Мұстафа Шоқай және Керенский

Ал енді Түркістан мен Қазақстанның далалық облыстарындағы көтеріліс туралы депутаттардың сауалын талқылау жөніндегі IV Мемлекеттік Думаның мәжілісінде қаралған мәселелерге қазақ қайраткерлері атсалыса алды ма, жоқ па деген сұрақ та туары сөзсіз. Өйткені қаралып, талқылауға салынып отырған мәселе бұратана халықтардың, әсіресе, қазақтардың өзіне тікелей қатысты мәселе болатын.

Зерттеуші Дархан Қыдырәлі «Мұстафа Шоқай» атты еңбегінде бұл мәселеге Мұстафаның ат салысқанына тоқталған, Ә.Бөкейхановтың «Қазақ» газеті бетінде Дума мүшелерін көтеріліс болған жерлерді өз көзімен көріп, тексеруге шақырған ұсынысы жарияланғанын, соған байланысты Дума депутаттары оның шақыруына үн қатқанын, Ә.Бөкейхановтың Мұстафаны бірнеше Дума мүшелерімен таныстырғанын өз зерттеуінде атап көрсетеді. Түркістан өлкесіндегі көтеріліс болған жерлерді тексеріп, зерттеу үшін Мемлекеттік думаның жанындағы мұсылман фракциясының жетекшісі Құтлық Мұхамет Тевкелев, мұсылман фракциясының мүшесі Шәкір Мұхамедияров және Александр Керенскийдің іс-сапарға шыққанын, Мұстафа Шоқай аудармашы ретінде қатысқаны туралы мәліметті келтіреді. Дума мүшелері 1916 жылғы тамыз айында Түркістан өлкесіне жолға шығады. Олар Самарқан, Ферғана, Жизақта болып, жермен-жексен етіліп қиратылған қаланы көреді, Әндіжанда болып қайтты. Зерттеуші М.Шоқайдың жергілікті патша әкімшілігінің әділетсіз, жөн-жосықсыз, заңсыз іс-әрекеттеріне, қара шекпенділердің жүгенсіздіктеріне, жазалау отрядтарының ойранына қарсы күрескенін, қираған, бүлінген елді мекендерде болып, босып кеткен халықты қайтарып алуға бағытталған қайырымдылық шараларын ұйымдастырғанын, қаражат жинағанын атап өтеді.

Мұстафа Шоқай Думаның мұсылман фракциясының жанындағы бюроға өкіл болып қабылданады. Ол бұратана халықтардың аяққа тапталған құқығын қорғау үшін Дума мінберін пайдалануға күш салды, Керенскийге көтеріліске қатысты нақты мәліметтерді, дүрбелеңді аяусыз басып, жаншыған жазалаушылардың тізімін де көрсетіп берді деп жазады зерттеуші. Демек, 1916 жылғы көтеріліс кезінде М.Шоқай да халқынан тысқары қала алмады. Оның Дума мүшелері делегациясының ішінде болып, олардың жұмысына қолынан келгенінше көмектесуі нағыз ұлтжанды азамат атқаратын іс еді.

Алайда М.Шоқай да 1916 жылғы көтеріліске байланысты Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, А.Байтұрсынов ұстанған бағытта болды. Ол да көтерілісшілерді тікелей қолдамады, оларға бағыт-бағдар бере алмады, сондықтан да Д.Қыдырәлі «Мұстафа «Қазақ» газетінің ұстанымын қолдады», – деп жазады.

Мемлекеттік думада Түркістан және далалық облыстардағы көтеріліс туралы мәселе қаралатын болғандықтан жергілікті жерге барып, жай-жапсарды тексеріп, зерттеп қайтуға Мемлекеттік дума А.Ф.Керенский мен Қ.М.Тевкелевті Түркістан өлкесіне іс сапарға жіберді. М.Қойгелді Керенский мен Тевкелев Түркістан өлкесіне қыркүйектің ортасында келіп қайтты деп көрсетті, бірақ М.Шоқайдың да солармен бірге аудармашы, хатшы болып келгендігі жөнінде мәлімет келтірмейді. Ал М.Шоқайға қатысты бұл деректі Д.Қыдырәлі зерттеп, келтірген. Осы деректердің өзі қазақ зиялыларының Думада қаралатын мәселеге өз мүмкіндіктеріне орай материал жинастырып, атсалысқанын айғақтайды. Мұсылман фракциясына көтеріліске қатысты жер-жерден келіп түскен шағымдар мен өтініштердің де ұйымдастырылуына белгілі дәрежеде зиялылар қозғау салғаны мәлім. М.Қойгелді: «…16-жылғы оқиғалар қазақ қоғамында империялық үстемдікке қарсы күресте екі көзқарастың, екі әдістің болғандығын көрсетіп берді», – деп жазды. Ол әдістің бірі «батырлар бастаған қол жасақтап, жауға қарсы көтеріліп, елдің еркіндігін білектің күшімен, найзаның ұшымен қорғау еді. 16-жылғы оқиғалар, сонымен бірге қазақ қоғамында ұлттық бостандық үшін күрестің жолдары мен әдісіне қатысты жаңа көзқарастың қалыптасып қалғанын да көрсетіп берді. Ол әдістің негізгі белгісі ұлттық саяси тұтастық және негізгі мақсаттар үшін саналы, ұйымдасқан әрекетке өту екендігін халыққа жеткізуге тырысты», – дейді. Зерттеуші империялық үстемдікке қарсы күрестегі екі көзқарасты нақты ажыратып, жіктеп көрсетпеген, бірінші көзқарас қандай, ал екінші көзқарастың айырмасы неде деген сауалға жауап бермеген. Көтеріліске байланысты зиялылардың ұстанған позициясы, ең алдымен олардың көтеріліске қатысты көзқарасын білдіреді, сондықтан да қазақ зиялыларының ұстанған платформасын М.Қойгелді ашып беруге тиіс еді, өкінішке қарай зерттеуші олай етпепті. Белгілі ғалым, тарихшы К.Есмағамбетовтің «Әлем таныған тұлға» (А., 2008) атты М.Шоқай туралы зерттеуінде М.Шоқайдың Мемлекеттік дума мұсылман фракциясы жанынан құрылған бюроның жұмысына қатысуы жайында қысқа тоқталған. Бұл бюро 1916 жылғы ақпан айындағы мұсылман фракциясының мәжілісінде ұйымдастырылады. Бюроның құрамына Кавказ, Түркістан, Қырым өкілдері мүшелікке тартылады, Солтүстік Кавказдан А.Цаликов, Қазақ уәлаятынан Ә.Бөкейханов, Уфа губерниясынан Ш.Мұхамедияров, А. З.Вали кіреді. Кейіннен бюроға мүшелікке М.Шоқай енген.

Мемлекеттік думада 1916 жылғы көтеріліске байланысты баяндама жасауға М.Ю. Жафаровқа көмектесу үшін материал жинау мақсатымен М.Шоқай 1916 жылғы 10 тамызда Қ.М.Тевкелев, Ш.Мұхамедияровпен бірге Ташкентке келді, А.Ф. Керенский бұлардан сәл ертерек, 3 тамыз күні осы жерге жеткен еді деп көрсетеді зерттеуші. М.Шоқай көтеріліс болған жерлерге Дума мүшелерімен бірге барып, ойрандалған ауыл, қыстақ, қалаларды өз көзімен көріп, тағылықпен жасалған зорлық-зомбылықты, жыртқыштықпен істелген іс-әрекеттерді басынан өткерген көптеген адамдармен сөйлеседі, олардан дерек-мәлімет жинайды. Қ.Есмағамбетов Керенскийдің де баяндамасына М.Шоқайдың ықпал жасағаны байқалады деп атап өтеді. Бірақ зерттеуші қалай ықпал жасағаны жөнінде қолында нақты дерек болмағандықтан «байқалады» деп баяндайды, шынында Дума мүшелері делегациясы құрамында болып, талай уезді, қалаларды аралап қайтқан М.Шоқайдың жинаған материалдары мен айтқан ұсыныс-пікірлерін Жафаров өз баяндамасын даярлау кезінде пайдаланған болуы керек деген логикалық қисынға алып келеді, алғыр азаматтың демократиялық блоктағы Дума мүшелеріне ықпал, әсер етуі шындыққа қайшы келмейді. Автор «Шоқайдың ұлттық қайраткер ретінде солай сахнаға шығуына 1916 жылғы Түркістан мен қазақ жеріндегі ұлт-азаттық қозғалысы қуатты серпін берді», – деген тұжырым жасайды.

