قاسىمنىڭ ۇلى ەرمۇحاممەد

..پاتشالى رەسەيدىڭ قازاق جەرىن جاۋلاپ الۋ ساياساتىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسا باستاۋى ۇلت اراسىنا عانا ەمەس، سۇلتاندار اراسىنا دا ىرىتكى سالدى. حاندىق باسقارۋ جۇيەسى تارك ەتىلگەن سوڭ كەنەسارى، سىزدىق تورەلەر ءتارىزدى ءبىر-جار اشىق كۇرەسكە شىققاندار بولماسا، سۇلتانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى بيلىك جاعىنا – ورىس قىزمەتىنە اۋىستى. بۇلاردىڭ ارالارىندا قاي پاتشالىقتىڭ ۇستەم شىعارىن بىلمەي ساياسات داۋىلىنىڭ اۋانى ءارى-ءسارى ەتىپ سەرگەلدەڭگە تۇسكەندەرى دە جەتەرلىك.

سولاردىڭ ءبىرى – قاسىمنىڭ ۇلى ەرمۇحاممەد.

«سۇلتان ەليكەي پراپراۆنۋك حانۋ ابۋلحايرۋ. ابۋلحاير-يرالي-بۋلەكەي-كاسىم-ەليكەي» (تسگا رك، ف.4، وپ. №1، سۆ. №484، د. №3622، ستر. 23).

ەلىكەيدىڭ اتا-بابالارىنىڭ دەنى ىرعىز بەن تورعاي وزەندەرى قوسىلاتىن قۇيىلىس دەگەن جەردە قالعان. ابىلقايىر حاننىڭ مازارى مەن قاسىمنىڭ بەيىتى دە سوندا.

ەلىكەي ىرعىز بويىندا دۇنيەگە كەلگەن، وسى ولكەدە ءومىر كەشكەن. قىرىق ءۇي تولەڭگىتى بار. حان ۇرپاعى رەتىندە اۋمالى-توكپەلى زامان، الەۋمەتتىك جاعدايعا بايلانىس­تى ىزىنە قالىڭ جۇرت ەرۋى دە مۇمكىن. ورىس اكىمشىلىگىنىڭ ونىڭ باسقان ءىزىن قالت جىبەرمەي باقىلاپ وتىرۋىنىڭ باستى سەبەبى – وسى. ءدال سول كەزەڭدە قازاقتاردىڭ حان ۇرپاعىنا دەگەن قۇرمەتى دە جوعالا قويماعان.

يساتاي مەن ماحامبەت كوتەرىلىسىنەن تولىق حابارى بار، بۇل جەرگە كەنەسارى كەلگەندە ىزىنە ەرمەي قالدى، ءتۇپتىڭ ءتۇبى ورىس قىزمەتىنە وتكەن ەسەتتىڭ باسىنا ءتۇسىپ جاتقان قۇقايدى كورىپ وتىر. كەيىن سىزدىق تورە دە ارنايى ات شاپتىرىپ، وزىنە قوسىلۋعا شاقىرعانمەن، وعان ەرىپ اتقا مىنگەن جوق، جاي تۋىستىق ءىلتيپاتتان اسپادى.

قىزمەتىنە نەگىزىنەن ابىلقايىر ۇرپاقتارىن پايدالانىپ وتىرعان ورىس باسشىلارى ەلىكەيگە كەلگەندە سالقىن. بۇعان سۇلتاندار اراسىنداعى باسەكەلەستىك اسەر ەتكەن دە بولۋى مۇمكىن. الايدا قاعازعا ءتۇسىپ قالعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا، ونىڭ اۋمالى-توكپەلى مىنەزى، جەڭىل، دايەكسىز بولمىسى دا سەنىمسىزدىك تۋعىزعان ءتارىزدى.

قالىڭ ەل دە جەلاياقتاۋ سۇلتاننان گورى قايرات-كۇشىمەن دە قورعان بولىپ وتىرعان ءادىل جانقوجاسىنان ايىرىلعىلارى جوق.

وسىلاردىڭ ءبارىن ساراپتاعان ەلىكەي ەنتەلەپ كەلە جاتقان ورىس­تاردان ىرگەسىن اۋلاق سالعان. رايىم بەكىنىسى سالىنا باستالماستان بۇرىن-اق ءبىرجولا ازيا حاندىقتارىنا ىرگەلەس قىزىلقۇمعا قونىس اۋداردى. وشاعى قۋاڭداريادا. وزىنە قاراعان قازاقتاردى بۇقار امىرلىگىنە جاقىن جۇزقۇدىققا كوشىپ كەلىڭدەر دەپ زورلاعان. بۇعان ەرىپ بارعان حيۋا حانىنا تولەمگە 6000 قوي، 300 تۇيە بەرىڭدەر دەپ تالاپ ەتەدى. بيلەر بۇعان كەلىسپەگەن. ماسەلەنىڭ باسىن اشۋ ءۇشىن حيۋا حانى بيلەردى وزىنە شاقىرتادى. حان قاھارىنان قورىققان ولار ەلىكەيگە قۇلاق اسپاي، كەرى قاراي – داريانىڭ وڭ جاعىنا كوشىپ كەتەدى. زەكەت قۇيىپ تۇراتىن حالقى سيرەپ قالعان سوڭ سۇلتاننىڭ دا ءحالى مۇشكىل. ەندى ول ورىس بەتىندەگى قازاقتارعا دۇركىن-دۇركىن جاۋشى شاپتىرىپ، قايتا كوشىپ كەلۋلەرىن تالاپ ەتەدى.

1847 جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە رايىم بەكىنىسىنىڭ باستىعى پودپولكوۆنيك ەروفەەۆكە، ورىستىڭ جالدامالى جانسىزى بوستانباي ەلدەشوۆ سۇلتان ەرمۇحاممەد قاسىموۆ قازىر 300 ۇيمەن قازالىدا وتىر، ولار ەندى ورىس شەكاراسىنا بەت بۇرمايدى دەپ ماعلۇمات بەرەدى. سۇلتان بىرنەشە ادامدى ەرتىپ حيۋا حانىنىڭ اياعىنا جىعىلۋعا بارعان. حان وعان سىرداريانىڭ سول جاعالاۋىنداعى قازاقتاردىڭ بيلىگىن بەرىپ، ەلدەن سالىق جيناۋ مىندەتىن جۇكتەگەن. جينالعان سالىقتىڭ ءبىرسىپىراسىن قوجانيازداعى بەكىنىسكە وتكىزىپ، ءبىرسىپىراسىن ءوزى الادى. بۇدان بىلاي ورىستى جەلكەمنىڭ شۇقىرى كورسىن دەيتىن كورىنەدى (قر ومم، №4 قور، №1 تىزبە، №3408 ءىس، 12-14-بەتتەر).

وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلىكەيدى حيۋا حانى شاقىرىپ، سۇلتان 30 ادام ەرتىپ، 30 جىلقى ايداپ، حانعا 30 تەكەمەت سىيعا الىپ بارعان. حان سۇلتانعا قازاقتاردان ءۇش جىل بويى زەكەت جيناۋ­دى وسى جولى جۇكتەگەن بولۋى ءتيىس.

كوپتەگەن ماقالالاردا ەلىكەيدى حان كوتەرگەن حيۋا دەپ كورسەتىلەدى. بۇل دەرەك دونەسەنيەلەردە دە بار. ەلىكەيدىڭ ءوزى جازعان تۇسىنىكتەمەلەرىندە «مەنى جاڭاداريا، قاراقۇم جاعىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ەلگە حان ەتىپ سايلاعان بۇحار امىرلىگى ەدى» دەپ جازعان.

ا.بايحوجاەۆتىڭ كورسەتۋىنشە، 1844 جىلى پارمەن بەرىپ، كۇمىستەن ءمور جاساتىپ، حاندىق دارەجە بەرىپ جۇرگەن بۇقار امىرلىگى. 1847 جىلدىڭ 2 ماۋسىمىندا ءبورى تورە باستاعان جانعازى شەرعازيەۆ پەن سۇلتان ەرمۇحاممەد قاسىموۆتىڭ 29 جورتۋىلشىسى ىرعىز بەكىنىسى ماڭىنداعى بوتامولادا وتىرعان ەگىنشىلەردى شاۋىپ، بەرى جىلجىپ كەلە جاتقان ورىس­تار تۋرالى مالىمەت الۋ ءۇشىن بالتالى بازارباەۆتى تۇتقىنداپ الىپ كەتەدى. دەمەك، ورىسقا قارسى ارەكەت باستادى دەگەن ءسوز. وسى جىلدىڭ تامىزىندا جانعازى ەكەۋى 1500 نوكەرمەن ەلدى قايتا شابادى.

«ول قوجانياز قونىسىنان سىرداريا بويىنىڭ قازاقتارىنا قاراقشىلىق شابۋىلدار جاساپ تۇردى. ق. 1847 جىلى شەكتى رۋىنىڭ 1000 ءۇيىن شاۋىپ، بار مالىن ايداپ اكەتتى» («قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى». ا. 1975، 6-توم، 540-بەت»).

1849 جىلدىڭ اقپانىندا جانقوجانىڭ اۋىلىن توناپ، ءوزىن ۇستاۋعا شىققان راحمانبەردى ەلتۇزەروۆ باستاعان 8000 شاپقىنشىنىڭ قۇرامىندا ەلىكەي ءجۇزباسى نە مىڭباسى. بۇل ماعلۇمات ورىستارعا ءمالىم. ورىس اكىمشىلىگىنە جەتكەن حابارلارعا قاراعاندا، ۇشقالاق سۇلتان جۇرتتىڭ باسىن قوسىپ، ورىستارعا تويتارىس بەرۋگە دە شاقىرىپ ءجۇر.

«سۋلتان يليكەي دو 1852 گودا سوس­تويال نا سلۋجبە ۋ حيۆى، گرابيل ي وبيرال پريارالسكيح كازاحوۆ، نەس وحرانۋ كرەپوستي حودجا-نياز، پوسىلال وتريادى دليا زاحۆاتا ۋروجايا ۋ ەگينشي ي پودجوگا پوسەۆوۆ، سوبيرال پوشلينۋ س پروحودياششيح چەرەز كۋۆان-داريۋ كاراۆانوۆ ي ت.د.» («يزۆەستيا كازاحسكوگو فيليالا ان سسسر. سەريا يستوريچەسكايا. ۆىپۋسك №2 (27)» الما-اتا. 1946 گ.، ستر. 110).

كەيىن №54 ديستانتسيانىڭ باستىعى عالي تۇنعانشينگە بەرگەن تۇسىنىگىندە سول 64 شاپقىنشىلىقتىڭ بارىنە دە حيۋا حانىنىڭ زورلىعىمەن قاتىستىم دەپ جازادى.

سۇلتاننىڭ ەكى حاندىقتىڭ دا كوڭىلدەرىن اۋلاپ، ارادا ولجاعا كەنەلۋ حارەكەتى جۇزەگە اسپادى.

بۇقار امىرلىگىنىڭ ەلىكەيدى قامقورلىققا العاندىعىن اڭعارتارلىق ماعلۇمات كەزىكپەيدى. ونىڭ ەسەسىنە بۇنى كوزدەن تاسا ەتكىسى كەلمەيتىن حيۋا حانى 1850 جىلى ىلتيپاتپەن قابىلداپ، جەكە وزىنە جيىرما سارباز بەكىتىپ بەرگەن.

ەكى حاندىقتىڭ دا تاپ ەلىكەيگە زارۋلىگى شامالى. ولاردىڭ كوكەيلەرىن تەسەتىنى – سۇلتاننىڭ قالىڭ قازاقتان جيناپ بەرەتىن زەكەتى، ارينە.

1852 جىلدىڭ ناۋرىزىندا ورىس اكىمشىلىگى باس ساۋعالاپ جۇرگەن ەلىكەيدى ۇستاۋعا قوجانياز ءبيدى اتتاندىرعان.

ەرمۇحاممەد قاسىموۆ ءۇشىن وسى – 1852 جىل ناعىز جانۇشىرعان الاساپىران جىل. الاسۇرعان سۇلتان حان اتاعىن پايدالانىپ، قوقان مەن حيۋانى شاپپاققا ۇران تاستايدى. بۇدان بۇرىن 19 مامىردا ورازادان كەيىن حيۋاعا اتتانامىز دەپ جانقوجاعا ارنايى حات جازعان. ول حاتتى №54 ديستانتسيانىڭ باستىعى عالي تۇڭعاشين ۇرلاپ الىپ، حاباردى ورىس اكىمشىلىگىنە جەتكىزەدى. سۇلتاننىڭ حاندىق ءمورى زاڭسىز، ونى تەزدەتىپ تارتىپ الماسا، ەلدى بۇلدىرەدى دەگەن ۇسىنىسىن دا قوسىپ جازعان. ءتىپتى نۇرباي بيگە جازعان حاتىندا بۇل ارەكەتىمە گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ ءوزىنىڭ ۇلىقساتى بار دەپ تە كورسەتكەن.

ارينە، اراقاتىناستى ۋشىقتىرعانى بولماسا، ەشقانداي ناتيجە بەرمەيتىن بۇل «ەركەلىك» گەنەرال-گۋبەرناتور ۆ.ا.پەروۆسكيدىڭ قانىن قايناتىپ، شەكارا كوميسسياسىنا شۇعىل ءارى ەرەكشە تاپسىرما بەرەدى. شىعىس بولىكتىڭ باسشىسى سوتنيك مۇحامەد جانتورينگە بۇل باسسىزدىقتى دەرەۋ توقتاتۋدى تاپسىرادى (قر ومم، №4 قور، №1 تىزبە، №3631 ءىس).

كەيىنگى جازبالارىندا «ەرتەڭگى كۇنىم نە بولماق» دەۋىنە قاراعاندا، ەلىكەي رەسەي بەتىنە ءوتۋدى الدىن-الا ويلاستىرعان، ارا اعايىندىققا بەرگى بەتتەگى سۇلتاندار مەن بيلەردى پايدالانعان.

ەرمۇحاممەد ىزىنە ەرگەن ازعانا تولەڭگىتتەرىمەن تۇندەلەتىپ قاشىپ شىعادى. قاشقىنداردىڭ جۇرىستەرى تىم سۋىت، كۇندىز بوي تاسالاپ، تەك تۇنەمەلىك قانا جورتادى. حاننىڭ كىسىلەرى سۇلتاننىڭ قاشىپ كەتكەندىگىن ءۇش كۇننەن كەيىن عانا ءبىلىپ، حان ونىڭ 12 ۇيدەن تۇراتىن وتباسىن تۇتقىنداپ، دەرەۋ قالاعا الدىرتادى.

اسا سۋىت ءجۇرىپ وتىرعان قاشقىندار الدىمەن داۋقاراداعى قاراعۇلعا، ودان قوجاتوبەنى اسىپ، بەسقۇدىققا جەتكەن. جاۋبۇلاقسايدا وتىرعان بيلەر قازانعاپ بوتباەۆ پەن بايمەن بەكمۇرزيننىڭ اۋىلدارىنا تۇنەگەن. ودان تۇندەلەتىپ جورتىپ وتىرىپ قوياندىباسقا جەتكەن. ۇشوتكەلگە، ودان وتەتىلەۋ ساعاسىنا دەيىن سونداي سۇرگىن ءجۇرىس. تاعى ءبىر مالىمەتتە كورسەتىلەتىندەي، جانقوجانىڭ اۋىلىنا جاقىن ىزتىلەۋدىڭ ۇيىنە توقتاعان. (باتىرمەن تۋىستىعىن دا، ماڭىندا وتىرعانىن دا ەسكەرەر بولساق، جانقوجانىڭ بۇرىن حيۋا حانىنا تۇتقىنداردى بوساتۋعا جۇمساعان ىزتىلەۋ دەگەن قازاعى وسى ءتارىزدى – م.ق.)

تيتۋلنىي كەڭەسشى سۇبحانقۇلوۆ ورىس اكىمشىلىگىنە وسى جىلدىڭ، دەمەك 1852 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا ەلىكەي قاسىموۆ تۇتقىننان ءبىرجولا قاشىپ شىققاندىعىن حابارلايدى. وندا ءۇش ايەلى، مال-مۇلكى تۇگەلدەي سۇلتاننىڭ ءوزىنىڭ باعالاۋىنشا 5220 رۋبل – 1527 ءتىللا تۇراتىن زاتتارى اماناتقا قالعان. سۇلتاننىڭ ءوزى 7 جاسار قىزىنا دەيىن تۇتقىندا قالعانىن كورسەتەدى (قر ومم، №4 قور، №1 تىزبە، №3635 ءىس، 21-23-بەتتەر).

ىرعىزعا قامىستىباستان كەلگەن دارمەن سارمانوۆتىڭ ايتۋىنشا، سۇلتاننىڭ جانىنداعى 102 ادامنىڭ بارلىعى سوندا قالعان، ءوزى ەرتەڭ حيۋانى ورىستار جاۋلاپ العاندا مەنىڭ كۇنىم نە بولادى، بۇنداعى قازاقتاردى تالاي شاپقانىم ءۇشىن ورىستار جازاعا تارتپاس پا ەكەن دەپ قورقاتىن كورىنەدى.

ەندى ارعى بەت – ورىس جەرى.

«مەملەكەتتىڭ حاس دۇشپانى ىرگەگە كەلىپ تۇر» دەگەن سۋىت حابار جەتۋ بويىنا بەكىنىستە تۇتاسىپ جاتقان اسكەر دۇرك كوتەرىلدى. 50 اتتى كازاك جاساقتاپ العان كاپيتان شكۋپ الدى ءتۇن ەكەندىگىنە قاراماستان كەشكى ساعات التىدا دەرەۋ ەلىكەيدى تۇتقىنداۋعا اتتانادى. سۇلتان جولاي قارقۇلعا سوققاندا وزىنە تيەسىلى 213 جىلقى، 44 تۇيە، 10 ءۇي مەن 24 ادامدى قوسا الا شىققان-دى. سۇلتاننىڭ سوڭىنان كەلە جاتقان سول اۋىل ءالى جۇكتەرىن تۇسىرمەگەن ەكەن. كوش دەرەۋ قورشاۋعا الىندى. ەلىكەيدىڭ ءوزى قاشىپ، ۇستاتپاي كەتەدى. شكۋپ ەلىكەيگە ەكى قازاق قۋعىنشى جىبەرەدى. سۇلتان ولارمەن بىرگە كەلۋگە قورقىپ، شكۋپتىڭ اتىنا بوتەن ويى جوق، ورىستارعا ءبىرجولا بەرىلگەلى كەلە جاتقاندىعىن ءمالىم ەتىپ، حات جازادى. ۇزاماي ءوزى دە كەلگەن ەلىكەيدى اتتى كازاكتار تۇنگى ساعات توعىزدا تۇتقىنداپ الادى. قارۋدان بولعانى 4 ۆينتوۆكا، 4 قىلىش، 2 نايزا عانا بار ەكەن، كازاكتار ولارىن تارتىپ الىپ، تۇنگى ساعات ەكىدە رايىم بەكىنىسىنە قايتا جەتەدى (قر ومم، №4 قور، №1 تىزبە، №3622 ءىس، 40-46-بەتتەر).

وسى شكۋپتىڭ باعالاۋىنشا ەلىكەي: «نە وسوبەننو پرونيتساتەلنوگو ۋما…»

بۇل وقيعادان الدىن-الا قۇلاعدار بولىپ وتىرعان №54 ديستانتسيانىڭ باستىعى عالي تۇڭعاشين مەن المات توبابەرگەنوۆ بي ەلىكەيدى دەرەۋ ىرعىزعا الىپ كەتەدى.

بۇدان كەيىنگى وقيعالار ورىنبور جانە سامارا گۋبەرنيالارىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ۆ.ا.پەروۆسكيدىڭ تىكەلەي ءوز باقىلاۋىمەن ءوربيدى. ونىڭ 1852 جىلدىڭ 4 ناۋرىزىنداعى بۇيرىعىمەن تۇتقىن دەرەۋ ورىنبورعا جەتكىزىلۋى ءتيىس. سۇلتاننىڭ ءوزىنىڭ دە ماقساتى سولاي-تىن.

ولكەنىڭ ەندىگى تىزگىنى ءانى-ءمىنى ورىستارعا وتكەلى تۇرعاندىعىن جاقسى تۇسىنگەن ەلىكەيدىڭ بۇل كەلىسىندە باس­تى ەكى ماقسات – باسىن امان الىپ قالۋ مەن ورىس اكىمشىلىگى كۇشىمەن تۇتقىندا قالعان وتباسىن قۇتقارۋ بولاتىن. بۇدان بىلاي ءوزىنىڭ ورىستارعا كەرەك ادام ەكەندىگىن تۇسىنگەن ەلىكەيدىڭ ەركەلىگى دە باستالادى. ىرعىزدا اتتاردى جەمدەۋگە 200 پۇت ارپا، ءوزى مەن جانىنداعى قازاقتارعا كىرەپۇل سۇرايدى. جەكە باسىنا 15 رۋبل كۇمىس بەرىلگەن.

قۇرامىندا عالي تۇڭعاشين، ەسكەندىر سارسەكوۆ، المات توبابەرگەنوۆ، كىشى اۋدارماشى چانىشەۆ (جانىسوۆ بولۋى ءتيىس. وسىلاي جازىپ، ءوزىن «ملادشي تولماچ» دەپ كورسەتەدى – م.ق.) توپتى كاپيتان ميحايلوۆ باقىلاپ وتىرىپ، تۇتقىندى ورسككە (جامانقالا) 15 ناۋرىزدا جەتكىزەدى. ورىنبورعا كەلگەن سوڭ ۆ.ا.پەروۆسكيدىڭ ۇيعارىمىمەن جانىندا ءتورت قازاعى، ەكى تولەڭگىتى بار ەلىكەي اكىمشىلىك قىزمەتكەرى ءباتىرشيننىڭ ۇيىنە جاقىن جەردەگى دوبرىنينا دەگەن جەسىر ايەلدىڭ ەكى بولمەسىنە جاتقىزىلدى. جانىنا مۇحامەدشەريف ابدراحمانوۆ پەن يبراگيم يشيموۆ جانە قازاقشا بىلەتىن ەكى كازاك تىڭشى بەكىتىلگەن. قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەتكىزۋلەرىنە قاراعاندا، سۇلتان ۇرەيلى، اياعىن اڭداپ باسادى. جولدا كەلە جاتقاندا دا چانىشەۆتان سەزىكتەنىپ، مىناۋىڭ كىم ەدى دەگەن ماعىنادا سۇلتاننىڭ بىرىنە حات تا جازعان-دى.

ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇرعان دۇشپاندى جازالاۋعا نە «قۇرمەتتى قوناق» ەتىپ، يتجەككەنگە ايداپ جىبەرۋگە دە بولاتىن. ورتا ازيا حاندىقتارىن ءانى-ءمىنى تۇنشىقتىرۋعا بەت العالى وتىرعان اككى گۋبەرناتور بۇل كىسىنى مىقتاپ پايدالانۋعا توقتاعان.

گۋبەرناتوردىڭ قابىلداۋى بۇنىڭ ويىنداعىداي بولىپ شىقتى. سۇلتان پاتشاعا ادال بولۋعا، ءسوزى وتەتىن قازاقتاردى وكىمەت جاعىنا تارتۋعا، بۇدان بىلاي اكىمشىلىكتىڭ ۇلىقساتىنسىز ەشقانداي دا ارەكەت ەتپەۋگە ۋاعدالاسقان. وسى ەڭبەكتەرىنىڭ وتەۋىنە ۆ.ا.پەروۆسكي ەڭ الدىمەن وتباسىن تۇتقىننان قۇتقارۋعا ارەكەت ەتىپ، بار مۇمكىندىگىن پايدالانادى.

ەلىكەي گۋبەرناتوردان 100 رۋبل كۇمىس، قوساۋىز مىلتىق، كۇمىس پودنوس، كۇمىس قاسىق، التىن ساقينا، 6 فۋنت شاي، 9 فۋنت قانت سىي الىپ شىقتى. كەيىن، 1853 جىلى، شاينەك، اققۇمان، قانت سالاتىن ىدىس، 6 فۋنت قانت، 8 فۋنت شاي تاعى الدى (قر ومم، 4-قور، №1 تىزبە، №2724 ءىس، 7-8 بەتتەر).

ال كىشى اۋدارماشى چانىشەۆتىڭ ءوزى ەلىكەيدى ورىنبورعا الىپ بارىپ قايتقان 23 كۇنىنە 40 رۋبل «پورتسيوننىي» الادى.

سۇلتاننىڭ قايتار جولداعى كوڭىل-كۇيىنەن حاباردار بولعىلارى كەلگەن اكىمشىلىككە وسى كىشى اۋدارماشىنىڭ جازعانى: «…ون وستالسيا پريەموم وچەن دوۆولنىم ي ۆوسحيششالسيا سدەلاننىمي ەمۋ پوداركامي، كوتورىح پوكازىۆايا ۆسترەتيۆشيمسيا كيرگيزام ۆىحۆاليال ۆەزدە ششەدروست رۋسسكوگو پراۆيتەلستۆا…»

تۇتقىنداعى وتباسىن الدىرۋعا جانۇشىرا كىرىسكەن ەلىكەي ۆ.ا.پەروۆ­سكيگە جازعان حاتىندا: «.. پري ودنوم ۆوسپوميناني، چتو وني ۆ پلەنۋ، ۆو منە روجداەتسيا مىسل بروسيتسيا ۆ وگون يلي ۆ ۆودۋ» دەپ جازادى.

1852 جىلدىڭ مامىرىندا حيۋاعا وتباسىن بوساتتىرۋعا شومەكەيدىڭ بيلەرى نۇرلىباي مەن سارى جىبەرىلەدى. ناتيجە جوق.

بايسال شەرعازيەۆتىڭ ءمالىم ەتۋىنە قاراعاندا، ەلىكەي ەكىنشى رەت حانعا حات جازىپ، ءپىرالى وتەتىلەۋوۆ، تاسمەن جاباعين مەن ارقاباي باستاعان 7 ادام ەلشى جىبەرگەن. وسىنى ەستىگەن گۋبەرناتور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى لادىجەنسكيگە «بۇدان بىلاي حاندىقپەن ءبىزدىڭ سىرتىمىزدان ەشكىم دە قارىم-قاتىناس جاسامايتىن بولسىن» دەپ ەسكەرتۋ جاسايدى. ەندى بۇل ىسكە رەسمي وكىمەت – ورىنبور اكىمشىلىگى كىرىسەدى. گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ تاپسىرماسىمەن شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى لادىجەنسكيدىڭ ءوزى حيۋا حانىنا ديپلوماتيالىق جورعا تىلمەن بىرنەشە رەت حات جازىپ، ەرمۇحاممەد قاسىموۆتىڭ وتباسىنا بوستاندىق بەرۋدى وتىنەدى. حان بۇعان دا سەلت ەتپەيدى.

كەلەسى امال حان جانىنداعى لاۋازىمدى كىسىلەردى ساتىپ الۋ ارەكەتى باستالادى. حاننىڭ مەحتەرى مەن دۋانبەگىنە پارا دايىندالادى. پارا ارقايسىسىنا 100 گوللاند چەرۆونەتستەن 200 چەرۆونەتس. اكىمشىلىك ارناۋلى اعاش قوراپ دايىنداپ، سول قوراپتارعا ەكى بانكنوتتى بولەك-بولەك سالدىرعان. مولشەرى قاعازعا تۇسپەگەن التىن دا بار. التىن بىلعارى قالتاعا بولەك تىگىلگەن. پارا ارناۋلى شابارماندارمەن ىرعىزعا جەتكىزىلەدى. نۇسقاۋ بويىنشا ىرعىزداعىلار بۇل پارانىڭ امان جەتكەندىگىن حابارلاپ كەرى ورىنبورعا جاۋشى شاپتىرادى. پارا ودان ءارى قازالىعا ەسەن-امان كەلگەن سوڭ ورىنبورعا تاعى دا شۇيىنشىلەپ جاۋشى كەتەدى.

پارا تۇگەل جەتكەندە حان قاھارىنان قورىققان مەحتەر مەن ديۋانبەگى بۇل سىيدان باس تارتادى دا، قارجى كەرى قاراي – ورىنبورعا تۇگەل قايتىپ كەلەدى. ءوز وتباسىن قۇتقارۋعا جۇمسالماقشى وسى 200 چەرۆونەتستىڭ 100 چەرۆونەتسىن ەلىكەيدىڭ ءوزى العان. التىن تۋرالى مالىمەت جوق.

ەندى ەڭ سوڭعى ارەكەت – ىسكە اراعايىندىققا ءدىن وكىلدەرىن تارتۋ ۇيعارىلعان. بۇعان وڭتايى كەلەتىن قازالىداعى يمام – عازيز قوجا شاحگانيەۆ. ۆ.ا.پەروۆسكيدىڭ وتىنىشىمەن قوجا حيۋا بارىپ، اقىرى حاندى امالداپ كوندىرەدى. مال-م ۇلىكتەر تۇگەل سوندا قالادى دا، 1853 جىلدىڭ قاڭتارىندا وتباسى تۇتقىننان بوساتىلدى. ەلىكەيدەن ءسۇيىنشى سۇراپ كەلەتىن تولەڭگىتى – ەرمۇحاممەد تىلەۋوۆ.

سۇلتان ورىس اكىمشىلىگىن مويىنداعان سوڭ ءىستى ءبىرجولا تياناقتاۋ ءۇشىن ىرعىز بەكىنىسىنە شاقىرتىلىپ، 1854 جىلدىڭ 29 تامىزىندا پاتشاعا ادالدىعىنا انت قابىلدايدى.

ەلىكەي قاسىموۆتىڭ بۇدان بىلايعى دا بارلىق ءىس-ارەكەتتەرى ۆ.ا.پەروۆسكيدىڭ تىكەلەي مۇقيات باقىلاۋىندا. ورىس قىزمەتىنە وتكەن سوڭ 200 رۋبل كۇمىس جالاقىسى بار ۆوي­سكوۆوي ستارشينا، 1853 جىلى 200 ساربازبەن اقمەشىتتى الۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن پودپولكوۆنيك.

قازالىداعى جانقوجا نۇرمۇحام­مەد ۇلى باستاعان كوتەرىلىستىڭ ەسەت كوتىباروۆتىڭ كوتەرىلىسىمەن ۇلاسىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي، تەز ارادا باسۋ ءۇشىن ۆ.ا.پەروۆسكي اقمەشىتتەگى ورىس اسكەرى، اتتى كازاكتار، ەلىكەي قاسىموۆ باستاعان قازاقتارى بار مۇزداي قارۋلانعان قول تارتقانى ءمالىم. كوتەرىلىستىڭ جاي-كۇيىن بارىنشا تەرەڭ زەرتتەگەن ت.شويىنباەۆ بىلاي دەپ كورسەتەدى: «پريبىۆ ۆ فورت 5 يانۆاريا، فيتينگوف رەشيل كاك موجنو بىسترەە ۆىستۋپيت دليا پوداۆلەنيا ۆوسستانيا. س 6 پو 8 يانۆاريا ون زانيمالسيا فورميروۆنيەم كاراتەلنوگو وتريادا. ۆ رازنىە مەستا، نا بليجنيە ي دالنيە ۋروچيششا بىلي رازوسلانى رازۆەدچيكي س تسەليۋ ۆىياسنيت مەستوناحوجدەنيە وسنوۆنىح سيل دجانحوجي نۋرمۋحامەدوۆا. ەتيح رازۆەدچيكوۆ داۆالي گەنەرال-مايورۋ ەلەكەي كاسىموۆ يز سۆوەگو وتريادا، ا تاكجە باي ي ستارشينى، كوتورىە پوسپەشيلي ياۆيتسيا ك فيتينگوفۋ» (ت.شوينباەۆ. ۆوسستانيە سىر-دارينسكيح كازاحوۆ. 1949. ستر. 86).

وسى شاپقىنشىلىقتى ءوزى باسقارىپ، جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان سىرداريا جۇيەسىنىڭ كومانديرى، گەنەرال-مايور بارون فيتينگوف ءوز قولىمەن جازعان ەسەبىندە بىلاي دەپ كورسەتەدى: «…پو پۋتي سكاكاۆشيە س نيمي سۋلتانى ي بي، ۆزياتىە ۆبليزي فورتا پەروۆسكي، زابرالي بروشەننىح حيششنيكامي ۆەربليۋدوۆ…»، «يمەيۋ تاكجە چەست دولوجيت و پوحۆالنوم پوۆەدەني سۋلتانوۆ ي بيەۆ، كوتورىە كاك وحوتنيكي دليا يزياۆلەنيا سۆوەي پرەداننوستي رۋسسكومۋ پراۆيتەلستۆۋ، سلەدوۆالي سو منويۋ يز وكرەستنوستەي فورتا پەروۆسكي ي ۋچاستۆوۆالي ۆ دەلە، گدە وني ۆەلي سەبيا پرەكراسنو» (تسگۆيا رف، ف. 1442، وپ. 1، د. 1، ستر. 183).

1858 جىلى جاريالانعان كەشىرىمگە ءالى دە سەنبەي، توڭىرەگىندەگى مىڭداعان حالقىمەن قىزىلقۇمدا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن، قايتا كوتەرىلۋى ابدەن مۇمكىن جانقوجانىڭ كوزىن جويىپ، قازاقتاردى سىر بويىنا قۋىپ اكەلۋگە اكىمشىلىكتەن قارجى ءبولۋدى سۇراپ وتىرعان گەنەرال-گۋبەرناتور قازاقتارعا قازاقتاردىڭ وزدەرىن سالىپ، بۇل ءىستى ساياسي جاعىنان قولايلى، قارجى جاعىنان ۇنەمدى تىندىرعاندىعىن 1860 جىلدىڭ 25 ناۋرىزىنداعى №6764 قاتىناسىندا سوعىس مينيسترلىگىنە قۋانا حابارلايدى:

«…تاكوە بەسپوكوينوە سوستويانيە ۆ مەستنوستي، نا كوتوروي پرولەگايۋت گلاۆنىە كاراۆاننىە دوروگي س سىر نا حيۆۋ ي بۋحارۋ، ي پوستوياننىە ناپادەنيا حيششنيكوۆ نا ناشيح وردىنتسەۆ زاستاۆيلي مەنيا ەششە پروشلىم لەتوم وبراتيت وسوبەننوە ۆنيمانيە نا ەتوت ۋگول نا سىرسكوي ستەپي ي پورۋچيت كوماندۋيۋششەمۋ سىر-دارينسكويۋ لينيەيۋ يزىسكات، پو ۆوزموجنوستي، مەستنىە سرەدستۆا، ي ۆودۆورەنيۋ تام سپوكويستۆيا.

…سووبششايا ۆاشەمۋ ۆىسوچەستۆۋ و تاكوۆىح راسپورياجەنياح منە گەنەرال-لەيتەنانتۋ دەبۋ ي ۆويسكوۆوگو ستارشينى كاسىموۆا، كوتورىمي بەز ۆسياكيح راسحودوۆ، بەز پوتەري ي يزنۋرەنيا چينوۆ گارنيزونوۆ دوستيگنۋتى ستول ۆاجنىە دليا سپوكويستۆيا ستەپي رەزۋلتاتى، يمەيۋ چەست پريسوۆوكۋپيت، چتو وفيتسيالنوە و سەم دونەسەنيە يا نە زامەدليا پرەدستاۆيل ۆاشەمۋ ۆىسوكوپرەۆوسحوديتەلستۆۋ ۆسلەد زا سيم، پولۋچەنيا وكونچاتەلنىح پودروبنىح دونەسەني پو سەمۋ پرەدمەتۋ.

پري ەتوم سچيتايۋ دولگوم دوۆەس­تي دو سۆەدەنيا ۆاشەگو ۆىسو-تۆا، چتو يا رازرەشيل كوماندۋيۋششەمۋ سىر-دارينسكويۋ لينيەيۋ پرەپروۆوجدات كو منە ۆ ورەنبۋرگ ۆويسكوۆوگو ستارشينۋ كاسىموۆا ي سۋلتانا بيۋرە، يز كويح پەرۆوگو يا نامەرەن پوسلات پرەدستوياششيم لەتوم ۆ س-پەتەربۋرگ دليا پرەدستاۆلەنيا ك ۆىسوچايشەمۋ دۆورۋ ۆ چيسلە پروچيح وتپراۆلياەمىح تۋدا پوچەتنىح وردىنتسەۆ.

س سوۆەرشەننەيشيم پوچتەنيەم ي يستيننويۋ پرەداننوستيۋ يمەيۋ چەست بىت ۆاشەگو ۆىسوكو-ستۆا پوكورنەيشيم سلۋگوي. ا.كاتەنين».

قاتىناستا مىناداي بۇرىشتاما بار:

«ۆىسوچايشە پوۆەلەنو رازرەشيت پرينيات سيۋدا كاسىموۆا ۆ چيسلە پوچەتنىح وردىنتسەۆ. 15 اپرەليا 1860 گ. گەنەرال-اديۋتانت سۋحودانەتوۆ» (وزبەكستان ۇلتتىق مۇراعاتى. №ي715 قور، №1 تىزبە، №23 ءىس، 46-بەت).

ورىس زەرتتەۋشىلەرى دە بىلاي دەپ جازعان: «ۋچاست دجان-حودجي بىلا رەشەنا ۆ 1860 گ. ناچالنيكي سىردارينسكوي ليني پوستاراليس وپراۆدات پرەدپولوجەنيا دجان-حودجي و نەپرودولجيتەلنوستي ەگو جيزني. ناچالنيك سىردارينسكوي ليني دەبۋ پورۋچيل راسپراۆيتسيا س دجان-حودجوي سۋلتانۋ يلەكەيۋ كاسىموۆۋ. يلەكەي ۆمەستە سەيلوم بايكاداموۆىم، باتىروم تابىنسكوگو رودا ي درۋگيمي بايكاداموۆتسامي ۆ 1860 گ. پرەداتەلسكي ناپالي نا دجان-حودجۋ ي ۋبيلي ەگو، رازگروميۆ كوچەۆاۆشيح س نيم كازاحوۆ» (يزۆەستيا كازاحستانسكوگو فيليالا اكادەمي ناۋك سسسر، ۆىپ. 1، 1940 گ.، ستر. 7).

ءوزى باستاعان 600 قاراقشىنىڭ قىزىل جايلاپ جاتقان جازىقسىز ەلدىڭ ولتىرگەنىن ءولتىرىپ، ءتىرىسىن توناپ، سىرداريا جەلىسىنىڭ باسشىلارى وسمولوۆسكي مەن دەبۋدىڭ تاپسىرماسىن تىندىرىپ كەلگەن سوڭ 1860 جىلدىڭ اقپانىندا ەلىكەيدىڭ ءوز قولىمەن جازىپ بەرگەن ەسەبى (تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر – م.ق.):

ورىنبوردىڭ سۋديە كاميسسيە مەكەمەسىنە شومەكەي رۋعى يلان مواببەرلەنۋشىدەن راپوت

سىر بويىنداعى قازاقلار يلان مۇداپبەرلانگۋشى ندۋرىن ساۋىتنىڭ قۇرماتلۋ وسمانلوۆسكينىڭ امىرىنە.

ماقسۇس

4-عينۋاردا التى ءيۇز كىشى ءبىرلان جاڭاداريا بويىندا تۇرعان حاراميلدارىن داۋقاراعا شەيىن قۇماق ءۇشىن شىعىپ، قوجانياز ءبىرلان جاڭاداريا بويىندا قوستام ديگان جەردەن ءيۇرىپ، 21-شىلدەدە (؟) قاسديگان جەرگە بارىپ، اندان ءيۇىرپ، بىرنەشە كۇندە داۋقاراعا باردىق. مازكۇر داۋقارادا بەش كىشى قاراۋىلشىلارعا ۇشىرادىق. بۇل قاراۋىلشىلاردان حابار الدىق. بەس ءيۇز قارا حالىق قامالىپ ياتۇر. بوزويناق ديگان باشلىعى ديد، ءبىز اندا بوزويناقنى شاقىردۇق. مازكۇر بوزويناق ايتتى: حيۋانىڭ اللابەردى ميرام مىڭ كىشىمينان كيلىپ، سۇلتان ءبورى ھام دابولىنىڭ اۋىلىن شابۇپ، دابولىنى ۇستاپ الىپ، ءبورىنىڭ ءۇش قاتۇنىن، ون التى بالا ھام عيرى قاتۇن، ەركەك اداملارىن الىپ كەتتى. اندان جيدەلى ديگان جەرگە باردۇق، شول يەردە بالىقشىلاردان حابار الدىق. بۇ بالىقشىلارعا ءبورى تورە قونىپ كەتكەن، يرگان سۇلتان… ينسكەندىرۇعلى ءبىرلان سۇلتان بازار ساۋقىمۇعلىنىڭ ءيۇز كىشى ءبىرلان قارۋىلتورعا قويا بەرىپ، تۇندە ءوزىم باردۇم. مازكۇر ءبورى تورە ءبىز بارعان ءوزى بيزگا كيلدى ءدۇر. اماقوجا اۋميۇعلى ءبىرلان قوسالباي ديگان سوعىشقان سوڭ ءبىزدىڭ قازاقلارىمىز ءولتۇردى، انىڭ يولداشلارى جانقوجاعا قاراپ قاشىپ كيتتى. انىڭ ءيزىمينان ءبىز دە يۇردىك. سۇلتان قاراعاي ءبورى تورە ۇعلىنى بيجان (جانسىز) ەتتى، ھام ەرتەڭگى كۇن بوزوزەك ھام قاراوزەك ديگان جەردە جانقوجاعا جەتتىك. مۇندا سوعىش بولدى. شول شوعىشتا جانقوجا ءولدى. ءبىز اندا يتجەمەس جانقوجا بالاسى، جانمىرزا اقمىرزا بالاسى، قالىش اقشا بالاسى، جامانبالا جاۋىر بالاسى ھام كوبەك قۇشتان بالاسى، نىسانبەك باشىقارا بالاسى ءبىراز اداملدارى ءبىرلان ءبىر پارە ماللارىن الىپ تاشۇپ كيتى. سۇلتان بازار ھام سۇلتان عاديل ساۋقىم ۇعلانلارى ءبىرلان سۇلتان … (جانمىرزا) يسكەندىرۇعلى، سۇلتان دۋلات بوشانۇعلىنى ءيۇز كىشىمينان يبارىپ قۋدىردىم. ءاما ءبىزدىڭ اتلارىمىز ارىقلىق سيپاپتان جەتپەدى ءاما حاراميلار (ارامزالار) حيۋاعا قيتماسۇن ديپ اندىن كەر دەڭىزدى جاعالاپ ءيۇرىپ، داۋقارا ءبىرلان ايلانىپ كەلىپ، 24-فەبرالدا فورت پەرۆوسكيگە ماعلۇم بولدىم.

136 تۇيە، 11 جىلقى، 216 سيىر، 2234 قوي، بۇ حيساپتان ءبىزدىڭ قازاقتار تانۋپ الدىلار. التمىش تۇيە، 40 جىلقى شول ماللارىنى يەسىنە قايتارۇپ بەردىم، قالعان ماللارىن 1241 ولگەن اتالارىنىڭ تولەۋىنە بەردىم، مازكۇر العان ماللار سونداي ارۇق بولدى، جۇرە الماعان ءبىر ءپار ەماللار جولدا قالدى ھام ءبىر پارە ماللار ازىق بولدى.

ءاما سۇلتان ءبورى بىزگا كيلگان سوڭ بيڭا ايتتى: «پاتشاعا تۇعرى قىزمەت ەتۇپ ءسىزنىڭ قول اشتۇندا تۇرامىز» دەپ. ءمۇحاماديا زاكۋن ءبىرلان انت ءۇشىن، ءبىزنى ايناندۇرعان سوڭ كامىل ينابت ايتۇپ الىپ كەلىپ، ول وسمانلوۆسكي يلان عينارال ھزىرەتىنە ماعلۇم قىلدىم. مازكۇر تورە بينىم قارماعۇما تاپشۇردى. ءاما قوقان اتراپىنان بۇل قازاقلارىمىز تىنىش يستراحاتشىلىك. ءۇشبۋىنىڭ حاقىندا كاميسسيە ماكاماسى اڭا حاقدار ايتىپ عاسكەريا راسۋلاتىنا سۇلتان ەرمۇقمەت قاسىمۇعلى موعريم باستىم (قر ومم، №4 قور، №1 تىزبە، №3774 ءىس، 9-11-بەتتەر; ارابشادان كيريلل حارپىنە تۇسىرگەن م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى قولجازبا ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ەلەسباي نۇرجۇما).

ورىستاردىڭ كورسەتۋىنشە، سەكسەن ءۇش، قازاقتاردىڭ ەسەپتەرىنشە سەكسەن التى جاسقا كەلىپ وتىرعان باتىردان وكىمەتكە دە، ونىڭ ۇستىنە ەرمۇحاممەد قاسىموۆتىڭ جەكە باسىنا دا ءتونىپ تۇرعان قاتەر جوق-تۇعىن. قۇداي قىلسا قايتەسىڭ، بۇدان بىلاي سۇلتان باسقىنشىلارعا قۇرداي جورعالاپ قانا كۇن كورەدى. سوندا دا سەنىمسىز، اكىمشىلىك تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋدا.

ودان ءارى ءورىس الىپ كەتپەس ءۇشىن قىزىلقۇم جاققا وشارىلا كوشىپ كەتكەن كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ كوزدەرىن جويىپ، وشاعىن تالقانداۋ نە بولماسا ءارى اسىرىپ تاستاۋ كوتەرىلىس باسىلۋ بويىنا-اق ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالدى، كۇن تارتىبىندە تۇردى. ۆ.ا.پەروۆسكي بىردەن-اق ورىس اسكەرىن، اتتى كازاكتاردى اتتاندىرۋ جاعىندا، بۇل – شىعىن. قازاقتارعا قازاقتاردىڭ وزدەرىن سالسا، قارجى جاعىنان ءتيىمدى، ساياسي جاعىنان دا ۇتىمدى. بۇنداي شارۋاعا كىم لايىق دەگەندە ەڭ الدىمەن كوزگە ەرمۇحاممەد قاسىموۆ ءىلىنىپ باسشىلار اراسىندا تالقىعا تۇسكەن بولاتىن. ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ توراعاسى گۋبەرناتورعا جانقوجا ولتىرىلمەستەن ءۇش جىل بۇرىن 1857 جىلدىڭ قاڭتارىندا بىلاي دەپ جازادى: «ا وت پوسىلكي پروتيۆۋ دجان-حودجي نۋرمۋحامەدوۆا ي سۋلتانا بۋري، ياۆليايۋششيحسيا گلاۆنىمي زاچينششيكامي ۆولنەنيا – سۋلتانا يلەكيا كاسىموۆا يا نە وجيدايۋ پولزى، ۆو-پەرۆىح، چتو ەدۆا لي كاسىموۆ يمەەت دوستاتوچنو ۆليانيا ناد پودۆەدومستۆەننىمي ەمۋ، چتوبى زاستاۆيت يح دەيستۆوۆات ۆراجدەبنو پروتيۆۋ دجان-حودجي، ۆو-ۆتورىح، پوتومۋ چتو نە سچيتايۋ ەگو كاك كيرگيزا ي پوتوم ۆەسما ستەپنوگو، سپوسوبنىم ك يسپولنەنيۋ تاكيح مەر، كاكيە پرەدپيسانى ەمۋ گ. وسمولوۆسكيم» (تسگا رك، ف.4، وپ. 1، د. 2791، ستر. 8).

تاعى ءبىر مىنەزدەمەدە بىلاي دەپ كورسەتىلەدى: «سۋلتان ەلەكەي كاسىموۆ نە وبلاداەت ني وسوبويۋ پرونيتساتەلنوستيۋ ۋما، ني تويۋ پرەپريمچيۆوستيۋ حاراكتەرا، كوتوروي پري پودوبنىح وبستوياتەلستۆاح موگلا بى نانەس­تي ۆرەد پراۆيتەلستۆەننىم پرەدپرياتيام، دەيستