрий Рогозинді қабылдады, – деп хабарлады primeminister. Тараптар ғарыш саласындағы Қазақстан – Ресей ынтымақтастығының...

«Nur Otan» партиясының жанынан 9 жаңа қоғамдық кеңес құрылады

Осылайша, олардың жалпы саны 14-ке жетті, – деп хабарлады партияның баспасөз қызметі. «Nur Otan» партиясының Лидері, Елбасы Н.Назарбаевтың партияның «Өзгерістер жолы: Әр азаматқа лайықты өмір!»...

Талдықорған қаласына жаңа әкім тағайындалды

Алматы облысы әкімінің өкімімен Жасыбаев Ержан Бәкірбайұлы Талдықорған қаласының әкімі болып тағайындалды. Бұл туралы Алматы облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Бәкірбайұлы Жасыбаев 1965 жылы...

Белгілі әнші Индира Еділбаева «Nur Otan» партиясын таңдады

«Nur Otan»-ның құрылғанына 22 жыл толуына орай, партияның Алматы қалалық филиалы белсенді және жігерлі алматылықтармен толықты. Партияның жаңа өкілдері қатарында денсаулық сақтау, мәдениет және...

Әуе компанияларының табысы 41% азайды

Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі әуе компанияларының жылдық табысы 41% төмендегенін, ал жолаушылар тасымалы қызметі 6 пайызға арзандағанын хабарлады. Биыл қаңтарда еліміздің әуе компанияларының кірісі...

Белгілі журналистің еміне қаржы жиналуда

Бүгін «Қазақстан» телерадиокорпорациясы «Мың алғыс» қайырымдылық телемарафонын өткізеді. Шараның негізгі мақсаты – көмекке мұқтаж жандарға көпшіліктің атсалысуымен қолұшын созу, мейірімділікті, қайырымдылықты насихаттау, қайырымды жандарға алғыс...

Атырау дәрігерлері Алғыс айту күніне орай челлендж бастады

«Мерекелік шараға өңірдегі 35 медициналық ұйымның қызметкерлері қатысты»,-деп хабарлайды Атырау облыстық денсаулық сақтау басқармасының баспасөз қызметі. «Туған елге мың алғыс!» челленджі өңірде бір апта бұрын...

Дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жетеді – министр

Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой 2023 жылы дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жететінін айтты. Ведомство басшысы Президенттің биылдан бастап дәрігерлердің жалақысын кезең-кезеңімен көтеру міндетін қойғанын...

Әлем тұрғындарының қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екені анықталды

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бас ғылыми қызметкері Сумия Сваминатан Жер бетіндегі тұрғындардың қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екенін айтты, деп хабарлайды РИА Новости.  Ұйым...

Әлемдік ақпарат кеңістігіндегі Қазақстан имиджі

Ақпарат кеңістігінде мемлекеттің имиджі мен медиаобразын жасау – дамушы елдердің алдында тұрған күрделі міндеттердің бірі. Қазақстан тәуелсіздік алған 30 жыл ішінде дүние жүзінің алпауыт...

Қазақстанда мерзімді әскери қызметке шақыру басталды

Осы көктемде 13 500-ден астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші ел Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады. Қорғаныс ведомствосы...

ҚазҰУ ректоры француз ғалымдарына бірлескен археологиялық зерттеулер жасауды ұсынды

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректоры Жансейт Түймебаев Қазақстандағы Франция Республикасының Төтенше және Өкілетті елшісі Дидье Канеспен кездесіп, ғылым-білім  және мәдени бағыттар бойынша өзара ынтымақтастықты тереңдету...

Ресейдің ең бай депутаты қамауға алынды

Ресейдің Сахалин облыстық Думасының миллиардер депутаты Дмитрий Пашов қамауға алынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Сот оған екі ай мерзімге қамауға алу түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану...

«Борат 2» ең үздік комедия ретінде «Алтын глобус» лауреаты атанды

Лос-Анджелес пен Нью-Йоркте кино және теледидар саласындағы "Алтын глобус" сыйлығының 78-ші марапаттау рәсімі өтті. Коронавирус пандемиясына байланысты марапаттау тарихта алғаш рет виртуалды форматта өтті.  Ең...

Түркістандағы қайғылы оқиғаға қатысты алғашқы мәліметтер жарияланды

Түркістан қаласында орын алған қайғылы жағдайдың себебін анықтау үшін құзырлы органдардан құрылған топ болған жайтты жан-жақты тексеріп жатыр. Орын алған оқиғаның мән-жайын анықтаумен айналысатын...

15 жыл бойы қос азаматтығын жасырып келген павлодарлық жазаланды

Қос азаматтығын жасырып келген Павлодар облысы Железинка ауданының тұрғыны айыппұл арқалады, деп хабарлайды Pavlodarnews.kz. Аудандық соттың баспасөз қызметінің мәліметінше, Железинка аудандық полиция бөлімінің көші-қон қызметінің...

Бұл – қазақ халқының шексіз дархандығының жарқын үлгісі.

Джамалайл ЭЛИМХАНОВ, «Емир-Ойл» ЖШС басқарма басшысы: Қазақстан Тәуелсіздік алған сәттен бастап Тұңғыш Президентіміз Н.Назарбаев әрбір азаматтың өз Отанында қауіпсіз және жарқын өмір сүруі үшін және...

COVID-19: Елорда «сары» аймаққа енді

ҚР Үкіметі жанындағы Қазақстанда коронавирустың таралуына жол бермеу жөніндегі ведомствоаралық комиссия 2021 жылдың 1 наурызы күнгі қазақстан амақтарындағы эпидемиялық жағдайды бағалау матрициасын жариялады. Бұл туралы...

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды. Партияның құрылуы мен қалыптасу тарихы Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен тығыз байланысты. 1998 жылғы 21 қазанда Қазақстан...

ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің жаңа орынбасары тағайындалды

ҚР Үкіметінің қаулысымен Ержан Ерікұлы Біржанов ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі қызметіне тағайындалды. Бұл туралы ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Біржанов 1979 жылы Солтүстік...

Алматы түрмесінен қашқан сотталушы Ақтөбеде ұсталды

Алматыдағы бас бостандығынан айыру орындарының бірінен қашып шыққан адам Ақтөбеде қолға түсті, деп хабарлайды ҚР Ішкі істер министрлігі Қылмыстық атқару жүйесі комитетінің баспасөз қызметі. «Алматы...

«Nur Otan» қатары жаңа мүшелермен толықты

Партияның 22 жылдық мерейтойы қарсаңында «Nur Otan» облыстық филиалында салтанатты түрде партия билеттері табыс етілді. Партияның аймақтық филиалының төрағасы, облыс әкімі Әбілқайыр Сқақов партия...

«Тұмар-2021» ұлттық телевизиялық байқауына өтінімдер қабылдау басталды

Бүгіннен бастап tvtumar.kz сайтында «Тұмар-2021» ұлттық сыйлығын алуға өтінімдер қабылдау басталды. Сыйлыққа 2020 жылы қазақстандық телеарналардың эфиріне шыққан телевизиялық жобалар қатыса алады. Өтінімдерді республикалық және...

Америкалық телеарна Трамптың саяси жоспарларын ашты

АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп елде жаңа партия құру мүмкіндігін қарастырмайтынын жариялайды. Оның саяси жоспарларын американдық Fox News телеарнасы ашты. "Біз жаңа партиялар құрмаймыз және...

Президент: Біртұтас және еңбекқор ұлт болсақ, көздеген мақсаттарымызға жетеміз

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады. «Құрметті отандастар! Сіздерді Алғыс айту күнімен шын жүректен құттықтаймын! Елбасы 2015 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиясында жариялаған осы...

Ақтауда жәндіктерді уламақ болған әйел көршісі мен оның 10 айлық сәбиін өлтірді

Пәтердегі жәндіктерді уламақ болған Ақтау тұрғыны көршісі мен оның 10 айлық сәбиін өлтіріп қойды. Бұл туралы Қоғамдық коммуникациялар орталығына сілтеме жасап Lada.kz хабарлады.  Зарарсыздандыру құралынан...

Елбасы қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады, деп хабарлайды Elbasy.kz. Қымбатты отандастар! Алғыс айту күні Қазақстан халқының бірлігін паш етеді,...

2020 жылдың ең танымал құпиясөздері анықталды

2020 жылы қандай құпиясөздер жиі қолданылды? Бұл сауалға DLBI деректер ағынын барлау қызметін жасаған зерттеуге сілтеме жасай отырып "Известия" басылымы жауап берді.  Рейтинг көшбасшысы тағы...

Жел, көктайғақ: Еліміздің 9 өңірінде ескерту жарияланды

1 наурызда елорда мен 8 өңірде ауа райына байланысты ескерту жарияланды, деп хабарлайды "Қазгидромет". 1 наурызда Нұр-Сұлтан қаласында жел, көктайғақ болады. Оңтүстік - батыстан соққан...

1 наурыз: Атаулы күндер мен оқиғалар

Бүгін – елімізде Алғыс айту күні. Бұл мереке  ҚР Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2016 жылғы 14 қаңтардағы Жарлығымен бекітілген. 1995 жылдың 1 наурызында елімізде...

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Бүгін – Жамбыл Жабаев дүниеге келген күн

Бұдан 175 жыл бұрын 99 жасына дейін жүрегінен жыр төгілген ақын,  дүлдүл жырау, жүйрік жыршы, КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты Жамбыл ЖАБАЕВ (1846-1945)  дүниеге келді. Ол...

NASA Марстың алғашқы панорамасын жариялады

АҚШ-тың Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) Ровер Perseverance түсірген Марстың алғашқы панорамалық суреттерін жариялады. NASA алдағы апталарда көптеген қызықты суреттері жариялайтынын мәлімдеді.  

Қожа Ахмет Ясауидің мөрі мен шежіресі табылды

«ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі ұйымдастырған «Ясауи ізімен» ғылыми-экспедициясы аясында Өзбекстан Республикасының Наманган қаласынан Қожа Ахмет Ясауи шежіресінің бір...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

«Наконец-то» Бекшин алматылықтарға үндеу жасады

Алматы қаласының бас санитар дәрігері Жандарбек Бекшин наурыздағы мерекелер алдында қала тұрғындарына үндеу жасады, - деп хабарлайды өңірлік СЭБД баспасөз қызметі. Бекшин үндеуінде алматылықтардан...

Армениядан жеткізілген көліктердің тіркеу мерзімі ұзартыла ма?

Қазақстанға Армениядан жеткізілген көліктерді тіркеу мерзімі 1 наурызға дейін ұзарды, - деп хабарлайды Ішкі істер министрлігінің баспасөз қызметі. ІІМ мәліметінше, Қазақстанда 2020 жылдың 1 ақпанына...

Ақпарат министрі кәсіби журналистиканы дамыту туралы жоспарын айтты

Еліміздің жоғары оқу орындарындағы журналистика факультеттерінің оқу бағдарламалары зерделенеді. Бұл туралы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрі Аида Балаева inbusiness.kz сайтына берген сұхбатында айтты. Министрдің айтуынша, қоғамдық...

Қытай келісімдерді елемей, қазақ пойыздары қараусыз қалып жатыр

"Жүк жөнелтушілердің бастамасымен Қытайға тауарларды қабылдауға уақытша тыйым салу енгізілді", – деп хабарлайды «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы (ҰК)»АҚ баспасөз қызметі. «ҚХР-мен шекарадағы бекеттерде жағдай...

Ресейде тіркелген көліктер Қазақстанда жүре алмай ма?

  Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде Қазақстанның Бас прокуратурасы атынан жалған бұйрық таратылған деп хабарлайды  тengrinews.kz сайты. Аталған «құжатта» Ресейде тіркелген автокөлік иелеріне Қазақстан аумағында жалпы сенімхатсыз...

ЕСКІ ЖАРАНЫҢ АУЗЫН ТЫРНАУ ЕСТІНІҢ ІСІ МЕ…

Адам баласы туғанда бір-бірінен артық-кемі жоқ қызыл шақа болса да, өсе келе олардың бәрі өз бетінше өзгеріп, даралана бастайды. Өйткені уақыт ағымындағы түрлі әсерлер...

Елімізге Түрікменстаннан 153 қандасымыз көшіп келді

Бүгін Түрікменстан Республикасынан 153 қандасымыз тарихи Отанына көшіп келді, деп хабарлайды mangystaumedia.kz. 2020 жылы әлемде орын алған пандемияға байланысты елімізде көшіп–қонушылар ағыны кейінге қалдырылған болатын....

Қасым-Жомарт Тоқаев Режеп Таиип Ердоғанға құттықтау жеделхатын жолдады

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркия Президенті Режеп Таиип Ердоғанға құттықтау жеделхатын жолдады, деп хабарлайды Ақорданың баспасөз қызметі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Түркия Президенті Режеп Таиип...

Мәди Манатбек жаңа қызметке тағайындалды

Шымкент қаласы әкімінің өкімімен Ішкі саясат және жастар істері жөніндегі басқармасының басшысы міндетін атқарушы болып Мәди Манатбекұлы тағайындалды. Мәди Манатбекұлы 1978 жылы 25 мамырда дүниеге...

Бас прокуратура үндеу жариялады

Әлеуметтік желіде жекелеген тұлғалар елдің әртүрлі аймақтарында заңсыз митингіге   шақырып жатыр. Осыған байланысты ҚР Бас прокурорының орысбасары Б.Б. Дембаев үндеу жариялады. Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының...

Вице-министрдің не үшін қамалғаны белгілі болды

ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі ҚР Мәдениет және спорт вице-министрі Сәкен Мұсайбековтің ұсталуына қатысты түсінік берді. «Мәдениет және спорт вице-министріне қатысты сотқа дейінгі тергеу...

Елбасы Түркия президентін құттықтады

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Түркия Республикасының Президенті Режеп Тайип Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті, деп хабарлайды Elbasy.kz.  Әңгіме барысында Елбасы Режеп Тайип Ердоғанды туған күнімен құттықтап, зор...

Полиция қызметкерлері жүкті әйелді автокөлікте босандырып алды

Батыс Қазақстан облысында полиция қызметкерлері келіншекті автокөлікте босандырып алды. БҚО полиция департаментінің ресми өкілі Болатбек Белгібековтің мәлім еткеніндей, оқиға 26 ақпанға қараған түні Самара-Шымкент автожолы...

Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойы басталды

Бүгін жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойын республика көлемінде ресми түрде мерекелеу басталды. ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев елордадағы Жамбыл ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, Қ.Қуанышбаев атындағы...

COVID-19: Әлемде екпе салдырғандар саны індет жұқтырғандардан екі есе көп

Әлемде коронавирусқа қарсы екпе алған адамдардың саны пандемия басталғалы індет жұқтырғандардың жалпы санынан екі есе көп, деп хабарлайды ТАСС.  Қазіргі уақытта шамамен 227 миллион адам...

Әзірбайжан Таулы Қарабақта әуежай құрылысын бастады

Әзірбайжан билігі Таулы Қарабақта халықаралық әуежай құрылысы басталатынын мәлімдеді. Нысан Иранның шекарасына жақын жерде, Шуша қаласынан 60 шақырым қашықтықта орналасқан Физулиде бой көтереді. Ел президенті...

Алғыс айту күні: Елордада мерекеге орай қандай шаралар өтетіні белгілі болды

Елімізде 1 наурызда Алғыс айту күні атап өтіледі. Бұл мерекеде елордалық театрлар медицина қызметкерлерін, эпидемиологтарды, педагогтарды, құқық қорғау органдарының қызметкерлерін спектакль көруге шақырады, деп...

Жол карталарын іске асыруға мониторинг жүргізу үшін цифрлық платформа әзірленеді – Б.Байбек

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек Facebook желісіндегі парақшасында партияның алдағы кезеңге арналған жоспарларымен бөлісті. Оның айтуынша, 1 наурызда «Nur Otan» партиясының құрылғанына...

Ақтөбе облысында 22 жүк цистернасы жолдан шығып кетті

Бүгін, 26 ақпанда сағат 11:55-те Шалқар ауданының Ұлпан теміржол станциясында 43 вагон құрамының 22 жүк цистернасы жолдан шығып кетті. Оның ішінде 13 цистерна аударылып, ұзындығы...

Винсент Ван Гогтың «Монмартрдағы көше көрінісі» картинасы сатылымға шығарылды

Винсент Ван Гогтың әйгілі картинасы – "Монмартрдағы көше көрінісі" саудаға шығарылды. Сурет бұрын-соңды көпшілік назарына ұсынылмаған, картина қайтадан сатылғанға дейін, Қытайда содан кейін Голландияда...

Қызылордада сауна әкімшісі жеңгетайлықпен айналысқан

Қызылордада жеңгетайлықпен айналысқан азаматша ұсталды, деп хабарлайды Polisia.kz. "Қызылорда қаласында жедел-профилактикалық іс-шаралар жүргізу барысында пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлықпен айналысып жүрген азаматша анықталды. Облыс орталығындағы сауналардың...

Білікті хирург қандасымыз: Орыс тілін білмегендіктен базар жағалап кеттім

https://youtu.be/zzD6QU3BF6M Сюжет авторы Нұржан ТҰРҒЫМБАЙ Тілші Ділда Уәлибек

1 наурызда әскерге шақыру басталады: Қорғаныс министрлігі негізгі өзгерістерді атады

13 мыңнан астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші көктемгі шақыру кезінде еліміздің Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады....

Қырымбек Көшербаев Жамбыл ескерткішіне гүл шоғын қойды

Елордада Ж.Тәшенов және Амман көшелерінің қиылысында Жамбыл Жабаевтың ескерткішіне гүл шоғын қою рәсімі өтті. ҚазАқпараттың хабарлауынша, шараға ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев, Мәдениет және спорт...

Қырғызстан президенті Путинге не сыйлағанын айтты

Қырғызстан президенті Садыр Жапаров Ресейге жұмыс сапары кезінде Владимир Путинге қылыш сыйлады. Бұл туралы ол "Россияская газетаға" берген сұхбатында айтты. "Бұл қылышты Қырғызстанның ең мықты...

Елімізде азық-түлік жеткізу нарығы 75 пайызға өскен

2020 жылы Қазақстанда азық-түлік жеткізу нарығы 75% - ға өсті. Бұл туралы Chocofood қызметінің директоры Николай Щербак хабарлады, деп хабарлайды LS. Карантинге байланысты Қазақстанда азық-түлік...

Әлемде коронавирус құрбандарының саны 2,5 миллионнан асып жығылды

Әлемде коронавирус жұқтырғандар саны 113,5 млн-ға жетті.  Джонс Хопкинс университетінің дерегінше, індет жұқтырғандардың 89 миллионы емделіп шықса, 2 507 624-і қайтыс болды. COVID-19 жұқтырғандар саны бойынша...

Семейде 1879 жылы салынған тарихи ғимарат өртенді

Ғимараттағы өрт тек таң ата ауыздықталған. https://youtu.be/AwAQx5E_MLA Өрт 26 ақпанда Абай даңғылында 00 сағат 46 минут шамасында басталған. Өртті сөндіруге барлығы 19 техника, 55 адам жұмылдырылды....

Алматы облысында Ан-2 ұшағы мәжбүрлі түрде қонды

"Азия Континенталь" әуе компаниясының Ан-2 әуе кемесі Боралдай - Кеген бағыты бойынша РРК5481 санитарлық рейсін орындау кезінде Боралдай автомобиль жолынан шығысқа қарай 1,5 км...

Омбыда Халықаралық ана тілі күні атап өтілді

2021 жылғы 24 ақпанда халықаралық ана тілі күніне орай Қазақстанның Омбыдағы Консулдығының басшысы Ырысқали Дәуренбек «Омбы қазақтары» аумақтық қоғамдық ұйымының басшылығы, жергілікті қазақ тілі...

Елімізде сүт өндірісі бойынша қай өңір көш бастап тұр?

Шығыс Қазақстан облысы сүт өндірісі бойынша республикада көш басында тұр. Бұл туралы ШҚО әкімі Даниал Ахметов халыққа есеп беру барысында айтты. «Соңғы бес жылда...

Ең сұлу волейболшылар рейтингі: Ресейлік спортшы Сабина Алтынбекованы басып озды

Грек басылымы Gazzetta планетаның ең сұлу волейболшы аруларының рейтингін жариялады. Рейтингте 25 жастағы ресейлік Алиса Маненок көш бастады, деп хабарлайды Politic. Бұған дейін аталған рейтингте...

Теміртау қаласының әкімі тұрғындардан кешірім сұрады

Теміртау қаласын жылумен қамтамасыз ететін ЖЭО-2 жұмысында ақау болып, тұрғындар аязда жылусыз қалды. Келтірілген қолайсыздық үшін Теміртау қаласының әкімі Қайрат Бегімов өңір халқынан кешірім сұрады. Мамандар...

2020 жылы 13 мың этникалық қазақ көшіп келді

2021 жылы Қазақстанда Көші-қон саясатының 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасы әзірленеді. Бұл туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісінде ведомство басшысы...

Әлемдік ТОП-50 қатарына енген Қазақстан дзюдошылары

Халықаралық дзюдо федерациясы (IJF) Тель-Авивте өткен әлемдік «Үлкен шлем» турнирінен кейін дзюдошылар рейтингін жаңартты, деп хабарлайды Olympic.kz. Жаңартылған рейтинг бойынша ТОП-50 қатарына енген қазақстандық дзюдошылар...

Президент Kaspi.kz компаниясының негізін қалаушыларды қабылдады

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Kaspi.kz компаниясының негізін қалаушыларды қабылдады, – деп хабарлады Ақорда. Кездесу барысында Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе Қасым-Жомарт Тоқаевқа компанияның қазіргі...

Жамбыл Жабаев – 175: Киевте поэзия кеші өтті

Бұл жайында Қазақстанның Украинадағы елшілігі Facebook парақшасында мәлім етті. Қазақтың көрнекті суырып салма ақыны Жамбыл Жабаевтың туған күні қарсаңында Киевтегі қазақ диаспорасы мен Қазақстанның Украинадағы...

«Nur Otan» Партиялық бақылау комитетін Артур Платонов басқарады

Партия Лидері Нұрсұлтан Назарбаевтың қаулысымен Партиялық бақылау комитетінің төрағасы болып Артур Платонов тағайындалды. Бұл туралы «Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек мәлімдеді. «Артур...

Нұр-Сұлтанда банк тонамақ болған күдіктілер ұсталды

Түн ішінде елордадағы банктердің бірінің ғимаратына есігін сындырып кірген екі күдікті ұсталды. Қалалық полиция департаментінің мәліметінше, түнгі сағат 02:30-да ішімдікке еліткен 2 жігіт шыны...

Қарағандылық судьяның ісін Жоғарғы сот қарайды

Қарағанды облыстық сотының судьясы Естай Исабековтің ісі Жоғарғы сотта қаралады. Судьяның әріптестері оның әрекеті судья әдебі кодексіне қайшы келетінін айтады. Алайда оған қатысты шешім...

Бүгін елорда мен Ақмола облысының оқушылары қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласы мен Ақмола облысында ауа райына байланысты бірінші ауысымдағы оқушылар мектепке бармайды. «26 ақпан күні ауа райының қолайсыздығына байланысты қала мектептерінің бірінші ауысымындағы 0-9...

Өткен тәулікте 855 адамда коронавирус расталды

Қазақстанда өткен тәулікте 855 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 135, Алматы қаласы - 110, Шымкент қаласы -...

COVID-19: АҚШ-та вакцинаның күшін әлсірететін вирустың жаңа түрі пайда болды

Калифорния технологиялық институты мен Колумбия университеті ғалымдарының пікірінше, коронавирус инфекциясының жаңа нұсқасында кездесетін мутация оған иммундық жүйенің әсерін сезінуге кедергі келтіреді, – деп жазды...

«Ұлы дала таңы» фильмінің түсірілім жұмысы басталды

Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылының маңында режиссер Ақан Сатаевтың «Ұлы дала таңы» толықметражды тарихи көркем фильмінің түсірілімі басталды, – деп хабарлады «Қазақфильм» киностудиясының...

Бүгін еліміздің басым бөлігінде қар жауады – Қазгидромет

«Қазгидромет» мамандары 26 ақпанда болатын ерекше метеорологиялық құбылыстарға болжам жасады. Қазақстан аумағының басым бөлігінде фронттардың әсерінен тұрақсыз ауа райы сақталады. Кей уақытта қар жауады....

Марсқа қонған Perseverance тіршілік іздейді

Бейсенбі күні кешке NASA ғарыш агенттігі Марсқа жаңа Perseverance (Персеверанс) роверін қондырды (ағыл. – табанды, қайсар), - деп хабарлайды ВВС. Ровердің Қызыл ғаламшардағы басты міндеті...

Армения Қарулы күштері Пашинянның отставкаға кетуін талап етті

Армения әскері елдің премьер-министрі Никол Пашинян мен оның үкіметінің отставкаға кетуін талап етті, - деп хабарлайды РИА Новости ақпарат агенттігі.  Бас штаб басшысы Оник Гаспарян қол...

Доллар бағасы тағы да арзандады

Теңгеге қатысты доллардың ресми бағамы төмендеді. Ұлттық банк 26 ақпандағы америкалық валюта бағамын атады. Жұмада теңгеге шаққандағы доллардың ресми бағамы 414,77 теңге болады. Бұл ретте...

Қазақстанда аяз 40 градусқа дейін көтеріледі

26 ақпанда Қазақстанның 11 өңірінде ауа райы нашарлап, 35-40 градус аяз болады, деп хабарлайды "Қазгидромет". Жамбыл облысында, Тараз, Жезқазған, Қарағанды ​​облыстарында, Қарағанды, Жезқазған, Солтүстік Қазақстан,...

YouTube видеохостингі ата-ана бақылауы режимін енгізеді

Youtube платформасы ата-ана бақылауын орнатуға мүмкіндік беретін жаңа опцияны ойлап тапты. Бастапқыда YouTube видеохостингін жасаушылар 13+ жастағы бейнеге кіруді шектеді, сонымен қатар ата-аналарға балаларын...

Артур Төлепов әкімнің кеңесшісі болып тағайындалды

Актер Артур Төлепов Алматы қаласы ”Алатау” ауданы әкімінің штаттан тыс кеңесшісі болып тағайындалғанын айтып, халықтан қолдау сұрады. Ол өзінің әкімнің кеңесшісі болып тағайындалғаны жөнінде Instagram...

«Құлағым үсіп қалды». Желіде үскірік аязда жолда қалған қарағандылықтың бейнежазбасы қызу талқылануда (видео)

Әлеуметтік желілерде үсік шалып, аяз салдарынан зардап шеккен қарағандылықтың видеосы кеңінен талқылануда. Instagram желісіндегі shock_krg парақшасына жүктелген видеода ол Қарағанды облысы Шет ауданы Батық ауылына...

Алматының еріктілері қарт адамдарға қар тазалуда көмек көрсетуде

Алматының жастар ресурстары орталықтарының белсенділері мен жас отандықтар қарт адамдар мен коммуналдық қызметкерлерге көмектесу үшін қар тазалау акциясына шықты. Алматыда 24 ақпанда сағат 16.00-дан бастап...

Сауль «Канело» Альварес: «Головкинді сұлатып түсіремін»

Мексикалық былғары қолғап шебері Сауль «Канело» Альварес журналистердің оның Геннадий Головкинге қарсы үшінші кездесу өткізуді қай уақытқа жоспарлап отырғаны туралы сұраққа жауап беруден мезі...

Исламжан Насыров ҚПЛ-дан неге «қашып кеткенін» түсіндірді

Екатеринбургтік "Оралдан" ҚПЛ-ға ауысқан Исламжан Насыров "Тұраннан" (бұрынғы "Арыс") кетіп қалды. Бұл туралы инсайдер Айдын Қожахмет өзінің телеграм-каналында хабарлады. Бәрі жақсы сияқты болған, Насыров матчтардың...

Facebook ақпарат индустриясын қолдау үшін 1 млрд доллар инвестицияламақ

Американың Facebook компаниясы алдағы үш жылда ақпарат индустриясын қолдау үшін 1 млрд доллар қаржыны инвестициялауды жоспарлап отыр. Бұл туралы компанияның жаһандық саясат және коммуникациялар...

Тұрғын үй бағдарламасымен жастарға берілетін баспана құны қанша?

«Отбасы банк» АҚ орталық филиалының директоры Жансұлтан Матай жастарға арналған тұрғын үй бағдарламасы арқылы берілетін баспана бағасы қанша теңгеге айналатынын айтты. «Қазір Нұр-Сұлтан мен Алматыда...

Мемлекет басшысының Ұлттық кеңестің V отырысында сөйлеген сөзі

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің V отырысында сөйлеген сөзін жарияланды. Құрметті жиынға қатысушылар! Ұлттық кеңестің қызметі әуел бастан қоғамның ерекше назарында. Оның жұмысына...