 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы езілген бұратана халықтардың саяси санасын күрт оятты, оның өзі халықтың арасынан көптеген қайраткерлердің саяси аренаға шығуына, күрес майданына араласуына тікелей ықпал жасады. Бұл қазақ даласындағы ұлы тарихи оқиға дүрбелеңге бірте-бірте ұласып та келе жатқанын аңғартып, жарты жылдан кейін ақпан революциясы орын алып, монархиялық ескі билік күйреп, келмеске кетті.

1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі, тарихи тұрғыдан алғанда, ақпан, қазан революцияларының шын мәніндегі хабаршысы болды, сондай-ақ 1986 жылғы желтоқсан көтерілісі де Кеңес Одағында қатты толқу туғызып, Балтық жағалауындағы республикалардың демократиялық қозғалысына ықпал етіп, ақыры Кеңес Одағының ыдырауына алып келген серпінді дүмпудің бастамасы болғаны да ақиқат. Бұл тарихи параллельдің қазақ жерінен басталуында да бір тарихи заңдылық жатқан жоқ па екен! ХХ ғасырда қазақ жері осылайша дүниені түбірлі өзгерткен серпілістің кіндігі-эпицентрі болғанын да атап өткен жөн. Мұның өзі кездейсоқтық емес. Тарихтағы ұлы дүрбелең алдындағы ұлы репетицияны тарих қазақ елінің маңдайына жазғандай ма, қалай!

1916 жылғы көтеріліс кезінде көзі ашық М.Шоқай сынды қазақ азаматтары ұлы дүрбелеңнің бел ортасында жүріп, қолына қару алып алыспаса да, оны тежеудің, қиянатқа жол бермей езілген, жаншылған, құқығы тапталған халықтың мүддесін қорғау жолында өз мүмкіндігі деңгейінде күресуі, сол жолда Дума жанындағы мұсылман фракциясының кеңесші бюросында қызмет етіп, депутаттық мінберді пайдалануға атсалысуы – халық басына төнген зұлматтан шет қалмағанын көрсетеді. Шоқай күрестің жаңа түрін пайдаланды. К.Есмағамбетов мырза да Шоқайға ықпал еткен, саяси сахнаға шығуына серпін берген 1916 жылғы көтеріліске байланысты М.Шоқайдың көзқарасы жайында тым қысқа информациялық деңгейде ғана мәлімет берген екен, бұған кеңірек тоқталып өткен жөн болар еді. Сонда біз Шоқайдың көзқарасын тереңірек әрі жан-жақты тани түсер едік.

Азаттық жолында арпалысқан жылдарға қатысты архив құжаттарында инженер М.Тынышпаевқа байланысты біршама мәліметтер, деректер бар, бұл материалдардың барлығы да дерлік оның 1916 жылғы көтеріліске байланысты көзқарасын, ұстанымын анықтауға мүмкіндік береді. Көзқарасы патшаның жергілікті жердегі агенттеріне күдік туғызған Тынышпаев 1916 жылы тергеушіге бірнеше рет жауап беруіне тура келген. Сондай құжаттың бірі 1916 жылғы 28 қараша күні Верный округтық соты тергеушісінің М.Тынышпаевты тергеу туралы Ташкент бітімгерлік (мировой) сотының судья­­сына жіберген талабы болып табылады. Семиреченск теміржолының Черняев станциясында тұратын инженер М.Тынышпаевтан 1909 жылдан 1916 жылғы 17 шілдеге дейін Семиреченск облысының қазақтарының тұрмыс-тіршілігінен қандай мәлімет жинағаны, осы жылдар ішінде олардың өмірінде қандай өзгерістер болды, ағымдағы оқиғаға қалай қарайды, патша жарлығына қарсы шығуларына не себеп болған, сондай-ақ 1916 жылы күз айында Семиреченск облысына барған кезінде қазақтардың көтерілісіне қатысты қандай жағдайлар мәлім болғандығы жөнінде тергеу алыну талап етілген. Бұл тергеу не үшін қажет болғаны, әрине, белгілі.

1917 жылғы 14 қаңтарда 1916 жылғы қыркүйектегі Лепсі уезіндегі оқиғаға байланысты Куропаткинге жолдаған хатында М.Тынышпаев Лепсі уезінде орын алған қайғылы оқиғаның себеп-салдары мен оған кінәлі адамдарға қатысты ел арасынан сұрап-анықтаған деректер мен жағдайларды обьективті түрде баяндайды. Тынышпаев өз хатында Лепсі уезінің тұрғындары патша жарлығын орындауға байланысты жиын өткізіп, майдандағы қара жұмысқа алынатын жұмысшылардың тізімін жасауға кіріскен, бірақ та осындай өздеріне қолайлы жағдайды пайдаланып, пайда тауып қалғысы келгендер зәлімдік әрекетке барып, өздерінің болысындағы қара жұмысқа алынатындардан ақша, мал-мүлік талап еткен, берген жағдайда сендерді алып қаламыз деген. Елдің кейбірі бұған көніп, басқалары қорқытып, ақша алуды айыптап, қарсылық білдірген. Мақаншы-Садыр болысының болысы Қ.Жақамбаев, би О.Омаров және Ж.Князев осындай заңсыз әрекетке барып, жұрттың қарсылығына тап болған. Жақамбаев қазақтар бағынудан бас тартып отыр деп, 30 қарулы тобы бар уезд бастығы Масловқа мәлімдейді, міне, содан кейін қазақтарға қарсы оқ атылған, 90-дай адам оққа ұшады, Мамбетбай – Кыскачев болысының қазақтары да бұған наразылық білдіріп көтерілді, олардың тұтқынға алынғандарының 12-сін атып тастайды. Маслов тобы 40 қазақты тұтқынға алып, Лепсіге барар жолда 6 адамды атып өлтіреді. Осындай арандатушылық әрекеттің салдарынан 100-ден астам бейбіт тұрғын жазықсыздан-жазықсыз оққа ұшып, сұраусыз атылған. Жалпы Мақаншы-Садыр болысының 11 ауылынан 84 адамды тұтқынға алған. «Мұндай қайғылы оқиғаға кінәлі кім?» дегенде М.Тынышпаев алған мәліметтерін алдыға жайып, оған Мақаншы-Садыр болысының болысы Қ.Жақамбаев, би О.Омаров, Ж.Князев, Мақаншы – Садыр болысының писары Кирьянов жауапты, кінәлі солар деп көрсетеді.

Семиреченскідегі ең бір қайғылы оқиға осы Лепсі уезінде болған еді, сондықтан да осы жағдайдың мән-жайын М.Тынышпаевтың Куропаткинге ашық жазып отыруының да себептері бар. Бірақ Куропаткин 100-ден астам адамның қаны мойнына жүктелген Масловтың заңсыз іс-әрекетіне қарсы шара қолданды ма, жоқ па деген сауал да туады. Барлық кінәні патша әкімшілігінен емес, бұхара халықтың өзінен іздеген қандықол генерал-губернатордың, жалпы Түркістан өлкесі бойынша 1916 жылғы көтеріліске қатысты ұстанған бағыты айқын еді: ол көтерілісті жаншып, жоюға дайын болатын, әрі бұл жолда ешнәрседен де тайынбады, жұртшылықтың пікірін де, өзіне келіп түсіп жатқан арыз-шағымдарға да назар аудармады, елеп-ескермеді, тіпті оған құлақ та аспады. Патша үкіметінің бұйрығын мүлтіксіз орындап, империяның қанды саясатын жанын сала жүзеге асырған генерал-губернатордың бүкіл іс-қимылы Түркістан өлкесін қанды-қырғын майданға айналдырды, бейбіт, қарусыз халыққа майдан ашқан дарынсыз, болмысына гуманистік пиғыл жат, шовинист Куропаткиннің тарапынан жауыздықтан басқа ешнәрсе де күтуге болмайтыны белгілі болатын.

Ал Мемлекеттік дума мүшелері 1916 жылғы көтерілісті Дума мәжілісінде талқылау үшін Түркістан мен далалық облыстарда іс-сапарда болып, соғыс, ішкі істер министріне, үкіметтің өзіне тікелей сауал қойып, жауап беруін талап ете бастаған кезде облыс әскери губернаторлары сауалға байланысты жауап қайтаруға мәжбүр болады. Әрине, олардың жауаптарында негізінен көтеріліс отының тұтану себептері дұрыс аталып көрсетілгенімен көтерілістің шығуына кінәні өздерінен емес, бүлікті ұйымдастырушылардан іздеді. Көтерілісшілерді, толқуға қатысқан бұхараны үкіметтің саясатына ашық қарсы шықты деп айыптады, сондықтан бүкіл бүлік пен оның зардаптарына жауапты көтерілісшілер, олардың жетекшілері деп атап көрсетіп, олардың қылмысын күшейтті, барлық пәлені олардың мойнына жүктеді, сөйтіп олар ақпарат, мәлімет, рапорттарында өздерінің заңсыздық іс-әрекеттері жөнінде тіс жармай бүркемелеп, іс-қимылдарын, жазалау шараларын ақтауға тырысты.

Патша өкіметінің жергілікті жердегі чиновниктерінен бастап, уезд бастықтары, облыс губернаторлары, далалық әскери соттар, жандарм қызметшілерінің, яғни бүкіл патша үкіметінің әкімшілік аппараттарының мәліметтерінде жазалау шараларын жүргізу бағытындағы іс-қимыл шаралары ғана баяндалады. Куропаткин Түркістан өлкесін қолдан Түркістан майданына айналдырды. Көтеріліске қатысты бұл құжаттар екінші жағынан, патша өкіметінің отар елдерге қарсы жүргізген саясатының жауыздық сипатын да ашып береді. Еуропа жұртшылығы естіп білмеген мұндай азап пен тозақты патша өкіметі ХХ ғасырдың басында Орталық Азия мен Қазақстан халқына ұйымдастырды. Бұл адамзат тарихында айыпталынатын аса ауыр қылмыстық шаралар, хайуандық іс-әрекеттер болатын. Ал империя тұтас бір ұланғайыр аймақты шикізаттың, байлықтың көзі, Ресейдің інжу-маржаны деп санағанымен, халқын кемсітіп, намысы мен құқығын аяққа таптады, бұратаналарды адам капиталы, Ресей империясының қарауындағы зор ресурс ретінде санатқа ілмеді. Бұратаналарға екінші сортты, қабілетсіз халық ретінде қарады, ал отаршыл елдер саясатындағы бұл ең қатерлі қателік болатын. Империялық мұндай астамшыл саясат пен шектен шыққан шовинистік көзқарас – түбінде империяның өзін дағдарысқа алып келетінін ешкім елеп, ескеріп жатпады. Сондықтан да олар көтерілісті басып-жаншуға, бүлік ошақтарын жойып жіберуге қолдарындағы барлық күштерді пайдаланды, ал бұл шаралары нағыз қылмыстық іс-әрекеттер болатын. Сол себептен де көтеріліске қатысты құжаттардан жазалау шараларының кімдерге қарсы қолданылып, іске асырылғандығы жөніндегі мәлімет-мағлұматтар ғана ала аласыз, бұл құжаттар екінші жағынан, патша өкіметінің бүкіл отарлық саясатының зұлымдық мақсатын да ашып көрсетеді; әлсіз халыққа қолында күші бар халықтың қысым жасап, ұлттық, нәсілдік кемсітушілігін, бұратана халықтың қарапайым да құқықтық кепілдігінің жоқтығын көрсетеді. Олар сұраусыз каторгаға айдалып, оп-оңай абақтыға жабылды, ал көтеріліс жетекшілері қатал жазаға – өлім жазасына кесіліп, дарға асылды. Облыс әскери губернаторларының мәліметтерінде осындай тағылықпен жазалау шараларын қалайша жүргізілгендігі туралы деректер баяндалды, бұл ақпараттар патша үкіметінің өз империясы қарауындағы бейбіт, қарусыз халыққа, бала-шағаға, қарт кісілерге жүргізген шектен шыққан репрессиялық шаралары болды.

ХХ ғасырдың басында қазақ халқы патша үкіметінің жазалау отряды мен жазалау органдарының жаппай дерлік репрессиясына аяусыз ұшырады, арада 20 жыл өтпей жатып ұлт қайраткерлері мен зиялы қауым сталиндік саяси репрессияның тағы да жаппай құрбанына айналды, ал оның аралығында тарих бұрын біліп көрмеген аштықтан тағы да баудай түсіп, қырылып қалды, тарихтың тауқыметі мұнымен де бітпей ІІ дүниежүзілік соғыста халқымыздың соғысуға жарамды барлық ер-азаматтары, ішінара қыз-келіншектері де майданға өз еріктерімен аттанып, көбісі ұрыс даласынан қайтпай қалды. Шағын халықтың адам айтқысыз дүркін-дүркін осындай қырғынға тап болып, тағдырдың тәлкегіне ұшырауы – ұлтымыз үшін нағыз нәубет, трагедия еді.

І дүниежүзілік соғыста майдандағы тыл жұмысына алынған жұмысшылардың еңбегі патша үкіметі тарапынан дұрыс бағаланбады, қара жұмысқа алынғандарға ең бір қарапайым жағдай да жасалынбады. Олар бөлмелері сыз, санитарлық талапқа мүлде жауап бермейтін казармаларға орналастырылды, берілетін тамақтары да сапасыз еді, ал дәрігерлік қызмет көрсету мүлде нашар, жоқ дерлік болатын. Соның салдарынан жұмысшылар жататын казармаларда ауру таралды.

Жалпы, 1916 жылғы 13-15 желтоқсанда болып өткен Думаның жабық мәжілісінде көтеріліске қатысты жалпы үкіметтің жүргізіп отырған шаралары заңсыз деп танылды, оған Ресей үкіметі жауапты деп тапты. Ал уақыт озған сайын экономикасы құлдырап, ішкі қайшылықтары да асқынған империя әбден тұралады, қоғамның іргесі шайқалып, құлдырау үстінде болды. Жер-жерде қаулай түскен наразылық, саяси партиялардың күресі күшейіп, Түркістан өлкесі мен далалық облыстардағы көтерілістің от жалыны әлі басыла қоймаған, ал оның зардаптарын жою қиындыққа тірелген шақ еді, 1916 жылдың тамызында басталған толқу күшпен жаншылғанымен дүрбелең әлі саябырси қойған жоқ болатын. Оның үстіне Қытай еліне үдере көшкен халықтың тағдыры, оларды отанына кері қайтару мәселесі жағдайды күрделендіріп жіберді.

1917 жылы 22 ақпанда құпия деген грифпен Куропаткин ІІ Николайға 1916 жылғы өлкедегі көтерілістің себебі мен барысы және оны басу жөніндегі әкімшілік қабылдаған шаралары туралы рапорт жолдады. Түркістан өлкесінің «жарты патшасы» рапортында көтеріліс деген сөзден қашыңқырап, айтарлықтай тәртіпсіздіктің туындауына армияның тылына жұмысшыларды алу жөніндегі патша жарлығын 1916 жылғы 28 маусымда Ішкі істер министрінің телеграммамен жіберген хабары себепші болды деп көрсетті. Ол көтерілісті басып-жаншу үшін өзінің тікелей қатысуымен жасалынған әскери іс-қимыл жоспары көрсетілген 7 картаны рапортында қоса тіркеп ұсынды. Бүлік алдымен Самарқан облысында наразылық ретінде басталып, ашық көтеріліске айналғанын баяндаған ол көтеріліс, әсіресе, Жизақ уезінде қатты болғанын айтады, көтерілісшілер Ояз бастығын, приставын өлтірді деп көрсетті. Бүлікшілердің қолынан 83 орыс өлсе, 20 адам жарақат алған, 70 адам тұтқындалып, көтеріліске қатысушылар бірге алып кеткен, бұратана әкімшілігінен 4 адам қаза тауып, 1 адам жарақат алған. Сондай-ақ келтірілген шығын мөлшерін де тізіп келтіреді. Сырдария облысы (№2 карта), Ферғана облысы, (№3 карта), Семиреченск облысы (№4 карта) аймағындағы бүлікті де көрсете отырып, онда қаза тапқан орыстардың және әскери бөлімдерден мерт болғандарының санын келтіреді, бірақ та көтеріліске қатысушылардың адам шығыны туралы мәліметті мүлде ауызға алмайды, оған тоқталмайды да.

Көтеріліске қатысушыларға қатысты агрессивті көзқарас ұстанған ол шайка деп атап, көтерілісшілер біршама ұйымдасқан түрде әрекет жасағанын, кейбір топтардың ерекше белгі-ту көтеріп шыққанын, біразының бас киімінің сыртынан дулыға киіп алғанын, жазалаушы отрядтың келе жатқаны туралы алдын ала хабар беретін белгілер қолданғанына тоқталды, таудың ішінде оқ-дәрі, қару-жарақ жасайтын ұстаханалар жасап алғанын мәлімдеді. Куропаткин өлкенің бас қолбасшысы да болғандықтан көтерілісті басып-жаншуға майданда жүзеге асырылатын, дұшпанды жоюға бағытталған әскери операцияларды жүргізді. Сөйтіп, көтерілісшілер осы майданның қарсы жағындағы дұшпан ретінде нысана, соққы беретін басты әскери объектіге айналды. Осындай объектінің біріне алдымен Жизақ қаласы ілікті, оны күл-талқан, жермен-жексен етіп қиратып, үйіндіге айналдырды, халқын бостырып, баудай қырып, бұрын-соңды болмаған сойқан жасалды. Самарқан облысынан кейінгі басты нысана Куропаткиннің №4 картасында көрсетілген Семиреченск облысы болды, бұл көтеріліс жалыны тұтастай шарпыған аймақ еді, ең қанды қырғын болып, көтерілісшілер белсенді іс-қимыл жасаған уездер осы өлкенің оңтүстігі мен оңтүстік шығысында орналасқан еді. Жетісу халқы патшаның әкімшілік аппаратына, оның жазалаушы отрядтарына, қарулы күштері мен солдаттарына, қарулы крестьяндарға қарсы күрескен көтерілістің нағыз ерлеріне айналды. Әсіресе, Жаркент, Қапал, Лепсі уездерінде, Пішпек, Тоқмақ, Пржевальск уездерінде бүлікке қатысушылардың қарасы да, тобы да көп болатын. Ал патшаның үкіметі бұл сұрапыл жағдай, қаулай түскен бүліншілік отынан, халықтың жаппай үдере көтеріліп кетуінен қауіптеніп, қатты шошынды. Қандықол Куропаткиннің тікелей өзі көтерілісті басу үшін Семиреченскіге өлкенің басқа облыстарынан 3 ½ жасақ, запастағы полктардың құрамынан 7 атқыштар ротасын, 5 жүздік пен 14 зеңбірек жіберді, бұл әскерлер үш бағытта жөнелтілді. Әндіжан тарапынан Нарын бекінісіне, Черняевтан күре жолымен Пішпек пен Тоқмаққа, айналмалы теміржолмен Семейге, ол жерден Сергиополь – Лепсі – Верныйға аттандырылды. Семиреченск әскери-губернаторының қауіптеніп, әрі үрейленіп, қайта-қайта қосымша әскер жіберу туралы талабынан кейін іс-қимыл жүргізіп жатқан армиядан батареясы мен екі кольтті пулемет командасы бар 2 казак полкі, сонымен қатар Черняев арқылы 7 Орынбор казак полкі, Семей арқылы Верныйға 9 Сібір казак полкі жіберілді, сонымен рапорттағы деректер бір ғана Жетісу аймағының өзіне майданнан алдыртқан 2 казак полкі мен ішкі Ресейден шақыртқан 16 казак полкі кіргізілді. Патшалы Ресей ежелден шекаралық шептерін қорғау мен ішкі бүліктерді және толқуларды басып-жаншуға үнемі казак әскерлерін пайдаланып келді. Бұл жолы да ешнәрседен тайынбайтын казак әскерлерін Орталық Азия мен Қазақстандағы ұлт-азаттық көтерілісін аяусыз басып- жаншу үшін қолданды. Семиреченск облысына көтерілісті басуға жалпы саны 18 казак полкі кіргізілген. Ресей үкіметі І дүниежүзілік соғыс майданынан казак полктерін амалсыздан алдыртып, көтеріліс ошақтарын жоюға жіберуге мәжбүр болды. Мұндай қарулы әскерлердің тықсыруынан кейін көтерілісшілер амалсыз шекаралық аудандар мен таулы аймақтарға қарай жан сауғалай шегініп, бой тасалады, қарулы әскерден қорқып үрейленген қара халық ата қоныстарын тастап үдере көшті, бас сауғалау мақсатымен тығырықтан шығар жол іздеді, олар қарулы казак әскерлерінің оғынан қырылып, шекарадан асып, Қытайға өтіп кетуге әрекеттенді, жол-жөнекей дүрліккен ел мал-мүлкінен айырылып, азықтан тарықты, аштыққа ұшырады. Шекарадағы асулар қырғынға айналған белге айналды. Қудалауға түскен халық Қашқар мен Құлжаға қарай қоныс тебе бастады.

Куропаткин №5 картада Закаспий облысындағы жағдайды көрсетті. Түркімендер жігіттерін майдандағы қара жұмысқа алуды «жауынгерлік қызметке шақырылған түрікмен жігіттерін қорлау деп санады. Олар атты әскер қатарында соғысамыз деп талап-тілектерін қойды» деп көрсетті ол рапортында. Олар іс-қимыл жүргізіп жатқан армияда майданда арнайы жасақталған атты әскер полкында мінсіз қызмет етті. Сонымен қатар, түркімендердің ішінде де 1916 жылғы патша жарлығына мойынсұнбай, ашық қарсылық көрсетіп, көтеріліс жасаған тайпалар да бар еді. Жәуміт тайпасы 1916 жылдың тамыз айының ортасынан жылдың соңына дейін қарулы қақтығысын тоқтатпады, олардың бұл көтерілісі Орталық Азиядағы ең ұзаққа созылған қарсылық күрес болды. Патша әскері жәуміттермен айқаста жүздеген адамынан айырылып, материалдық көп шығын шекті. Олар қолдарына қару алып, ашық қарсылық көрсетті, әсіресе, парсы еліне шекаралас жерлерде көшіп-қонып тіршілік етіп жүрген жәуміт тайпасы патшаның жарлығына мойынсұнбай, қатты қарсылық білдірген, генерал Мадритовтың экспедициясы көтерілісті қарулы әскер күшімен басып, көтерілісшілердің басшыларын қолға түсіргенін, қалғандары өз еріктерімен келіп берілгеніне тоқталды.

Соңғы 30 жыл бойы Түркістан халқының ішіндегі әртүрлі топтарының наразылығы қордаланып қалуы да көтерілістің бір себебі болды деп жазуға мәжбүр болыпты өлкенің «жарты патшасы». 1916 жылғы оқиға патша әкімшілігінің Түркістан өлкесінде отбасылардың тізімін алмағанын, сондай-ақ халықты жасына қарай тіркеу жүргізілмегенін де көрсетіп берді. Патша өкіметі халықтың жалпы санын, малының есебін, отарлық мүдде үшін қазба байлықтарын, алынатын салықтың есебін жүргізгенімен, халықты жасына қарай тіркемеген болып шықты, қазіргі тілмен айтқанда, туу туралы куәлік берілмеді. Тіпті, Кеңес Одағы кезінде республикада колхозшылардың отбасы 1970 жылға дейін паспортсыз, анықтамамен жүріп-тұрғаны мәлім.

Бұратана халықтан тыл жұмысына әскерге адам алуға байланысты патша жарлығы наразылықтың шығуына негізгі себеп болғанына деректер негізінде біршама тоқталып өттік. Дегенмен қаншама наразылық білдіріп, қарулы көтеріліске шықса да күштеп тыл жұмысына адамдар алынды. Ол кезде қазіргі Меркі ауданының аумағында: Меркі, Қарақыстақ, Қорағаты, Аспара болыстары орналасқан болатын, онда 4602 шаруашылық болған екен. Ал осы Меркі учаскесінен тыл жұмысына 6800 адам алынып, олар Харьков пен Киев губернияларына ағаш дайындау жұмысына тартылған. Мұның өзі қазақ елі талай ер-азаматтарын алыстағы ауыр жұмысқа аттандырды деген сөз.

 

Мұхтар Қазыбек,

жазушы

Редакция таңдауы

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

Қырғыздар Мұқағалиға құрмет көрсетті

22 ақпанда Бішкекте, Алықұл Осмонов атындағы ­­Қырғыз Республикасы Ұлттық кітапханасын­дағы Абай атындағы қырғыз-қазақ мәдени орталы­ғында Мұқағали Мақатаевтың 90 жыл­дығына арналған «Ең бірінші бақытым –...

Депутаттарды қайта оқыту неге керек?

Ұлттық экономика министрі Әсет Ерғалиев Мәжіліс отырысында «Қазақ­стан Республикасының кейбір заң­на­малық актілеріне аудандық, қалалық жә­не ауылдық билік деңгейлерінің дер­бестігі мен жауапкершілігін кеңейту мә­селелері бойынша...
1d4a5aa18a1545a5bbd507fa16424f2f

21 миллион VPN қолданушысының жеке дерегі сатылымға шықты

Android операциялық жүйесіне арналған тегін VPN қызметтерінің 21 миллион қолданушысының жеке деректері...
773x435 cmsv2 7899d14b c138 5822 b480 a3f31d86f1a3 5420794

Францияның экс-президенті үш жылға бас бостандығынан айырылды

Францияның экс-президенті Николя Саркози үш жылға бас бостандығынан айырылды, оның ішінде бір...
itogi2

Еуроодақ Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады

Еуроодаққа мүше 27 елдің елшілері ресейлік оппозиционер Алексей Навальныйға байланысты Ресейге қарсы...

Жаңалықтар

21 миллион VPN қолданушысының жеке дерегі сатылымға шықты

Android операциялық жүйесіне арналған тегін VPN қызметтерінің 21 миллион қолданушысының жеке деректері Желіде сатылымға шықты, - деп хабарлайды Сyber News сайтына сілтеме жасап. Танымал хакерлік форумның...

Францияның экс-президенті үш жылға бас бостандығынан айырылды

Францияның экс-президенті Николя Саркози үш жылға бас бостандығынан айырылды, оның ішінде бір жыл нақты қамауда болады. Сот оны сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп тапты.

Еуроодақ Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады

Еуроодаққа мүше 27 елдің елшілері ресейлік оппозиционер Алексей Навальныйға байланысты Ресейге қарсы санкцияны мақұлдады, деп хабарлайды Inbusiness.kz порталы РИА Новости агенттігіне сілтеме жасап. Агенттіктің...

БҒМ 1 наурыздан бастап мектептерде сабақ қалай өтетінін түсіндірді

Білім және ғылым вице-министрі Шолпан Каринова 1 наурыздан бастап мектептердегі рұқсат етілген аралас форматта оқыту барысын түсіндірді. Вице-министр Facebook-тегі парақшасында 1 наурыздан бастап Қазақстан Республикасының...

Алматыда коронавируспен күрескен дәрігерлердің құрметіне ескерткіш қойылады

Алматы қаласының әкімі Бақытжан Сағынтаев Instagram парақшасында бұл ескерткіш медицина қызметкерлеріне деген алғыстың символына айналатынын атап өтті. «Бүгін Алматының медицина мен жазушылар қауымдастығының өкілдерімен дәрігерлерге арналған...

Пандемия: кәсіпкерлер үшін салықты есептеу жеңілдетілді

Қазақстандық кәсіпкерлер үшін салықты есептеу жеңілдетілді және кейбір төлемдер алынып тасталды. Пандемиядан зардап шеккен секторларда жұмыс істейтін кәсіпкерлер үшін жаңа бөлшек салықтың арнаулы салық режимі...

Түркістан өңірінде 100-ге жуық белсенді «Nur Otan» партиясы қатарына қабылданды

Бүгін Түркістанда 1 наурыз – Партия күніне орай, бірқатар азаматты «Nur Otan» партиясына қабылдау іс-шарасы өтті. Жиында «Nur Otan» партиясы Түркістан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары Бейсен...

Алматыда ойын-сауық орталығында ата-аналар төбелесті

Әлеуметтік желіде Алматыдағы сауда орталықтарының бірінде болған төбелестің видеосы тарады. Полиция департаменті оқиғаға қатысты түсініктеме берді. Видео кадрларынан төбелестің балалар ойын алаңында болғанын байқауға болады....

Наурыз айында күн райы қандай болады?

Еліміздің көптеген аймақтарында күнтізбелік көктем белгіленген мерзімде келеді. Бұл туралы «Қазгидромет» орталығы мәлімдеді.  Консультативтік болжамға сәйкес 2021 жылғы наурызда Қазақстан Республикасының басым бөлігінде циклондардың өтуімен және...

Таразда Алғыс айту күніне орай 1000 түп ағаш көшеті отырғызылды

Алғыс айту күніне орай былтыр ғана облыс орталығында бой көтерген «Қазақ халқына мың алғыс» монументінің маңында мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Онда қалалық зиялы қауым өкілдері,...

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған отбасыға баспана берілді

Қызылордада үйі өртеніп, нәрестесі қаза болған Текебаевтар отбасына жаңа баспана берілді. Oқиға биыл 18 ақпанында облыс орталығындағы Әл-Фараби мөлтек ауданында орын алды. Оқиға орнына шұғыл жеткен...

Алматыда КамАЗ көлігі жер астына түсіп кетті

Алматыда КамАЗ жүк көлігі жер астына түсіп кетті. Оқиғаның видеосын куәгерлер таратты, ал дәрігерлер көлік жүргізушісі жарақат алғанын айтты, - деп хабарлайды Tengrinews.kz. Әлеуметтік желілерде...

Наурызбай қажы ТАҒАНҰЛЫ. Адамға алғыс айтқанымыз – Аллаға шүкір еткеніміз

Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын! Аллаға мадақ, пайғамбарға салауаттар болсын! Елімізде шуақты көктемнің алғашқы күні алғыс айту мерекесімен басталады. Баршаңызды бірлік пен мейірімге...

Асқар Мамин «Роскосмос» басшысы Дмитрий Рогозинмен кездесті

Премьер-Министр Асқар Мамин «Роскосмос» ғарыш қызметі жөніндегі мемлекеттік корпорациясының бас директоры Дмитрий Рогозинді қабылдады, – деп хабарлады primeminister. Тараптар ғарыш саласындағы Қазақстан – Ресей ынтымақтастығының...

«Nur Otan» партиясының жанынан 9 жаңа қоғамдық кеңес құрылады

Осылайша, олардың жалпы саны 14-ке жетті, – деп хабарлады партияның баспасөз қызметі. «Nur Otan» партиясының Лидері, Елбасы Н.Назарбаевтың партияның «Өзгерістер жолы: Әр азаматқа лайықты өмір!»...

Талдықорған қаласына жаңа әкім тағайындалды

Алматы облысы әкімінің өкімімен Жасыбаев Ержан Бәкірбайұлы Талдықорған қаласының әкімі болып тағайындалды. Бұл туралы Алматы облысы әкімінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Бәкірбайұлы Жасыбаев 1965 жылы...

Белгілі әнші Индира Еділбаева «Nur Otan» партиясын таңдады

«Nur Otan»-ның құрылғанына 22 жыл толуына орай, партияның Алматы қалалық филиалы белсенді және жігерлі алматылықтармен толықты. Партияның жаңа өкілдері қатарында денсаулық сақтау, мәдениет және...

Әуе компанияларының табысы 41% азайды

Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі әуе компанияларының жылдық табысы 41% төмендегенін, ал жолаушылар тасымалы қызметі 6 пайызға арзандағанын хабарлады. Биыл қаңтарда еліміздің әуе компанияларының кірісі...

Белгілі журналистің еміне қаржы жиналуда

Бүгін «Қазақстан» телерадиокорпорациясы «Мың алғыс» қайырымдылық телемарафонын өткізеді. Шараның негізгі мақсаты – көмекке мұқтаж жандарға көпшіліктің атсалысуымен қолұшын созу, мейірімділікті, қайырымдылықты насихаттау, қайырымды жандарға алғыс...

Атырау дәрігерлері Алғыс айту күніне орай челлендж бастады

«Мерекелік шараға өңірдегі 35 медициналық ұйымның қызметкерлері қатысты»,-деп хабарлайды Атырау облыстық денсаулық сақтау басқармасының баспасөз қызметі. «Туған елге мың алғыс!» челленджі өңірде бір апта бұрын...

Дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жетеді – министр

Денсаулық сақтау министрі Алексей Цой 2023 жылы дәрігерлердің жалақысы 561 мың теңгеге жететінін айтты. Ведомство басшысы Президенттің биылдан бастап дәрігерлердің жалақысын кезең-кезеңімен көтеру міндетін қойғанын...

Әлем тұрғындарының қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екені анықталды

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бас ғылыми қызметкері Сумия Сваминатан Жер бетіндегі тұрғындардың қанша пайызында коронавирусқа қарсы антидене бар екенін айтты, деп хабарлайды РИА Новости.  Ұйым...

Әлемдік ақпарат кеңістігіндегі Қазақстан имиджі

Ақпарат кеңістігінде мемлекеттің имиджі мен медиаобразын жасау – дамушы елдердің алдында тұрған күрделі міндеттердің бірі. Қазақстан тәуелсіздік алған 30 жыл ішінде дүние жүзінің алпауыт...

Қазақстанда мерзімді әскери қызметке шақыру басталды

Осы көктемде 13 500-ден астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші ел Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады. Қорғаныс ведомствосы...

ҚазҰУ ректоры француз ғалымдарына бірлескен археологиялық зерттеулер жасауды ұсынды

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ректоры Жансейт Түймебаев Қазақстандағы Франция Республикасының Төтенше және Өкілетті елшісі Дидье Канеспен кездесіп, ғылым-білім  және мәдени бағыттар бойынша өзара ынтымақтастықты тереңдету...

Ресейдің ең бай депутаты қамауға алынды

Ресейдің Сахалин облыстық Думасының миллиардер депутаты Дмитрий Пашов қамауға алынды, деп хабарлайды РИА Новости.  Сот оған екі ай мерзімге қамауға алу түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану...

«Борат 2» ең үздік комедия ретінде «Алтын глобус» лауреаты атанды

Лос-Анджелес пен Нью-Йоркте кино және теледидар саласындағы "Алтын глобус" сыйлығының 78-ші марапаттау рәсімі өтті. Коронавирус пандемиясына байланысты марапаттау тарихта алғаш рет виртуалды форматта өтті.  Ең...

Түркістандағы қайғылы оқиғаға қатысты алғашқы мәліметтер жарияланды

Түркістан қаласында орын алған қайғылы жағдайдың себебін анықтау үшін құзырлы органдардан құрылған топ болған жайтты жан-жақты тексеріп жатыр. Орын алған оқиғаның мән-жайын анықтаумен айналысатын...

15 жыл бойы қос азаматтығын жасырып келген павлодарлық жазаланды

Қос азаматтығын жасырып келген Павлодар облысы Железинка ауданының тұрғыны айыппұл арқалады, деп хабарлайды Pavlodarnews.kz. Аудандық соттың баспасөз қызметінің мәліметінше, Железинка аудандық полиция бөлімінің көші-қон қызметінің...

Бұл – қазақ халқының шексіз дархандығының жарқын үлгісі.

Джамалайл ЭЛИМХАНОВ, «Емир-Ойл» ЖШС басқарма басшысы: Қазақстан Тәуелсіздік алған сәттен бастап Тұңғыш Президентіміз Н.Назарбаев әрбір азаматтың өз Отанында қауіпсіз және жарқын өмір сүруі үшін және...

COVID-19: Елорда «сары» аймаққа енді

ҚР Үкіметі жанындағы Қазақстанда коронавирустың таралуына жол бермеу жөніндегі ведомствоаралық комиссия 2021 жылдың 1 наурызы күнгі қазақстан амақтарындағы эпидемиялық жағдайды бағалау матрициасын жариялады. Бұл туралы...

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды

Бүгін «Nur Otan» партиясының құрылғанына 22 жыл толды. Партияның құрылуы мен қалыптасу тарихы Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен тығыз байланысты. 1998 жылғы 21 қазанда Қазақстан...

ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің жаңа орынбасары тағайындалды

ҚР Үкіметінің қаулысымен Ержан Ерікұлы Біржанов ҚР еңбек және халықты әлеуметтік қорғау вице-министрі қызметіне тағайындалды. Бұл туралы ҚР Премьер-Министрінің баспасөз қызметі хабарлады. Ержан Біржанов 1979 жылы Солтүстік...

Алматы түрмесінен қашқан сотталушы Ақтөбеде ұсталды

Алматыдағы бас бостандығынан айыру орындарының бірінен қашып шыққан адам Ақтөбеде қолға түсті, деп хабарлайды ҚР Ішкі істер министрлігі Қылмыстық атқару жүйесі комитетінің баспасөз қызметі. «Алматы...

«Nur Otan» қатары жаңа мүшелермен толықты

Партияның 22 жылдық мерейтойы қарсаңында «Nur Otan» облыстық филиалында салтанатты түрде партия билеттері табыс етілді. Партияның аймақтық филиалының төрағасы, облыс әкімі Әбілқайыр Сқақов партия...

«Тұмар-2021» ұлттық телевизиялық байқауына өтінімдер қабылдау басталды

Бүгіннен бастап tvtumar.kz сайтында «Тұмар-2021» ұлттық сыйлығын алуға өтінімдер қабылдау басталды. Сыйлыққа 2020 жылы қазақстандық телеарналардың эфиріне шыққан телевизиялық жобалар қатыса алады. Өтінімдерді республикалық және...

Америкалық телеарна Трамптың саяси жоспарларын ашты

АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп елде жаңа партия құру мүмкіндігін қарастырмайтынын жариялайды. Оның саяси жоспарларын американдық Fox News телеарнасы ашты. "Біз жаңа партиялар құрмаймыз және...

Президент: Біртұтас және еңбекқор ұлт болсақ, көздеген мақсаттарымызға жетеміз

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады. «Құрметті отандастар! Сіздерді Алғыс айту күнімен шын жүректен құттықтаймын! Елбасы 2015 жылы Қазақстан халқы Ассамблеясының сессиясында жариялаған осы...

Ақтауда жәндіктерді уламақ болған әйел көршісі мен оның 10 айлық сәбиін өлтірді

Пәтердегі жәндіктерді уламақ болған Ақтау тұрғыны көршісі мен оның 10 айлық сәбиін өлтіріп қойды. Бұл туралы Қоғамдық коммуникациялар орталығына сілтеме жасап Lada.kz хабарлады.  Зарарсыздандыру құралынан...

Елбасы қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев қазақстандықтарды Алғыс айту күнімен құттықтады, деп хабарлайды Elbasy.kz. Қымбатты отандастар! Алғыс айту күні Қазақстан халқының бірлігін паш етеді,...

2020 жылдың ең танымал құпиясөздері анықталды

2020 жылы қандай құпиясөздер жиі қолданылды? Бұл сауалға DLBI деректер ағынын барлау қызметін жасаған зерттеуге сілтеме жасай отырып "Известия" басылымы жауап берді.  Рейтинг көшбасшысы тағы...

Жел, көктайғақ: Еліміздің 9 өңірінде ескерту жарияланды

1 наурызда елорда мен 8 өңірде ауа райына байланысты ескерту жарияланды, деп хабарлайды "Қазгидромет". 1 наурызда Нұр-Сұлтан қаласында жел, көктайғақ болады. Оңтүстік - батыстан соққан...

1 наурыз: Атаулы күндер мен оқиғалар

Бүгін – елімізде Алғыс айту күні. Бұл мереке  ҚР Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2016 жылғы 14 қаңтардағы Жарлығымен бекітілген. 1995 жылдың 1 наурызында елімізде...

125 жыл бұрын төртем тапқан қазақ әйелі

Адам баласының ең басты парызы − дүниеге ұрпақ әкелу. Өйткені адамзаттың тіршілігі солай жалғасады. Осы орайда, қазақ халқының «Байлық − қолда еріген мұз, бала...

Бүгін – Жамбыл Жабаев дүниеге келген күн

Бұдан 175 жыл бұрын 99 жасына дейін жүрегінен жыр төгілген ақын,  дүлдүл жырау, жүйрік жыршы, КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты Жамбыл ЖАБАЕВ (1846-1945)  дүниеге келді. Ол...

NASA Марстың алғашқы панорамасын жариялады

АҚШ-тың Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасы (NASA) Ровер Perseverance түсірген Марстың алғашқы панорамалық суреттерін жариялады. NASA алдағы апталарда көптеген қызықты суреттері жариялайтынын мәлімдеді.  

Қожа Ахмет Ясауидің мөрі мен шежіресі табылды

«ҚР Мәдениет және спорт министрлігі, «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі ұйымдастырған «Ясауи ізімен» ғылыми-экспедициясы аясында Өзбекстан Республикасының Наманган қаласынан Қожа Ахмет Ясауи шежіресінің бір...

Түрікменстаннан 153 қандасымыз Қазақстанға көшіп келді

ҚР Сыртқы істер министрлігі мен Қазақстанның Түрікменстандағы Елшілігінің ұйымдастыруымен Түрікменстандағы қандастарымыз атамекен Қазақстанға көшіп келді. Мемлекеттік органдар құжат, көлік мәселелір шешіп, барлығы 153 азаматты,...

«Наконец-то» Бекшин алматылықтарға үндеу жасады

Алматы қаласының бас санитар дәрігері Жандарбек Бекшин наурыздағы мерекелер алдында қала тұрғындарына үндеу жасады, - деп хабарлайды өңірлік СЭБД баспасөз қызметі. Бекшин үндеуінде алматылықтардан...

Армениядан жеткізілген көліктердің тіркеу мерзімі ұзартыла ма?

Қазақстанға Армениядан жеткізілген көліктерді тіркеу мерзімі 1 наурызға дейін ұзарды, - деп хабарлайды Ішкі істер министрлігінің баспасөз қызметі. ІІМ мәліметінше, Қазақстанда 2020 жылдың 1 ақпанына...

Ақпарат министрі кәсіби журналистиканы дамыту туралы жоспарын айтты

Еліміздің жоғары оқу орындарындағы журналистика факультеттерінің оқу бағдарламалары зерделенеді. Бұл туралы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрі Аида Балаева inbusiness.kz сайтына берген сұхбатында айтты. Министрдің айтуынша, қоғамдық...

Қытай келісімдерді елемей, қазақ пойыздары қараусыз қалып жатыр

"Жүк жөнелтушілердің бастамасымен Қытайға тауарларды қабылдауға уақытша тыйым салу енгізілді", – деп хабарлайды «Қазақстан темір жолы» Ұлттық компаниясы (ҰК)»АҚ баспасөз қызметі. «ҚХР-мен шекарадағы бекеттерде жағдай...

Ресейде тіркелген көліктер Қазақстанда жүре алмай ма?

  Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде Қазақстанның Бас прокуратурасы атынан жалған бұйрық таратылған деп хабарлайды  тengrinews.kz сайты. Аталған «құжатта» Ресейде тіркелген автокөлік иелеріне Қазақстан аумағында жалпы сенімхатсыз...

ЕСКІ ЖАРАНЫҢ АУЗЫН ТЫРНАУ ЕСТІНІҢ ІСІ МЕ…

Адам баласы туғанда бір-бірінен артық-кемі жоқ қызыл шақа болса да, өсе келе олардың бәрі өз бетінше өзгеріп, даралана бастайды. Өйткені уақыт ағымындағы түрлі әсерлер...

Елімізге Түрікменстаннан 153 қандасымыз көшіп келді

Бүгін Түрікменстан Республикасынан 153 қандасымыз тарихи Отанына көшіп келді, деп хабарлайды mangystaumedia.kz. 2020 жылы әлемде орын алған пандемияға байланысты елімізде көшіп–қонушылар ағыны кейінге қалдырылған болатын....

Қасым-Жомарт Тоқаев Режеп Таиип Ердоғанға құттықтау жеделхатын жолдады

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түркия Президенті Режеп Таиип Ердоғанға құттықтау жеделхатын жолдады, деп хабарлайды Ақорданың баспасөз қызметі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Түркия Президенті Режеп Таиип...

Мәди Манатбек жаңа қызметке тағайындалды

Шымкент қаласы әкімінің өкімімен Ішкі саясат және жастар істері жөніндегі басқармасының басшысы міндетін атқарушы болып Мәди Манатбекұлы тағайындалды. Мәди Манатбекұлы 1978 жылы 25 мамырда дүниеге...

Бас прокуратура үндеу жариялады

Әлеуметтік желіде жекелеген тұлғалар елдің әртүрлі аймақтарында заңсыз митингіге   шақырып жатыр. Осыған байланысты ҚР Бас прокурорының орысбасары Б.Б. Дембаев үндеу жариялады. Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының...

Вице-министрдің не үшін қамалғаны белгілі болды

ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі ҚР Мәдениет және спорт вице-министрі Сәкен Мұсайбековтің ұсталуына қатысты түсінік берді. «Мәдениет және спорт вице-министріне қатысты сотқа дейінгі тергеу...

Елбасы Түркия президентін құттықтады

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Түркия Республикасының Президенті Режеп Тайип Ердоғанмен телефон арқылы сөйлесті, деп хабарлайды Elbasy.kz.  Әңгіме барысында Елбасы Режеп Тайип Ердоғанды туған күнімен құттықтап, зор...

Полиция қызметкерлері жүкті әйелді автокөлікте босандырып алды

Батыс Қазақстан облысында полиция қызметкерлері келіншекті автокөлікте босандырып алды. БҚО полиция департаментінің ресми өкілі Болатбек Белгібековтің мәлім еткеніндей, оқиға 26 ақпанға қараған түні Самара-Шымкент автожолы...

Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойы басталды

Бүгін жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың 175 жылдық мерейтойын республика көлемінде ресми түрде мерекелеу басталды. ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев елордадағы Жамбыл ескерткішіне гүл шоқтарын қойып, Қ.Қуанышбаев атындағы...

COVID-19: Әлемде екпе салдырғандар саны індет жұқтырғандардан екі есе көп

Әлемде коронавирусқа қарсы екпе алған адамдардың саны пандемия басталғалы індет жұқтырғандардың жалпы санынан екі есе көп, деп хабарлайды ТАСС.  Қазіргі уақытта шамамен 227 миллион адам...

Әзірбайжан Таулы Қарабақта әуежай құрылысын бастады

Әзірбайжан билігі Таулы Қарабақта халықаралық әуежай құрылысы басталатынын мәлімдеді. Нысан Иранның шекарасына жақын жерде, Шуша қаласынан 60 шақырым қашықтықта орналасқан Физулиде бой көтереді. Ел президенті...

Алғыс айту күні: Елордада мерекеге орай қандай шаралар өтетіні белгілі болды

Елімізде 1 наурызда Алғыс айту күні атап өтіледі. Бұл мерекеде елордалық театрлар медицина қызметкерлерін, эпидемиологтарды, педагогтарды, құқық қорғау органдарының қызметкерлерін спектакль көруге шақырады, деп...

Жол карталарын іске асыруға мониторинг жүргізу үшін цифрлық платформа әзірленеді – Б.Байбек

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек Facebook желісіндегі парақшасында партияның алдағы кезеңге арналған жоспарларымен бөлісті. Оның айтуынша, 1 наурызда «Nur Otan» партиясының құрылғанына...

Ақтөбе облысында 22 жүк цистернасы жолдан шығып кетті

Бүгін, 26 ақпанда сағат 11:55-те Шалқар ауданының Ұлпан теміржол станциясында 43 вагон құрамының 22 жүк цистернасы жолдан шығып кетті. Оның ішінде 13 цистерна аударылып, ұзындығы...

Винсент Ван Гогтың «Монмартрдағы көше көрінісі» картинасы сатылымға шығарылды

Винсент Ван Гогтың әйгілі картинасы – "Монмартрдағы көше көрінісі" саудаға шығарылды. Сурет бұрын-соңды көпшілік назарына ұсынылмаған, картина қайтадан сатылғанға дейін, Қытайда содан кейін Голландияда...

Қызылордада сауна әкімшісі жеңгетайлықпен айналысқан

Қызылордада жеңгетайлықпен айналысқан азаматша ұсталды, деп хабарлайды Polisia.kz. "Қызылорда қаласында жедел-профилактикалық іс-шаралар жүргізу барысында пайдакүнемдік мақсатта жеңгетайлықпен айналысып жүрген азаматша анықталды. Облыс орталығындағы сауналардың...

Білікті хирург қандасымыз: Орыс тілін білмегендіктен базар жағалап кеттім

https://youtu.be/zzD6QU3BF6M Сюжет авторы Нұржан ТҰРҒЫМБАЙ Тілші Ділда Уәлибек

1 наурызда әскерге шақыру басталады: Қорғаныс министрлігі негізгі өзгерістерді атады

13 мыңнан астам 18-27 жас аралығындағы мерзімді қызметтегі әскери қызметші көктемгі шақыру кезінде еліміздің Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының қатарын толықтырады....

Қырымбек Көшербаев Жамбыл ескерткішіне гүл шоғын қойды

Елордада Ж.Тәшенов және Амман көшелерінің қиылысында Жамбыл Жабаевтың ескерткішіне гүл шоғын қою рәсімі өтті. ҚазАқпараттың хабарлауынша, шараға ҚР Мемлекеттік хатшысы Қырымбек Көшербаев, Мәдениет және спорт...

Қырғызстан президенті Путинге не сыйлағанын айтты

Қырғызстан президенті Садыр Жапаров Ресейге жұмыс сапары кезінде Владимир Путинге қылыш сыйлады. Бұл туралы ол "Россияская газетаға" берген сұхбатында айтты. "Бұл қылышты Қырғызстанның ең мықты...

Елімізде азық-түлік жеткізу нарығы 75 пайызға өскен

2020 жылы Қазақстанда азық-түлік жеткізу нарығы 75% - ға өсті. Бұл туралы Chocofood қызметінің директоры Николай Щербак хабарлады, деп хабарлайды LS. Карантинге байланысты Қазақстанда азық-түлік...

