Тіл табиғатын таныту ма, әлде…

Білімнің жолы бұралаң. Мәдениетті түрде өрбитін пікірталас қана білім көкжиегін кеңейтіп, шындықтың шырайын келтіреді, ажарын аша түседі. Бұл – жалпыға белгілі жағдай, адамзат мойындаған ақиқат. 2016 жылдың ақпан айында «Түркістан» газетінің №7-10 сандарында белгілі ғалым, руникалық жазба дәстүрімізді жаңғыртуға тер төгіп жүрген Аманқос Мектеп-тегінің «Таңбамен кестеленген құпия ілім» атты танымдық әрі тың ізденістерге толы мақаласы жарық көрген болатын. Ғалымның деректер мен ғылыми дәйектерге негізделген мақаласы ойлы оқырмандарымызды бейжай қалдырған жоқ. Осы мақалаға қатысты ой-пікірін қызылордалық ғалым Шанжархан Бекмағамбетов те жолдаған еді. Қорқыт Ата университетінде жемісті еңбек етіп жүрген тіл білімі зерттеушісінің мақаласын оқырмандарымыздың назарына ұсынып отырмыз.

Редакциядан

Адамзат тілінің жаратылыстық-болмыстық табиғатын тереңдей түсіну, тілдегі ең ілкі сөз жасалуының заңдылықтарын саралай тану бағытындағы ізденістерде бүгінгі ғылымда әр алуан сипаттағы талпыныстар бой көрсетіп келеді. Бұл, әрине, заңды да, өйткені ғылыми ойдың еркіндігі жағдайында алуан түрлі идеялардың ашық айтылуына мүмкіндіктер туып отыр. Дегенмен, осы әр алуан көзқарастарды сарапқа сала қарау, яғни айтылған пікір-көзқарастарға өзге ғалымдар тарапынан сын пікірлер айтылуы да аса қажеттілік. Осы тұрғыдан келгенде, көне түркі жазуы турасында бірқатар ізденістер жасап жүрген А.Мектептегінің 2016 жылы «Түркістан» газетінің бірнеше санында жарияланған «Таңбамен кестеленген құпия ілім» атты мақаласы назар аударды. Автор суретші-дизайнер, рунатану мәселесімен де айналысқан зерттеуші Тайжан Досановтың «Пішін» таблицасы деп аталатын схемасының рунатану саласындағы ерекше жаңалық екендігін дәріптей отырып, өз ойларын қазірде Елбасы көтеріп отырған «Мәңгілік Ел» идеясымен байланыстырады. Автор пікірінше, қазақ жазуын, қазақтың рухани әлемін дамудың дұрыс жолына қою үшін көне түркілік руна жазуына қайта оралу қажет екен. Біз бұл істің қаншалықты мүмкін екендігі мен оның қаншалықты жемісті бола қоятыны туралы мәселеге соқпай, автордың тіл мен жазу табиғаты, сөз пайда болуы мәселесіне қатысты осы мақалада келтірген бірқатар ойларына орай өз пікірімізді білдіруді жөн көрдік.

Ең әуелі, мақаладағы көзге ұрып тұратын пікір – руна жазуының төрік (ШБ: авт. қолданысы) жұртына Тәңірінің құдыретімен көктен түскендігі туралы ойы: «Руна жазуы – көктен түскен қазақтың төлтума алфавиті. Руникалық графика төрүктектілерді жер бетін мекендеген ұлыттар (автордың өз қолданысы – ШБ) мен ұлыстардан рухани ерекшелеп тұрады…». «Ежелгі руна жазуымыздың ғажаптығы генетикалық кодымызды оятатын құдыретінде…». Бұл пікірлерге қарап, төрүк жұртына Тәңірінің оң қабағы бұйырғаны үшін қаншама қуанғың келсе де, ұлық Тәңірінің төрүктерді өзге этностардан осынша ерекшелеп бөліп алуының ақылға сыйымсыздығы тағы да атойлап ойыңда ойран салып тұрады. Сонда өзге ұлттар мен ұлыстарға Тәңірі-Құдай қырын қарағаны ма? – деген секемшіл сезім де қылаң береді. Оның бергі жағында, жазу өнерінің қалай, қай кезде пайда болғандығы туралы пікірлер ғылымда әлі де болса толық айқындалмағанымен, адамзат ойлауы мен тілі және жазуы «төрүктік» бөліністен әлдеқайда әріде пайда болғанын да зерделеп аңғару қиын болмаса керек. Кейбір ғылыми әдебиеттерде жазудың пайда болуын қоғамдық өмір дамуының қажеттіліктерімен, әсіресе «…адамдардың қашықтықта тұрып қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ету» мақсатымен байланыстырады [Құралай Күдеринова. Қазақ жазуының теориялық негіздері., Алматы-2010. – 11-б.]. Мұның өзі де адамзат дамуының алғашқы кезеңдеріне меңзейтіні белгілі. Ал біздің пікірімізше, ең ілкі жазу таңбасы адамзат ойлауы мен тілі сияқты өте ежелгі дәуірде пайда болған: жазу дегеніміз – Ғалам туралы адамзат ойындағы ең ілкі логикалық таңба-бейнені («шар-қоршау» бейнесін) қол қимылдары арқылы ауада өрнектеп салу арқылы пайда болған деп түсінеміз. Яки, адамзат баласы өзінің ең ілкі жазу таңбасын қағазға не құмға емес, ауаға ежелгі қол тілі дәуірі кезеңінде-ақ қол қимылдары арқылы жазған және бұл адамзат тіліндегі ең алғашқы сөздің («Ғалам» ұғымын білдіретін УП (ОП/ОМ..) сөзінің) пайда болу негізінде тұрған тілдік таңба-бейне («шар-қоршау» бейнесі) еді. Демек жазу, яки тілдік ТАҢБА ең ілкі СӨЗ-дің пайда болу негізінде тұрды. Қалайда, Тәңірі-Йе түрік ұрпағына ерекше қарағандығы туралы пікірге іштей аса риза болып тұрғанымызбен, автордың әлгі түсінігі көңілге қона қоймайды-ақ.

Тіпті, автор қолдап отырған дизайнер-ғалымның (Тайжан Досанов) пікіріне бақсақ: «Руна жазуы – Тең(е)ірінің [Тәңірінің] ғаламшарды жаратуға қолданған геометриялық сызба жобасы» – екен. Бұл енді аса әсіре пікір екеніне, біздіңше, күмән жоқ. Біздің көзқарасымызда, адамзат тілінің пайда болу негізінде жалпы адамзат баласына ортақ ғаламтанымдық ұғымдар, яки ғаламдық жаратылыс-болмыстың қандай екендігі туралы ең ежелгі тілжасам дәуірі адамдарының танымдық түсінігі тұр десек, бұл авторларда мәселе керісінше көрінеді. Әрине, мұнда біздің айтқанымыздан өзге пікір болғандықтан реніш рәуішті шетін ойымыз жоқ, бірақ Тәңірі әуелі түрік әліпбиі негізінде ғаламдық болмыстың моделін жасап алған деген ой қалайда ақылға сыйымды емес демекпіз.

Осы жерде еске түседі, Ресей жерінде Ю.Драгункин сияқты кейбір ғалымдардың «бүкіл өзге тілдер орыс тілінен таралған» деген тәрізді ұшқары пікірлері айтылып, кезінде ол атақты «Известия» газетінің бетінде айдай әлемге сенсация ретінде жарияланған да болатын. Екі сөзінің бірінде «РУСЬ» ұғымын алға тартып, онысын баттыйта, бадырайта ерекшелеп, кітабының әр бетінде самсатып берген әлгі авторымыздың шовинистік бағыты да көзге ұрып тұратынын, кітапты жай парақтап көрген оқырманның өзіне де аңғару қиын болмайтын. Біз әсіре түркішілдік сезіміне беріліп, түркі жұртының тарихтағы орынын ақылға сыйымсыз дәріптесек те, мұның өзі түрік ұрпағы үшін пайдасынан гөрі зияны басым, сырт көзге күлкілі көрінетін сезімдер туғызатынын да дұрыс түсінуіміз керек. Түрік жұртының арғы ата-бабалары да жалпы ғаламдық адамзат дамуының бір бұтағы, бір саласы ретінде қатар дамып жетілгенін естен шығарудың жөні жоқ.

Автор, сондай-ақ, Т.Досановтың рунатану іліміндегі «Пішін» таблицасы деген схемасын да теңдессіз жүйе ретінде бірнеше рет атап көрсетеді, бірақ осы схеманың жұмыс жасау жүйесі былайғы оқырманға түсініксіз болғандықтан, ол да жұмбақ күйінде қалады. Бір мақала шеңберінде толық түсінік беру қиын болғанымен, осы «Пішін» схемасының рунатанудағы әмбебап қызметі туралы автордың айтқандары оқырманды сендіре қоймайды. Автор «Пішін» таблицасының күрмеу түйіні тек қана төрүк тілімен шешіледі» – дегенде, осы төрүк тілінің өзінің де жалпыадамзаттық ғаламтанымдық ойлау негізінде пайда болып, соның нәтижесінде жалпы адамзат тілімен байланыста, соның бір бұтағы ретінде қалыптасып дамығанын ескермей, оны бір Алланың құдыретімен жаратылып, томаға тұйық, өз бетімен қоршауда өмір сүрген тіл етіп көрсетеді.

Тіл (сөз) пайда болуы жайы, оның өзіндік қым-қуыт стихиясы философия мен лингвистикада және семиотика ілімінде әлі күнге дейін шешімін таппай келе жатқан мәселе десек, мақала авторы мұны: «Екі аяқты пенденің сыртқы дүниені қабылдау таным-түсінігі мен тәжірибесі, оқыған-тоқығаны ой қазанында әбден қайнап, піскен соң, аузына келіп түседі» – деп мәселені оп-оңай шеше салады. Әлгі «екі аяқты пенденің» дүниені қалай, қандай формада қабылдайтыны, ол қабылданған информацияның «ой қазанында» қалайша «қайнап» қорытылатыны, қалайша «пісетіні» және ол қайтіп ауызға түсе қалатыны түсініксіз – «алма, піс, аузыма түс» дегеннің кері болып шыға келген. Шынында, бұл жайлар да оңай-оспақ емес, қазіргі әлемдік ғылымның «бас ауруына» айналып келе жатқан жайлар екені көзіқарақты оқырманға белгілі болса керек.

Осыдан шығар, автордың тілдегі сөз пайда болуы туралы келтірген мысалдарының біразы оқырманды сендіре қоймайды. Автордың сөз төркінін танудағы негізгі ұстанымы сөздердің сыртқы дыбыстық ұқсастығын мифологиялық тұжырымдар негізінде жасалатын интуитивтік сипаттағы метафоралық қолданыстармен байланыстыру тәрізді. Әдетте, қалыптасқан қазақ тілінің тарихи грамматика ғылымы өзінің этимологиялық зерттеулерінде бірқатар болжамдар мен тұспалдауларға бара беретін. Мұндай жоба-жорамалдардың кейбір өрескелдігі айқын көрініп тұрса да, оларға көп мән де беріле қоймайтын. Бұл, негізінен, тарихи грамматика ғылымының құрылымдық тіл білімі ретіндегі шектеулі мүмкіндіктерінің себебі деп ұғынылатын. Кейінгі зерттеулерде сөз пайда болу табиғатын аңыздық-мифологиялық арнаға салып та қалыптай беретін бағыттар көрініп келеді. Әрине, біз бұған қарсы да емеспіз. Бір кездері осы мифологиялық бағыттың кейбір артықшылықтары туралы өзіміз де жазған болатынбыз: «Шынында да, адамзаттың алуан түрлі танымдық ұғым-түсініктерін, мейлі ол мифологиялық, фольклорлық, т.б. сипатта болса да, оның тілдік танымынан ажырата қарауға болмайды. Содан да болар, әсіресе тіл пайда болуының ең ежелгі дәуірлеріне қатысты алғанда, оның таза құрылымдық-лингвистикалық табиғатын зерттеген ғалымдардан гөрі кейбір танымдық-этнологиялық бағыттағы зерттеулерден мәселе өзегіне жақын келген тұстарды аңғаруға болады», – дей келіп, дегенмен бұл бағыттың негізгі кемшін тұстарын да айтып өткен едік: «Этнологиялық еңбектерде тілдің алғашқы базистік дүниетанымдық негіздерін біршама дұрыс аңғару байқалса да, таза тілдік деректермен жұмыс істеуде, нақты сөздердің мағыналарын түсіндіруде көбіне болжам түріндегі пікірлер ғана айтылады да, сондықтан олар лингвистикалық тұрғыдан келгенде, көбіне негізсіз болып шығады» – дегенбіз [Бекмағамбетов Ш.Тілдік таным негіздері және тілдік символдар. А., 1999. 13-б]. Мысалы, Оңтүстік Сібір халықтарының дәстүрлі дүниетанымы туралы еңбекте авторлар ғаламдық құрылымның (Космостың) және адамдардың тұрғын жайларының (ҮЙ-дің) антропоморфтық моделін салыстыра келіп және олардың дыбыстық берілуіндегі бірдейлік-ұқсастыққа қарап, тікелей алып қарастырады да, тыба тіліндегі «бас» (адамның басы – ШБ) және «қазан» (котел) ұғымдарын білдіретін екі сөзді бірдей негізді сөздер деп біледі [«Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири». – Новосибирск., 1986, с.140.]. Яки авторлар осы дыбыстық-бейнелік ұқсастықты өзінше түсіндірмек болған. Бірақ тілдік таңба-нышандық символдар табиғатын түсінбей, жалаң этно-мифологиялық тұрғыда қарастырғандықтан, мұның лингвистикалық тұрғыдан қате болып шығуы оп-оңай. Бұлайша пікір қорытулар қазақ ғалымдарында да бар. Мысалы, «Қазақ мәдениетінің космосы» [Каракузова Ж.К., Хасанов М.Ш. «Космос казахской культуры» А., 1993, с.7.] атты еңбек авторлары тіліміздегі «Қорқыт» сөзінің этимологиясын түсіндіреді. Онда аталмыш сөздегі «қор» элементі «жамандық» (зло) ұғымын, ал «құт» элементі «бақыт» ұғымын білдіреді екен де, Қорқыт сөзі осы екі түрлі ұғымды – жақсылық пен жамандық ұғымдарын біріктіріп тұрады екен. Мұның өзі, авторлардың айтуынша, адамзат санасының бұл ұғымдарды ажырата қарауға әлі де ақыл-санасының жете қоймаған кезеңінің жемісі болса керек. Сонда тіл атты құдыретті құралды жасап, қолданып отырған адамзат ұрпағы жақсы мен жаманды ажырата алмаған дегенге кім сене қояр екен. Бұл жайларды айтып отырған себебіміз осыған ұқсас жағдайлар аталмыш мақаладан да орын алып отыр.

Әуелі авторлардың (Бұл жерде идея авторы Т.Досанов пен мақала авторы А.Мектептегі айтылып отыр – ШБ) сөз пайда болуы негізінде таңба тұрғандығы туралы көзқарасының, шынында да, ақиқат екендігін атап айту керек. Біз автордың «Бір ғажабы, осы йер Қазақ тіліндегі жер атауы мен ер (ШБ: – батыр) лексемасының дараланып, жаңа мағыналық дербес ұғымға айналуына ұйытқы болған» деген пікірімен мүлде келіспесек те (бұл мәселеге кейінірек келетін боламыз), автордың (А.Мектептегі) Т.Досановтың ғылыми жаңалығы деп ұсынып отырған мына пікірінің: «сөз бен (оның. ШБ) графикалық таңбасы мағыналық байланыста екендігі, яғни руникалық белгі шартты белгі емес, ұғымды (болмысты) штрихпен бейнелейтін микросуреті екені» туралы пікірі негізсіз емес дейміз. Бірақ бұл, автор айтып отырғандай, бұрын еш ғалымның назарына ілінбеген жай емес, бұл туралы біздің жоғарыда аталып өткен еңбегімізде («Тілдік таным негіздері және тілдік символдар» (А., 1999) жан-жақты айтылған болатын.

Авторлар пікірінше, таңба (тамга, тағма) сөзінің шығуы «таму» сөзінен екен: «Тамға – эзотерикалық ақпарат… Тамға терминінің этимологиясы там сөзінің тамшы, тамшылау мағынасымен байланысты екені күмәнсіз…» – дейді. Автор осы тұста бұл термин сөздің шығуын «аң-таң» болу ұғымымен байланыстырудың да негізсіз емес екенін айтып өтеді. Бірақ таңба (тамға), тамшы (тамшылау), аң-таң болу тәрізді семантикалық шекарасы мүлде алшақ жатқан сөздердің жасалуынан ортақ негіз іздеу, яки мұндай субьективтік сипаттағы болжамдар ғылыми ойлау үрдісінен мүлде алыс жатыр. Таңба сөзінің шығу тегін ғалымдар әр алуан болжамдап жүргені белгілі. Соның ішінде «отпен қарылып басылған бейне» деген түсінік те бар. Бірақ таңба ұғымы малға күйдіріп таңба басудан өте ерте замандарда – сонау ежелгі тіл жасам замандарында бар болғанын аңғарамыз, сондықтанда біз бұл сөздің пайда болуының өзге де нұсқаларының болуы мүмкіндігін ескереміз: біріншіден, тамға сөзі там түбірінен болуы мүмкін: та «ет/етістік» + ом «жазу, таңба, белгі». Мұндағы «жазу, таңба, белгі» ұғымы ОМ [УП] тілдік негізінің «Ғалам» ұғымынан шығатындығы туралы біздің еңбегімізде айтылған [«Тіл генетикасы: тілдік таңба-нышандық жүйе». А., «Үш Қиян», – 2014.]; екіншіден, бұл сөздің негізі тану «білу, түсіну» + ба «жазу, таңба, белгі» түрінде де түсіндіріле алады. Сөз ішіндегі қатар тұрған «н» және «б» дыбыстарының алдыңғысы соңғы еріндік дыбыс әсерінен «м» дыбысына өзгереді және өзге де дыбыстық әсерлер арқылы: тамба / таңба / тамға түріндегі өзгерістер жасала алады. Сонда там (ет + ом «белгі») + ға (ұқ/ұғу) болады. Мұны: 1) «таңбаны ұғу, оқу» түрінде, 2) «құпия, жасырын белгіні оқу» түрінде де түсінуге болады. Тіл біліміндегі «тілдік таңба» ұғымы біздің аталған монографиямызда жан-жақты түсіндірілген. Мақала авторы ә дегеннен-ақ: «Орыс тілінің сөздік қорындағы негізгі тірек қабаты төркизмнен құралғандығы айқындалады. Мысалы, пишу, печать (баспа, мөр мағыналарындағы) сөздері қазақ тіліндегі «піш+у» [таңбаны материалға пішіп салу], «пішін» сөздерінен алынғандығын бұлтартпайтын дәлелмен бұған дейін зерттеулерімізде баян еттік» – десе де, осындағы «таңбаны материалға пішіп салу» дегені келіспейді-ақ. Біздіңше, орыстың «пишу, писать» сөздерінің түп негізінде «сөзді жазу» ұғымы тұр: ПИ/УП «жазу, таңба, әріп» + ис «1) сөз; 2) зат; 3) ой» + ат/ет – етістік. Бұл біт (біс/пис)»жазу» + ік/ұқ «оқу, ұғу» түрінде көне түркілік «бітіг» сөзінде де тұр.

Автордың «ою» сөзінің астарында «ой/ақыл» ұғымы тұр, ал «құлпытас» сөзі «құлып» және «тас» сөздерінен бірігіп, осыдан келіп «құпия тас» деген ауыспалы мағына туындайды» – деген пікірлері де біздің жоғарыда айтып өткеніміздей, оның қазіргі сөздердің мағыналарынан өзінің субьективтік ойлауы арқылы әр түрлі сюжет-мәтіндерді жасап алуға бейімдігін көрсетеді деп білеміз. Ол мақаланың «Ін-йан немесе бұ дүние мен о дүние мәңгілендірген мұражай» деп қосалқы ат берген бөлігінде: «Қазақтың киіз үйі – бұ дүние, ал ежелден жеткен қорған, оба – о дүние, яки бағзы бабалардың даналық танымы бойынша, ін-й(ж)ан ілімі дегеніміз осы. Назар аударып қарасаңыз: киіз үй де, қорған, яки оба да сыртқы пішіні –графикалық жарты шеңберден (полусфера) тұрады. Екі жарты шеңберді беттестіріп, бір-біріне біріктірсек, о дүние мен бұ дүние геометриялық біртұтас шеңбер тәрізді. Шеңберіміз шаңырақпен егізделеді. Шаңырақ күнге баланады. Бұл композицияның философиялық мәні – дүние дөңгелек, дөңгеленген дүние шексіз, оның қозғаушы күші – от» – дегенді білдіреді. Осы даналық ой – кеңістік пен уақытты бағындырған адамзат тарихында конструкторлық-технологиялық жаңашылдық өзгеріске негіз болған ар(а)баның дөңгелегін тудырды», – дейді.

О дүниені бейіт деп, бұ дүниені киіз үй деп алу қаншалықты ақиқатқа сай келетіні және мұның ін-й(ж)ан – ға қаншалықты қатысы бар екені әлі де ойлана түсуді қажет етеді. Автор аталмыш графикалық бейнені бірде жарты шеңбер, бірде «полусфера» деп алады, бұл екеуі бірдей нәрселер емес, бұл бізде «шар-қоршау» түрінде алынған. Дүниенің дөңгелек (домалақ, шар, элипсис тәрізді) екені туралы танымды тек түркі жұртына ғана таңып қою келіссіз. Дүниенің шар-қоршау (сфера) бейнелі екені ең ежелгі тілжасам дәуірі адамдарына, яки жалпы адамзат ұрпағына белгілі болған, ойлау мен тіл пайда болуының негізіндегі ең басты таңба болып «Ғалам» ұғымын білдіретін шар-қоршау таңбасы алынған. Арбаның дөңгелегін де автор осыдан шығарады. Біріншіден, мұнда да дөңгелекті түркілер бірінші ойлап тапқан деген өзімшіл ойдың еш қисыны жоқ. Үңіле қарасақ, дөңгелектің «конструкторлық-технологиялық» моделі адамның аяқ алысында – жүрісінде тұр: адымды бір алып басқанда, жарты шеңбер жасалса, екінші аяқты алып басқанда, толық шеңбер жасалады, демек, қозғалыс – айналым ұғымы әзелден-ақ адамзат ұрпағының ғаламтанымдық түсінігінің негізгілерінің бірі болды. Тіліміздегі арба (араба) сөзінде бұл ұғым-түсінік: ар/УР «етістік» + БА «айналу» түрінде көрініп тұр.

«Тәңірі Жер мен Көкті ажыратқанда, екеуінің арасында жаратылған екі стихияның қасиеті бар кісі оғылын бағзы төріктер ИерКөк деп атады. ИерКөк төрүк тілінің заңына сәйкес еркек (ерекшелеген – біз.ШБ) сөз тұлғасына айналды…» – деген пікір де – сөздің сыртқы формасына қарап тон пішу тәсілі. Автор еркек сөзін ат әбзелі ер сөзімен байланыстырады. Ат әбзелі ер сөзінің көне түркілік нұсқасы егер сөзі екені белгілі. Мұндағы орталық «г» дыбысының элизияға ұшырауы да – тілдегі үнемдеу заңдылығының көрінісі. Біз мұны ег/уқ/һу «жоғары, үсті» +ур «салу» түрінде түсіндірдік. Мұның ЙЫ «жылқы» + ҺУ «жоғары, үсті» + ур» нұсқасы болуы да тілдік генетикалық заңдылыққа қарсы емес, бірақ қалайда, бұл сөз «жер» ұғымындағы сөзбен бір негізден шықпағаны айқын. Ал «жер» мағынасындағы «йер» сөзінің шығуының арғы негізінде тарихи «қар/кер… жер» сөзінің тұрғанын жоққа шығаруға болмайды. Бұл жердегі «қа»(қо) элементі «қоршау» ұғымын білдіреді, яки «шар-қоршау» түріндегі «жер» ұғымы тұр деп білеміз. Мұның «ВАР/БАР» түріндегі нұсқасы да бар екенін белгілі. Бұл туралы А.Ақышевтің пікірін келтірген болатынбыз. Ғалым өзінің Есіктен табылған алтын адам туралы жазбаларында: «Характерно, что значение имени Варуны восходит к общеиндеевропейскому корню йер «окружать», «охватывать», «огараживать», – дейді.

Ал «батыр» ұғымындағы ер сөзі де әуел баста егер түрінде қолданылған деп айтуға жоғарыдағы алдыңғы мысал дәлел бола алады. Көріп отырғанымыздай, мұнда да «г» дыбысының элизиясы бар. Бірақ мұндағы ег/уқ/һу негізін біз оқ «ұрпақ» түрінде оқимыз да, тұтастай алғандағы қазіргі ер (ежелгі: егер) сөзі оқ «ұрпақ» + ур «тарату» түрінде түсіндіріліп, ұрпақ таратушы, жалғастырушы ұғымын білдірген деп түсінеміз. Ал сырттай қарағанда осы сөзбен ұқсас көрінетін еркек сөзінің табиғаты сәл өзгешелеу екені де тілдік негіздер арқылы танылады. Мұнда еркектің биологиялық – жыныстық ерекшелігіне байланысты (ұрық) ақпарат сақталған.