Әлемде коронавирус құрбандарының саны 2,5 миллионнан асып жығылды

Әлемде коронавирус жұқтырғандар саны 113,5 млн-ға жетті.  Джонс Хопкинс университетінің дерегінше, індет жұқтырғандардың 89 миллионы емделіп шықса, 2 507 624-і қайтыс болды. COVID-19 жұқтырғандар саны бойынша...

Семейде 1879 жылы салынған тарихи ғимарат өртенді

Ғимараттағы өрт тек таң ата ауыздықталған. https://youtu.be/AwAQx5E_MLA Өрт 26 ақпанда Абай даңғылында 00 сағат 46 минут шамасында басталған. Өртті сөндіруге барлығы 19 техника, 55 адам жұмылдырылды....

Алматы облысында Ан-2 ұшағы мәжбүрлі түрде қонды

"Азия Континенталь" әуе компаниясының Ан-2 әуе кемесі Боралдай - Кеген бағыты бойынша РРК5481 санитарлық рейсін орындау кезінде Боралдай автомобиль жолынан шығысқа қарай 1,5 км...

Омбыда Халықаралық ана тілі күні атап өтілді

2021 жылғы 24 ақпанда халықаралық ана тілі күніне орай Қазақстанның Омбыдағы Консулдығының басшысы Ырысқали Дәуренбек «Омбы қазақтары» аумақтық қоғамдық ұйымының басшылығы, жергілікті қазақ тілі...

Елімізде сүт өндірісі бойынша қай өңір көш бастап тұр?

Шығыс Қазақстан облысы сүт өндірісі бойынша республикада көш басында тұр. Бұл туралы ШҚО әкімі Даниал Ахметов халыққа есеп беру барысында айтты. «Соңғы бес жылда...

Ең сұлу волейболшылар рейтингі: Ресейлік спортшы Сабина Алтынбекованы басып озды

Грек басылымы Gazzetta планетаның ең сұлу волейболшы аруларының рейтингін жариялады. Рейтингте 25 жастағы ресейлік Алиса Маненок көш бастады, деп хабарлайды Politic. Бұған дейін аталған рейтингте...

Теміртау қаласының әкімі тұрғындардан кешірім сұрады

Теміртау қаласын жылумен қамтамасыз ететін ЖЭО-2 жұмысында ақау болып, тұрғындар аязда жылусыз қалды. Келтірілген қолайсыздық үшін Теміртау қаласының әкімі Қайрат Бегімов өңір халқынан кешірім сұрады. Мамандар...

2020 жылы 13 мың этникалық қазақ көшіп келді

2021 жылы Қазақстанда Көші-қон саясатының 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасы әзірленеді. Бұл туралы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің кеңейтілген алқа мәжілісінде ведомство басшысы...

Әлемдік ТОП-50 қатарына енген Қазақстан дзюдошылары

Халықаралық дзюдо федерациясы (IJF) Тель-Авивте өткен әлемдік «Үлкен шлем» турнирінен кейін дзюдошылар рейтингін жаңартты, деп хабарлайды Olympic.kz. Жаңартылған рейтинг бойынша ТОП-50 қатарына енген қазақстандық дзюдошылар...

Президент Kaspi.kz компаниясының негізін қалаушыларды қабылдады

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Kaspi.kz компаниясының негізін қалаушыларды қабылдады, – деп хабарлады Ақорда. Кездесу барысында Вячеслав Ким мен Михаил Ломтадзе Қасым-Жомарт Тоқаевқа компанияның қазіргі...

Жамбыл Жабаев – 175: Киевте поэзия кеші өтті

Бұл жайында Қазақстанның Украинадағы елшілігі Facebook парақшасында мәлім етті. Қазақтың көрнекті суырып салма ақыны Жамбыл Жабаевтың туған күні қарсаңында Киевтегі қазақ диаспорасы мен Қазақстанның Украинадағы...

«Nur Otan» Партиялық бақылау комитетін Артур Платонов басқарады

Партия Лидері Нұрсұлтан Назарбаевтың қаулысымен Партиялық бақылау комитетінің төрағасы болып Артур Платонов тағайындалды. Бұл туралы «Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек мәлімдеді. «Артур...

Нұр-Сұлтанда банк тонамақ болған күдіктілер ұсталды

Түн ішінде елордадағы банктердің бірінің ғимаратына есігін сындырып кірген екі күдікті ұсталды. Қалалық полиция департаментінің мәліметінше, түнгі сағат 02:30-да ішімдікке еліткен 2 жігіт шыны...

Қарағандылық судьяның ісін Жоғарғы сот қарайды

Қарағанды облыстық сотының судьясы Естай Исабековтің ісі Жоғарғы сотта қаралады. Судьяның әріптестері оның әрекеті судья әдебі кодексіне қайшы келетінін айтады. Алайда оған қатысты шешім...

Бүгін елорда мен Ақмола облысының оқушылары қашықтан оқиды

Нұр-Сұлтан қаласы мен Ақмола облысында ауа райына байланысты бірінші ауысымдағы оқушылар мектепке бармайды. «26 ақпан күні ауа райының қолайсыздығына байланысты қала мектептерінің бірінші ауысымындағы 0-9...

Өткен тәулікте 855 адамда коронавирус расталды

Қазақстанда өткен тәулікте 855 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 135, Алматы қаласы - 110, Шымкент қаласы -...

COVID-19: АҚШ-та вакцинаның күшін әлсірететін вирустың жаңа түрі пайда болды

Калифорния технологиялық институты мен Колумбия университеті ғалымдарының пікірінше, коронавирус инфекциясының жаңа нұсқасында кездесетін мутация оған иммундық жүйенің әсерін сезінуге кедергі келтіреді, – деп жазды...

«Ұлы дала таңы» фильмінің түсірілім жұмысы басталды

Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылының маңында режиссер Ақан Сатаевтың «Ұлы дала таңы» толықметражды тарихи көркем фильмінің түсірілімі басталды, – деп хабарлады «Қазақфильм» киностудиясының...

Бүгін еліміздің басым бөлігінде қар жауады – Қазгидромет

«Қазгидромет» мамандары 26 ақпанда болатын ерекше метеорологиялық құбылыстарға болжам жасады. Қазақстан аумағының басым бөлігінде фронттардың әсерінен тұрақсыз ауа райы сақталады. Кей уақытта қар жауады....

Марсқа қонған Perseverance тіршілік іздейді

Бейсенбі күні кешке NASA ғарыш агенттігі Марсқа жаңа Perseverance (Персеверанс) роверін қондырды (ағыл. – табанды, қайсар), - деп хабарлайды ВВС. Ровердің Қызыл ғаламшардағы басты міндеті...

Армения Қарулы күштері Пашинянның отставкаға кетуін талап етті

Армения әскері елдің премьер-министрі Никол Пашинян мен оның үкіметінің отставкаға кетуін талап етті, - деп хабарлайды РИА Новости ақпарат агенттігі.  Бас штаб басшысы Оник Гаспарян қол...

Доллар бағасы тағы да арзандады

Теңгеге қатысты доллардың ресми бағамы төмендеді. Ұлттық банк 26 ақпандағы америкалық валюта бағамын атады. Жұмада теңгеге шаққандағы доллардың ресми бағамы 414,77 теңге болады. Бұл ретте...

Қазақстанда аяз 40 градусқа дейін көтеріледі

26 ақпанда Қазақстанның 11 өңірінде ауа райы нашарлап, 35-40 градус аяз болады, деп хабарлайды "Қазгидромет". Жамбыл облысында, Тараз, Жезқазған, Қарағанды ​​облыстарында, Қарағанды, Жезқазған, Солтүстік Қазақстан,...

YouTube видеохостингі ата-ана бақылауы режимін енгізеді

Youtube платформасы ата-ана бақылауын орнатуға мүмкіндік беретін жаңа опцияны ойлап тапты. Бастапқыда YouTube видеохостингін жасаушылар 13+ жастағы бейнеге кіруді шектеді, сонымен қатар ата-аналарға балаларын...

Артур Төлепов әкімнің кеңесшісі болып тағайындалды

Актер Артур Төлепов Алматы қаласы ”Алатау” ауданы әкімінің штаттан тыс кеңесшісі болып тағайындалғанын айтып, халықтан қолдау сұрады. Ол өзінің әкімнің кеңесшісі болып тағайындалғаны жөнінде Instagram...