Автордың ержүрек сөзін «жердің жүрегі» ұғымынан шығаруы да – сенімді емес, қайта ойдан шығарылған жасанды этимология екені айқын көрініп тұр. «Метафоралық қолданыстан туған сөз», – деп көрсеткенімен, мұндай жасанды түрде қиыстыру үрдісі соңғы кездерде бірқатар ғалымдардың (ғалым еместердің де) еңбектерінде жиі кездесіп жүр. Ғалым еместер туралы әңгіме жоқ, ал белгілі тіл ғалымы деп жүргендердің бұлайша тұжырым жасауы халықтық этимология деген салаға ғана қатысты болады деп білеміз, яки бұл ғылыми саралаудан мүлде алшақ жатыр. Автор: «1)йер (жер), 2) ер (ержүрек, батыр), 3) ер (аттың ері) сөздерін қатар алып: «Бұл атаулардың лексикалық тұлғасы бір болғанмен, мағыналық жағынан әр бөлек, дербес ұғымды білдіреді деген тіл білімі ғылымында түсінік қалыптасқан. Тілдік материалды зерттеу барысында әлгі омонимдік қатар түзген зат есімдердің шығу тегі бір екені анықталды…» – деп, осы пікірін өзінше дәлелдеп, түсіндірген болады. Бірақ ол дәлелдері көкейге қонымды емес, өйткені нақты тілдік заңдылықтарға сүйенген дәлелдер емес, интуитивтік ойлаудың субьективті көрінісі ғана болып қалған.

Автор: «Орыс тіліндегі «конь» сөзі жылқыны күнге балаудан туған төркизм» – дегенде де, жалаң, жадағай қиялға ерген. Біздіңше, «жылқы» сөзі «желдей жүйрік жануар» дегенді білдіреді: йыл/йел «жел» +қы/һу «жануар, қозғалыс, қозғалушы». Біз ежелгі тілде «ҺУ» тілдік негізінің кеңістік – уақыт – қозғалыс ұғымдарын бейнелеген әмбебап сөз болғаны туралы өз еңбегімізде айтқан болатынбыз. Орыс тіліндегі «конь» сөзі «хун» (хундар мінген) дегеннен шықты ма, әлде «конь – ағын – желдей ағу» ұғымынан шықты ма, әлде басқа бір негізі бар ма – ол жағын тап басып айту қиын. Қалайда аталмыш үш сөздің үшеуінің (1.йер (жер), 2. ер (ержүрек, батыр), 3. ер (аттың ері) пайда болу негіздерін бір деп түсінуге негіз жоқ.

Автор келтірген «тауық» сөзінің этимологиясы да қиялдан қиыстырылған. «Аңыз бойынша, Көк пен Жер бір-бірінен бөлінбей тұрған дәуірде тіршілік әлем тұтастай астаң-кестен болып, ретсіз түзіліп, сырт пішіні орасан зор (қаз) тауық жұмыртқасын еске түсіретін-ді. Одан біздің алғашқы ата-тегіміз Пан-гу дүниеге келді…» – деп, сноскада: «тауық сөзінің түп төркіні – Тау ығы ұғымынан қалыптасқан…» – дейді. Біздіңше, түйе < тепе / төбе болғаны тәрізді тауық сөзі де таза тілдік заңдылықтар бойынша жасалған сөз: та / ет(у) + қуқ, яғни тауықтың дыбыстауына қатысты алынған деген дұрыс деп білеміз.

«Еуропа тілдерінен тарихи-салыстырмалы тіл біліміне сүйене отырып, атаудың сыртқы мағыналық ұқсастығына қарап, ғылыми болжам жасаушылар бар. Ақын Олжас Сүлейменов «Тюрки в доистории» деген еңбегінде руналық таңбаларды талдай отырып, ағылшын тіліндегі «earth», «terra» деген сөздердің түркі тіліндегі «йер» (жер) сөзімен туыстас екенін дәлелдеп берді /2002, 285-286/». – деп, автор жер өлшеу бірлігі VARD – «ярд» және көгеріш өсіруге арналған жер телімі – GARDEN /ga:dn – гарден сөздерін келтіреді. …Яғни «yard» – «ерд» – англо-саксондардың тілінде (орысша «жердь», йер-д) жерді өлшеуде қолданылатын «сырғауыл», «арқан» немесе «таяқ» дегенді білдірген екен (Кеңесбаева Ү. Ағылшынша-қазақша фразеологиялық сөздік. Астана, 2010. 727-728 б.б.). – деген деректер келтіреді. Біріншіден, О.Сүлейменовтің келтірген мысалы да тек сыртқы ұқсастыққа қарап қана айтылған болжам. Бұл автор тілдер арасындағы мәдени байланыстар жемісі ретіндегі бір тілден екінші тілге сөз ауысу жайын ғана қарастырады. Ал дұрысында, мәселеге онан да терең бару керек, яки тілдегі сөздердің туыстығы мәселесін генетикалық тұрғыда ғана дұрыс түсінуге болады. Сондықтан О.Сүлейменов жоғарыда келтірілген сөздердің туыстығын толық дәлелдеп берді дегендей айқын тұжырым жасауға ерте. Әрине, бұл сөздердің мағыналық жақындығы бар екенін және дыбыстық жақтан да жақындығын танып білуге болатындығын біз де жоққа шығармаймыз, бірақ мақала авторының өзінің ұсынып отырған VARD – «ярд» (ор.: жердь) сөзінің құрамын біз: VA/БА…«айналым, яки өлшем» + AR «йер/жер» + D «ет/ету» түрінде ажыратқан жөн деп білеміз. Сонда бұл тек қана «сырық, таяқ не арқан» емес (бұл ұғымдар екінші дәрежелі, кейін пайда болған ұғымдар), «жерді өлшеу» деген ұғымды білдіретін сөз тіркесі не сөйлем екенін түсіне аламыз. Дәл осы құбылыс метр сөзінің жасалуында: ме «бе/аб – айналым» + ет +ур түрінде көрінеді. Ал GARDEN сөзінің құрамында көне түркілік гар/қар «жер» сөзі тұр ма, әлде огород (огородить) сөзіндегі тәрізді гор/қор «қоршау» ұғымы тұр ма – мұны да айқындау қажет. Қалай болғанда да, біз бұларды тілдік-лексикалық ауысулар емес, жалпы адамзатқа ортақ тілдік негіздер арқылы жасалған сөздер деп білеміз. Ал мақала авторы мұны: «Ағылшын тілдік қорын байытуға англо-сақтардың тигізген оң ықпалы» деп таниды. Біз сөз құрамындағы тілдік-генетикалық негіздердің бірлігін тану арқылы ғана сөздер туыстығын тану жөн деп білеміз. Мысалы, «кітап» сөзінің қазақ тіліне араб тілінен енгендігі қазіргі ғылымда жиі айтылып жүр, ал біз бұл сөздің көне түркіде «бітіг» түрінде бұрыннан бар екендігіне назар аударамыз. Егер белгілі бір тарихи кезеңде кітап сөзі діни және оқу-ағарту мәселелеріне байланысты тілімізге орта ғасырларда қайта келіп, қолданысқа белсенді енген болса, бұл факт осы сөздің түркі тілінде бұрыннан да бар болғандығын жоққа шығармауға тиіс. Аталмыш сөздің тілімізге қайта айналып енуін тілдік-лексикалық ауысу дегеннен гөрі енді оны сөздің тілдің лексикалық қорында қайта жаңғыруы ретінде қабылдаған жөн.

Қорыта келгенде, мақала авторының ана тіліміздегі әр сөздің жаратылыстық-болмыстық табиғатын тану талабындағы игі мақсатын құптай отырып, бұл мәселеде аса сақтық керек екенін де ұмытпағанымыз жөн дегіміз келеді. Қазірде орыс және батыс тіл білімі, негізінен, тілдің қолданыстық, прагматикалық жақтарына баса көңіл бөліп, тілдің арғы негіздеріндегі жалпы адамзатқа ортақ құндылықтарды тексеру бағытын мүлде назардан тыс қалдырып отырғаны айқын көрінеді. Оның да әр түрлі сыры мен себептері жоқ емес. Бірақ оларда солай екен деп қарап отырмай, арғы негіздері адамзат тілінің аса терең құпияларын ашып бере алатын түркілік табиғаттағы ата тілдік негіздерді дұрыс ажыратуға еңбек етудің берері мол деп білеміз, тек бағдар-бағытымыз дұрыс болғай.

 

Шанжархан Бекмағамбетов,

Қорқыт Ата атындағы

Қызылорда мемлекеттік

университеті,

филология ғылымдарының кандидаты

Редакция таңдауы

Анастасия Решетникова: «Москва қазақша» жобасы біздің өмірімізді өзгертті

Әлеуметтік желілерде Мәс­кеу көшелерінің бі­рін­­де жүріп, орыс жазушы­ла­ры­ның өмірін қазақ тілінде си­паттаған мәскеулік екі қыз­дың видеосы көпшілікті таң­ғалдырған болатын. Осыдан кейін «қазақша акценті бар...

Ұлағат

Елімізге белгілі қоғам қайраткері, ғалым, эколог деңгейіне кө­теріл­ген Мұсағали Дуамбековтің қалыптасу жолындағы өмір­дерегіне тоқ­талсақ. Жамбыл облысының Қаратау қаласында дүниеге келген Мұсекең жас­тайынан алғыр, зерек...

Жамбыл және Сапарғали Бегалин

Жәкеңнің өскен ортасы, ата-ба­ба­сы­нан келе жатқан дәстүрі, өзінің өмір жолы нақты деректер мен естеліктер ар­қы­лы қызықты суреттеледі. Кітап шы­найы­лығымен да тартымды», – деп анық-қа­нық...

Шамалған тұрғындарының шағымы бар…

Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған ауы­лын­дағы 1976 жылы салынған 4 қабатты үйдің әбден тозығы жеткен. Жауын-шашын күндері төбесінен су сорғалап, үйдің электр жүйесі істен...
rawimage

АҚШ 2050 жылға қарай ауаға тарайтын зиянды қалдықтардан арылуға ниетті

2050 жылға қарай Америка Құрама Штаттары планетаның атмосферасына таралатын зиянды шығарындыларды нөлге...
20160121 wed 7472

Қазақстандық суретшінің жұмыстары People америкалық журналында жарияланды

Америкалық People журналы қазақстандық суретші Қанат Нұртазин туралы мақала жариялады, деп хабарлайды...
eo6cwkvw4ae20bb

23 сәуір – Дүниежүзілік кітап және авторлық құқықты қорғау күні

1995 жылы Парижде өткен ЮНЕСКО-ның Бас конференциясында 23 сәуірді Дүниежүзілік кітап және...

Жаңалықтар

АҚШ 2050 жылға қарай ауаға тарайтын зиянды қалдықтардан арылуға ниетті

2050 жылға қарай Америка Құрама Штаттары планетаның атмосферасына таралатын зиянды шығарындыларды нөлге жеткізуді жоспарлап отыр. Бұл туралы АҚШ президенті Джо Байден климаттың өзгеруіне қарсы...

Қазақстандық суретшінің жұмыстары People америкалық журналында жарияланды

Америкалық People журналы қазақстандық суретші Қанат Нұртазин туралы мақала жариялады, деп хабарлайды Kazpravda.kz. "Танымал тұлғалардың, фильм кейіпкерлерінің бейнесін жапыраққа ойып бейнелейтін астаналық жігіт Қанат Нұртазин...

Miras республикалық қоғамдық кеңесінде отандық кинематография саласындағы өзекті мәселелер талқыланды

«Nur Otan» партиясы жанындағы Miras республикалық қоғамдық кеңесінің жаңа құрамдағы биылғы алғашқы отырысы өтті. Парламент депутаттары, уәкілетті министрліктер мен мекемелердің басшылары, кино саласының мамандары,...

23 сәуір – Дүниежүзілік кітап және авторлық құқықты қорғау күні

1995 жылы Парижде өткен ЮНЕСКО-ның Бас конференциясында 23 сәуірді Дүниежүзілік кітап және авторлық құқықты қорғау күні деп жариялау туралы шешім қабылданды. Осы мереке арқылы...

Петропавлда балықшылар Есіл өзеніне көлікпен түсіп кетіп, мерт болды

Солтүстік Қазақстан облысында құтқарушылар балық аулауға шығып, көлігімен суға кеткен ер адамның денесін Есіл өзенінен алып шықты. СҚО төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, оқыс оқиға 22...

Полицияға көмектескен тұрғындарға 1 миллион теңгеден астам сыйақы берілді

Ақмола облысында полицияға көмектескен тұрғындарға 1 миллион теңгеден астам сыйақы берілді, – деп хабарлады облыстық ПД баспасөз қызметі. Ведомствоның мәліметінше, бүгінгі күні Ақмола облысының...

Мемлекет басшысы Қазақстанда жасалған вакцинаға қатысты пікір білдірді

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан әлем бойынша вакцина шығарған бірнеше елдің қатарында екенін айтып, мамандарға алғыс білдірді. Бұл туралы Президенттің баспасөз хатшысы Берік Уәли Facebook-тегі...

Коронавирус: елімізде 823 мыңнан астам адам вакцина алды

Қазақстанда 823 498 адамға коронавирус вакцинасы егілді, – деп хабарлайды Денсаулық сақтау министрлігі. 23 сәуірдегі мәлімет бойынша елімізде 823 498 адам коронавирус вакцинасының бірінші...

Жүйелі жұмыс, өнімді іс

Осы аптада еліміздің барлық аймағында  «Nur Otan» партиясы бастауыш партия ұйымдарының  есеп беру жиналысы басталды. Бір апта ішінде партия мүшелері ұйымдардың 2019-2020 жыл ішінде...

Шымкенттегі Дендросаябақ ұжымы айыппұл салған полицейді сотқа бермек

Шымкенттегі дендросаябақ ішінде көлікпен жүргендердің бейнежазбасы әлеуметтік желіде тарап, халықтың қызу талқысына түскен еді. Көліктегі 6 азамат та Асанбай Асқаров атындағы дендропарктің қызметкерлері болып...

Елімізде коронавирустан 32 адам қайтыс болды – ДСМ

Денсаулық сақтау министрлігінің 21 сәуірдегі дерегі бойынша елімізде 32 адам коронавирус инфекциясынан қайтыс болды. Оның үшеуі КВИ-, 29 науқас – КВИ+. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы...

Бокстан әлем чемпионаты: Дана Дидай күміс жүлдегер атанды

Польшаның Кельце қаласында өтіп жатқан жастар арасындағы әлем чемпионатында қазақстандық боксшы Дана Дидай күміс жүлдегер атанды. Д.Дидай 75 кг салмақта соңғы бәсекеде үндістандық Санамача Чану...

Заңсыз мигранттар мінген қайық аударылып, 130 адам қаза тапты

Заңсыз мигранттарды алып келе жатқан қайық Ливия жағалауында аударылып, 130-ға жуық адам қаза тапты, – деп жазды Life.ru. SOS Mediterranee үкіметтік емес ұйымы Ливия жағалауында...

Өткен тәулікте 3 мыңға жуық адам коронавирус жұқтырды

Қазақстанда 22 сәуір 23:59-дағы эпидемиологиялық жағдай бойынша 2894 адамда коронавирус расталды, – деп хабарлады coronavirus2020.kz. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 511, Алматы қаласы - 698,...

Соғыс ардагерлеріне 2 миллион теңгеден беріледі

Ақтөбе облысы Өңірлік коммуникациялар қызметінің мәліметінше, өңірде 6 706 соғыс және еңбек ардагері тұрады: 20 соғыс ардагері, 1 714 Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылары мен мүгедектеріне теңестірілген,...

23 сәуір: ел тарихындағы елеулі оқиғалар

2004 жылы 23 сәуірде Астана қаласында Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы құрылды. Оның бас директоры болып профессор, тарих ғылымдарының кандидаты Роза Аманғалиқызы Бердіғалиева тағайындалды....

Ауа райына байланысты ескерту жарияланды

Қазақстанның бірнеше өңірінде ауа райына байланысты ескерту жарияланды. Қазгидромет мамандарының болжамына сүйенсек алдағы бірнеше күн еліміздің 8 бірдей өңірінде ауа райы күрт өзгереді. 23-25 сәуірде...

Қазақстан мен Ресейде өндірілген «Спутник V» вакцинасының айырмашылығы қандай?

Денсаулық сақтау министрлігі Халықты иммундау жөніндегі ұлттық консультативтік комиссиясының мүшесі, медицина ғылымдарының докторы, профессор Жаннат Сатыбалдиева Қазақстанда шығарылған «Спутник V» вакцинасының сапасына күмәндануға еш...

Үржар әуежайы жабылады: Алакөлге қатынайтын пойыз және автобус саны арта ма?

Шығыс Қазақстан облысында Алакөлге баратын туристер үшін теміржол және автобус рейстерінің саны арттырады. 1 мамырдан бастап Үржар әуежайының ұшу-қону жолағын реконструкциялау жұмысын жүргізу мақсатында жабылады....

Miras қоғамдық кеңесі бас қосты

«Nur Otan» партиясы Орталық аппаратында Miras республикалық қоғамдық кеңесінің кезекті отырысы өтті. Басқосуда қазіргі отандық кинематография саласындағы өзекті мәселелері талқыланды. Кеңес барысында «Nur Otan»...

Атышулы Q-рор тобының мүшелері есірткі сатты деген күдікпен ұсталды

Алматыда танымал Q-рор тобының мүшелері есірткі заттарын жасап, сатты деген күдікпен ұсталды. Полицейлер 21-30 жас аралығындағы 10 адамды ұстаған. Топты басқарған – 1994 жылы туған...

«Болашақ» бағдарламасына құжат қабылдау 4 мамырдан басталады

«Болашақ» бағдарламасы бойынша конкурсқа құжаттарды қабылдау 4 мамыр күні басталып, 28 қазанға дейін жалғасады. Білім және ғылым министрінің орынбасары Мирас Дәуленовтың мәліметінше, стипендиялар үш...

Ескендір Хасанғалиев пен жұбайы жансақтау бөлімінде жатыр

Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері, әнші Ескендір Хасанғалиев пен жұбайы Дарико Хасанғалиева коронавирус жұқтырып, жансақтау бөлімінде жатыр. Бұл туралы Sputnik.kz хабарлады. Жайсыз хабар туралы өнер иесінің...

Nur Otan: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі комиссия жұмысы тиімсіз

Халықты сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету үшін айтарлықтай қаражат бөлінгеніне қарамастан, жекелеген елдімекендерде адамдар әлі күнге дейін суды тасып ішуге мәжбүр. «Nur Otan» партиясындағы...

Жаңадан құрылған Сауран ауданының әкімі тағайындалды

Ғани Рысбеков жаңадан құрылған Түркістан облысы Сауран ауданының әкімі болып тағайындалды. Түркістан облысының әкімі Өмірзақ Шөкеев Сауран ауданының активіне жаңа әкімді таныстырды. «Өздеріңізге белгілі, 2018 жылы...

Анастасия Решетникова: «Москва қазақша» жобасы біздің өмірімізді өзгертті

Әлеуметтік желілерде Мәс­кеу көшелерінің бі­рін­­де жүріп, орыс жазушы­ла­ры­ның өмірін қазақ тілінде си­паттаған мәскеулік екі қыз­дың видеосы көпшілікті таң­ғалдырған болатын. Осыдан кейін «қазақша акценті бар...

Президенттің Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзі

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзі Ақорданың ресми сайтында жарияланды. Құрметті кеңеске қатысушылар! Биыл – Егемен ел болғанымызға 30...

«Ахыс­ка» – ағайынға алтын көпір

Қазақстан және онда тұратын барлық этностың тыныс-тіршілігі әлемдік қауымдастықтың көз алдында. Қай елде болмасын, өмір сүріп жатқан әрбір этнос өкілдерінің рухани және мәдени өмірінде...

Ынтымақты елдің баласы бақытты

Биыл ел Тәуелсіздігінің 30 жылдығын тойлап жатырмыз. Қазақстанды мекендеген ұлттар мен ұлыстардың береке-бірлігі, татулығының арқасында шаңырағымыз шай­қалмай, отыз жыл бойы елімізде ұшан-теңіз игі істер...

Ұлағат

Елімізге белгілі қоғам қайраткері, ғалым, эколог деңгейіне кө­теріл­ген Мұсағали Дуамбековтің қалыптасу жолындағы өмір­дерегіне тоқ­талсақ. Жамбыл облысының Қаратау қаласында дүниеге келген Мұсекең жас­тайынан алғыр, зерек...

Жамбыл және Сапарғали Бегалин

Жәкеңнің өскен ортасы, ата-ба­ба­сы­нан келе жатқан дәстүрі, өзінің өмір жолы нақты деректер мен естеліктер ар­қы­лы қызықты суреттеледі. Кітап шы­найы­лығымен да тартымды», – деп анық-қа­нық...

Шамалған тұрғындарының шағымы бар…

Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған ауы­лын­дағы 1976 жылы салынған 4 қабатты үйдің әбден тозығы жеткен. Жауын-шашын күндері төбесінен су сорғалап, үйдің электр жүйесі істен...

«Бұл айда төрт түрлі қасиетті көбейтіңдер…»

Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алла­ның салауаты мен сәлемі болсын) мұсылман үмбетін қасиетті Рамазан айында ораза ұстауға шақырып, бере­келі айда жасалған әрбір ізгі амалдың сауабы...

Атырау облысында 55 мың адам жұмыстан босайды – Қ.Тоқаев

Алдағы үш жылда Атырау облысында 55 мың адам жұмыстан босайды. Бұл туралы Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. «Қазіргі...

Дерт пе, әлде не?

Адамзат тарихында жыныс ауыстыру операциясы алғаш рет 1926 жылы Берлин қаласындағы Жыныстық зерттеулер институтында жасалды. ХХ ға­сыр­дың басында өзінің жынысына көңілі толмайтындарға шизофрения диагнозы...

Тағдырым, саған не істейін?

Ерте көктемде тулап ағатын келте өзендер болады. Қара жер­дің бетіне тебіндеп көк шыға бастағанда, тебіреніп тасыған өзен­нің асау толқындары жеткен жері­нің бәрін де суға...

Телеарна рейтингі талғам таразысы ма?

Коронавирус пандемиясына байланысты жария­лан­ған карантин шектеулері телеаудитория ау­қымын ұлғайтты. Бұл құбылыс әлем елдерімен қатар Қа­зақстанда да байқалып отыр. Карантин шектеулері жұртшылықты үйде отыруға, ірі...

Нұрымбет САҚТАҒАНОВ: Абай Семей мен Жидебай арасында жүріп-ақ «Абай» болған

Семей – еліміздегі тарихи маңызы ерекше қаланың бірі. Өткен ғасырдың басында Алаш көсемдері осы шаһарда бас қосып, келелі кеңестер өткізгендіктен сол кезде зиялылар шо­ғырының...

Алматыда көлік кеңесі құрылады

Алматы әкімі Бақытжан Сағынтаев жол қауіпсіздігі мәселелері бойынша жұмыс кеңесін өткізді. Сарапшылар қауымдастығы және белсенді қалалық қауымдастық өкілдерінің қатысуымен өткен кездесуде жол-көлік инфрақұрылымын жаңарту, бірыңғай...

Ине ұшындағы иммунитет

Былтыр қарашада Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы пандемия әлем халқының шамамен 70 пайызы вирусқа қарсы вакцина алған кезде аяқталуы мүмкін екенін мәлімдеген болатын. Елімізде вирусқа...

Түркістанның құрылғанына 3000 жыл толды

Түркістанның құрылғанына 3000 жыл толды дегеніміз – мақтаныш үшін айтыла салған сөз емес, тарихи шындық! Осы жылдың 20-22 наурызында Түркістан қаласында өткен ме­диа фо­рум­да тарих...

Президент еліміздің батыс өңірін сенімді электр желісімен қамтуды тапсырды

Еліміздің батыс өңірі сенімді электр желісімен қамтылуы тиіс. Бұл туралы бүгін Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. «Бесінші –...

Мемлекет басшысы көлік қозғалысын басқару мәселесіне тоқталды

Атырау облысының әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңесте Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің өңірлерінде көлік қозғалысын басқарудың бірыңғай орталықтары құру туралы тапсырма берді. «Қалалар ішіндегі автомобиль ағындарын...

 Мархабат Байғұт: қоғамдық кеңестер мол жауапкершілік жүктейді

 «Nur Otan» партиясы орталық аппаратының кестесіне сәйкес, партияның Түркістан облыстық филиалы Саяси кеңесі бюросының мәжілісі өтті. Жиында партияның алдағы жоспарын межелеп, аумақтық филиалдарындағы сайланбалы...

Қазақстандық QazVac вакцинасының алғашқы партиясы жөнелтілді

ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Ералы Тоғжанов Биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты базасында өндірілген QazVac (QazCovid-in) қазақстандық вакцинасының бірінші партиясын жөнелтуге қатысты. «Қазақстандық вакцинаның жасалуы біздің еліміздің...

Pfizer компаниясы өз вакцинасының жалған нұсқалары қолданылғанын анықтады

Pfizer компаниясы өз өнімінің жалған нұсқалары Мексика мен Польшада қолданылғанын анықтады, деп хабарлайды The Wall Street Journal. Екі елдің билігі дәрі-дәрмектің қаптамаларын тәркілеген, ал компания...

Жанжалға байланысты орнынан кеткен Өскеменнің экс-әкімі жаңа қызметке тағайындалды

Үш жыл бұрын болған шулы оқиғаға байланысты лауазымынан айырылған Өскеменнің бұрынғы әкімі Қуат Тұмабаев Қазақстанның сауда және интеграция министрлігінде жаңа лауазымға ие болды, деп...

«Роза Рымбаева да ауырып тұрыпты». Әнші Майра Мұхамедқызы вакцинаның әсерін ауыр өткергені туралы айтты

Опера әншісі, Шымкент қалалық Опера және балет театрының директоры Майра Мұхамедқызы вакцина ектіргеннен кейінгі хал-ахуалы жайлы Instagram-дағы парақшасында жазды.  Әншінің айтуынша, 3 күнге дейін...

Бас прокуратура өлім жазасына қатысты заң жобасын әзірледі

Бас прокуратура елімізде өлім жазасын алып тастауды қарастыратын заң жобасын әзірледі. Бұл туралы Бас Прокурордың бірінші орынбасары Берік Асылов мәлімдеді. "Бас прокуратура өлім жазасы бойынша...

Аудандық мәдениет үйінің құрылысы партияның бақылауында болады

«Nur Otan» партиясы Төрағасының бірінші орынбасары Бауыржан Байбек өткен жылдың желтоқсан айында Көкшетауға келген ресми сапары барысында өткізген қоғамдық қабылдауында Аршалы ауданында мәдениет үйін...

Ақын Жәркен Бөдешұлы өмірден өтті

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, ақын Жәркен Бөдешұлы 76 жасында өмірден өтті. Ақпаратты Қазақстан Жазушылар одағы растады, деп хабарлайды malim.kz. Жәркен Бөдешұлы 1944 жылы 15 мамырда ҚХР-дың Тарбағатай...

Алматы облысында жантүршігерлік апаттан екі адам қаза тапты

Алматы-Нұр-Сұлтан тас жолында үш көлік соқтығысып, екі адам қаза тапты, деп хабарлайды zakon.kz. Алматы облысының полиция департаменті 2021 жылғы 21 сәуір күні сағат 18:20-да Алматы-Нұр-Cұлтан тас...

Қарағанды облысында 24 сотталушының ата-анасы алғыс хат алды

Қарағанды облысында 24 сотталушының ата-анасы алғыс хат алды, деп хабарлайды Polisia.kz. "Алғаш рет сотталғандардың жақсы тәртібін, өзін-өзі жақсы ұстауын ынталандыру, сондай-ақ "кері байланыс" қағидаты бойынша...

Пәкістандағы терракт: Содырлар қытай елшісін жарып жібермек болған

Пәкістанның Кветта қаласындағы Серена қонақ үйінде терракт болды. Конақ үйдің көлік тұрағында бомба жарылып, кем дегенде төрт адам қаза тапты, 11 адам жарақат алды,-деп...

Өткен тәулікте 2 893 адам індет жұқтырған

Елімізде өткен тәулікте 2893 адамнан коронавирус анықталып, ПТР арқылы расталды. Бұл туралы coronavirus2020 сайтында ресми хабарланды. Аймақтар бойынша: Нұр-Сұлтан қаласы - 574, Алматы қаласы - 695, Шымкент қаласы...

Марста алғаш рет оттегі алынды

Марс атмосферасынан алғаш рет оттегі алынды. Бұл Қызыл планетаға жіберілген Moxie қондырғысы арқылы орындалды, - деп хабарлайды 24.kz Life.ru-ға сілтеме жасай отырып. “Бұл технологияны таныстыру,...

Тәуелсіздік шежіресі: 22 сәуір күні қандай елеулі оқиғалар болды?

1994 жылы Украинаның Қазақстандағы Елшілігі ашылды. 1997 жылы әкімшілік-аумақтық құрылымды оңтайландыру мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Талдықорған және Торғай облыстары таратылды. 2008 жылы Мемлекет басшысы ҰҚШҰ...

30-жылдардағы ашаршылық зерттеледі

Қазақстан халқы Ассамблеясының облыстық ғылыми-сараптамалық тобы ұйымдастырған экспедиция барысында зерттеушілер тарихи маңызға ие орындарды аралап қайтты деп хабарлайды pavlodarnews.kz. Экспедиция мақсаты – 1930-жылдары болған ашаршылық...

Алматыда тауға шығуға тыйым салынады

Қар көшкінінің жүру қаупіне байланысты тау бөктерлеріне шығуға тыйым салынады. Алматыда ауа райына байланысты ескерту жарияланды деп хабарлайды ҚазАқпарат. Төтенше жағдайлар департаменті таратқан мәліметтерге қарағанда,...

Елімізде алдағы үш күнде күн жылынады

«Алдағы күндері антициклонның әсері еліміздің басым бөлігінде сақталады, сондықтан ауа райы негізінен жауын-шашынсыз болады деп күтілуде. Сонымен қатар, биіктік жотасы республика аумағы арқылы батыстан...

Үндістанда жаңа мутация пайда болды

Коронавирустың жаңа мутациясы Үндістанның Батыс Бенгалия штатында анықталды деп мәлімдеді Геномика және интеграциялық биология институтының қызметкері Винод Скария. Батыс Бенгалияда коронавируспен ауырғандар саны артқан: соңғы...

Елбасы Ахметжан Есімовті жаңа қызметке тағайындады

Елбасының шешімімен Ахметжан Смағұлұлы Есімов Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасының штаттан тыс көмекшісі болып тағайындалды. Бұл туралы Elbasy.kz сайтында хабарланды. Айта кетейік, Ахметжан Смағұлұлы...

Вакцина ектірмегендер жауапкершілікке тартыла ма? – Министрлік жауап берді

Денсаулық сақтау министрлігі мәжбүрлі түрде вакцина алу және одан бас тартқандарға айыппұл салынатыны, жауапкершілікке тартылатыны туралы ақпаратты жоққа шығарды. Бұл туралы inform.kz хабарлады. "Бізде мәжбүрлі...

Мәжіліс депутаты жол салуға көбірек ақша жұмсауды ұсынды

Жол салған кезде сапаға баса назар аудару қажет. Депутат Шәміл Осин 21 сәуірде Парламент Мәжілісінің пленарлық отырысында вице-премьер Роман Склярға ұсыныс тастады, - деп...

Жазушы Дулат Исабеков: Кеңес өкіметінің қайта орнағанын аңсай бастадым

Бұл туралы пікір жазушы Stan.kz сайтына берген сұхбатында айтты. Журналистің «90-ншы жылдардан бергі өзгерістерге көңіліңіз тола ма? Теледидардан көрсетіп жатқан жетістіктер ауыз толтырарлықтай ма?» деген сұрағына: «Шынымды айтсам,...

Марат Әзілханов екі бірдей лауазымды қызметке тағайындалды

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқы Ассамблеясы төрағасының орынбасарын тағайындады. Мемлекет басшысының өкімімен Марат Әзілханов Қазақстан халқы ассамблеясы төрағасының орынбасары, Қазақстан Республикасы президенті әкімшілігінің Қазақстан халқы...

АҚШ санкциялары Қазақстанға әсер ете ме?

АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Уильям Мозер Ресейге қарсы санкциялардың Қазақстанға тигізер әсері жайлы айтты. Бұл туралы Tengrinews.kz жеткізді. – Бұл санкциялар Ресейдің әрекетін өзгерту үшін қабылданғанын...

Түркістанда банк қызметкері тұрғындар атынан несие алған

Түркістан облысында полицейлер тұрғынның атынан артығымен несие рәсімдеп, ақша жымқырып, алаяқтық жасаған банк қызметкерін анықтады. Бұл туралы Polisia.kz мәлімдеп отыр. Түлкібас АПБ-не жергілікті тұрғын арызданған....

Студенттер Жапония билігіне шағымданды

Оңтүстік Кореяда студенттер Жапония билігіне қарсы шеруге шықты. Себебі жуырда жапон билігі «Фукусима-1» атом электр станциясының суын мұхитқа төгу туралы шешім шығарған болатын. Наразылық акциясы...

АҚШ елшісі: Қазақстан біздің вакциналарды сатып алса деймін

Енді АҚШ-тың коронавирусқа қарсы вакциналары елімізге жеткізіледі. Бұл туралы АҚШ-тың Қазақстандағы елшісі Уильям Мозер 21 сәуірде өткен брифингте мәлімдеді, - деп хабарлайды regnum. Елші АҚШ-тың...

Қызылордада халыққа жалған ақпарат берілгендіктен 500 адам мемлекеттік орган ғимаратына жиналды (видео)

Қызылорда қалалық Жұмыспен қамту орталығында тұрғындардың жаппай жиналуы бойынша әлеуметтік желіде жарияланған бейнежазбаға байланысты тиісті сала басшылары түсініктеме берді. Жұмыспен қамту орталығында адамдардың көптеп жиналуына...

Шымкентте дәрігерлер өкпесі 80 пайыз істен шыққан науқасты аман алып қалды

Шымкенттік дәрігерлер өкпесі істен шыққан 52 жастағы азаматты аман алып қалды. Бұл туралы қалалық денсаулық сақтау басқармасы мәлімдеді. Исагил Тасимті 4 сәуір күні өте ауыр...

Экс-министр Елжан Біртанов: Эпидемиямен қалай күресу керегін білемін

Денсаулық сақтау экс-министрі Елжан Біртанов сотта өзін босатуды сұрады, деп жазды informburo.kz порталы. "Аса ірі көлемде бюджет қаржысын жымқырды" деп айыпталған бұрынғы Денсаулық сақтау минстрі...

Каспий жағалауында 20 түйенің өлексесі табылды

Ақтауда Каспий теңізі жағалауынан 20 түйенің өлексесі табылды, деп хабарлайды Маңғыстау облысы әкімінің баспасөз қызметі. Каспий теңізінің жағалауынан (Түпқараған ауданына қарасты «Көсе» деген жер...

Израильде маскасыз жүруге рұқсат берілді

Израиль билігі 18 сәуірден бастап далада медициналық маска киюді міндеттеуді тоқтатты, деп жазады The Times of Israel. Жарлыққа елдің денсаулық сақтау министрлігінің басшысы Хези Леви...

Нәсілдер қақтығысы: АҚШ-та митинг басталды

Огайо штатындағы Колумбус қаласында полицей 16 жастағы Макайя Брайант есімді  қара нәсілді қызды атып өлтірді. Осыған байланысты наразылық білдірушілер полиция ғимаратына жинала бастады. Бұл туралы...

Ақпанда жоғалған Атырау облысы тұрғынының денесі контейнерден табылды

Атырау облысында ақпан айының басында хабар-ошарсыз кеткен 29 жастағы Наурыз Әйтекешов өлі күйде табылды, деп хабарлайды azh.kz. Ол қала маңындағы Талғайран ауылының тұрғыны болған. Атырау...

Ағылшын футбол клубтары Суперлигадан шығатынын мәлімдеді

"Манчестер Юнайтед", "Ливерпуль", "Арсенал" және "Тоттенхэм Хотспур" ағылшын футбол клубтары еуропалық Суперлига жобасынан шығатыны туралы ресми түрде мәлімдеді. Бұл туралы футбол клубтарының ресми парақшасында...

400 жаңа мектеп салынады: Білім мен ғылымды дамыту жөніндегі қоғамдық кеңестің алғашқы отырысы өтті

Келесі жылдың соңына дейін 400 жаңа мектеп салынады. Бұл туралы «Nur Otan» партиясының Білім мен ғылымды дамыту жөніндегі республикалық қоғамдық кеңесінің алғашқы ұйымдастыру отырысында...

Айсұлтан Сейітов алғаш рет толықметражды фильм түсірді

Әлемге танымал жұлдыздар - реперлер мен орындаушылардың бейнебаянын  түсіріп жүрген қазақстандық жас режиссер Айсұлтан Сейітов «ҚАШ» атты толықметражды фильмінің түсірілімін аяқтады, - деп хабарлайды...

АҚШ-Қазақстан арасында визасыз режим орнатыла ма?

Америка Құрама Штаттары Қазақстанға визасыз режим беруге әлі дайын емес. Бұл туралы Қазақстандағы АҚШ елшісі Уильям Мозер айтты, деп хабарлайды ҚазАқпарат. «Менің ойымша, біздің ел...

Қоғамдық кеңестер сайлауалды уәделерді қадағалайды

Жақында «Nur Otan» партиясының Шымкент қалалық филиалында алдағы бес жылда қаламыздың болашағы жарқын, экономикалық және саяси жаңғыру, қоғамды елдік мақсатқа ұйыстыру, мықты және келбетті...

9 мамырда мерекелік отшашу ұйымдастырылады

Ташкентте 9 мамыр күні сағат 21: 00-де Еске алу және құрмет тұту күніне арналған мерекелік отшашу болады. Бұл туралы президенттің Жарлығына сілтеме жасап УзА...

Енді нысандар құрылысының сапасын «Халықтық бақылау» қадағалайды

Алматы тұрғындары енді мегаполистегі нысандар құрылысының барысын өздері бақылай алады. Құрылыс процесіне жедел қоғамдық мониторинг жүргізу үшін және қандай да бір бұзушылықтар анықталған жағдайда «Халық бақылаушылары» дереу партиялық бақылау комиссиясына хабарлайды. Жоба «Nur Otan»...

Голливуд жұлдыздары Байденге өтініш жасады

Голливудтың ондаған жұлдызы және басқа да әлемге әйгілі адамдар АҚШ президенті Джо Байденге ашық хат жазып, Бразилия көшбасшысы Жаир Болсонарумен экологиялық келісімдерге қол қоюды...

СҚО-дағы су қоймаларында су деңгейі көтерілді

Солтүстік Қазақстан облысында Есіл өзенінің суы молайып, Долматово елдімекенінің маңында бір тәулікте 113 см дейін көтерілді. «Қазгидромет» РМК СҚО филиалының мәліметінше, Сергеев су қоймасында су...

Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары тағайындалды

Мемлекет басшысының өкімімен Марат Алмасұлы Әзілханов Қазақстан халқы Ассамблеясы Төрағасының орынбасары, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Қазақстан халқы Ассамблеясы хатшылығының меңгерушісі лауазымына тағайындалды, деп хабарлайды...

Депутат техникалық қызметкерлердің жалақысын көтеруді ұсынды

Мәжіліс депутаты Мақсат Раманқұлов техникалық қызметкерлердің жалақысын көтеру мәселесін көтерді. Осы орайда ҚР Премьер-Министрінің орынбасары Ералы Тоғжановтың атына депутаттық сауал жолдады. «Мемлекет әлеуметтік салаға жіті...

Жамбыл облысында басқарма басшысы тергеуге алынды

Пандемиядан пайда көрді деген күдікпен Жамбыл облысы денсаулық сақтау басқармасының басшысы тергеліп жатыр. Әсет Қалиевке қатысты жемқорлыққа қарсы іс-қимыл департаменті қылмыстық іс қозғаған. Бұл...

Маңғыстауда теңіз жағасына шығып қалған итбалықтың баласы құтқарылды

Ақтау қаласындағы Каспий итбалығын зерттеу және оңалту орталығының мәліметінше, кішкентай итбалық орталықта екі аптадай болған. Орталыққа түскен кезде әлсіз, салмағы 4,4 келі ғана болса,...

Мемлекет басшысы Бас прокурор Ғизат Нұрдәулетовті қабылдады

Қасым-Жомарт Тоқаев Бас прокурор Ғизат Нұрдәулетовті қабылдады, – деп хабарлады Ақорда. Мемлекет басшысына еліміздегі заңдылық пен құқық қорғау саласының ахуалы, прокуратура органдарының бірінші жартыжылдықта атқарған...

«Талап етеміз!». Атырау облысында тағы да жер дауы туды

Атырау облысында тағы бір жер дауы туды, Тасқала ауылының 100-ден аса тұрғыны "ЭлитСтрой" ЖШС жеке компаниясының карьер жұмыстарын жүргізуіне қарсы болып, митингіге шықты, -...

Алматыда 380 орындық инфекциялық орталықтың құрылысы басталды

Қала әкімі Бақытжан Сағынтаев жұмыс сапары барысында жаңа медициналық орталықтың құрылысында болды, сондай-ақ велосипед мектебі мен «Ақбұлақ» ықшамауданындағы жаяу жүргіншілер аймағының жобаларымен танысты. Алматы әкімі...

Сарыағашта пайдаланылмай жатқан 766 гектар жер мемлекетке қайтарылды

Сарыағаш ауданында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді пайдаланбай жатқан тұлғаларды анықтау мақсатында мониторинг жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде 765,98 га ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер пайдаланбай жатқандығы белгілі...

Мектепке қабылдау жүріп жатыр: Министрлік өтініштерді электронды форматта қалай тіркеу керектігін ескертті

Білім және ғылым министрлігінің мәліметіне сүйенсек, алты жасар және биыл 6 жасқа толатын балалардың құжаттарын бірінші сыныпқа қабылдау науқаны жалғасып жатыр. 20 күннің ішінде...

Жоңғар Алатауы ұлттық паркінде сібір тау ешкісі фототұзаққа түсіп қалған

Бұл туралы ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің баспасөз хатшысы Самал Ибраева Facebook-тегі парақшасында жариялады. «Достар, біздің ел ерекше жануарларға бай. Солардың бірі...

Марафоншы Заңғар Әлкенов Рекордтар кітабына енді

Марафоншы, ҚР Қарулы Күштерінің әскери қызметшісі Заңғар Әлкенов Қазақстанның Рекордтар кітабына енді. З.Әлкенов 2020 жылдың қыркүйек айында 1,5 тәулік бойы тоқтамастан жүгіріп, 200 шақырымды құрайтын...

Петропавлда эвакуатормен вагон ұрлаған студенттер ұсталды

Петропавлда ұрылар тұрмыстық вагонды эвакуаторға салып әкетіп, бөлшектеп сатып жіберген. Солтүстік Қазақстан облысы Полиция департаментінің мәліметінше, 17 сәуір күні кешке Петропавл тұрғыны полицияға арызданып,...

21 сәуір: тарихтан орын алған маңызды оқиғалар

1925 жылы 21 сәуірде «Қазақ әйелі» және «Теңдік» газеттері негізінде «Қазақстан әйелдері» қоғамдық-саяси журналы шыға бастады. Бастапқыда «Әйел теңдігі», «Сталин жолы» деп аталды. 1955...

Боао азиялық форумы: Елбасы бейнеүндеу жасады

Боао азиялық форумының пленарлық сессиясында Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың бейнеүндеуі көрсетілді. ҚР СІМ баспасөз қызметінің мәліметінше, биылғы конференцияның негізгі тақырыбы –...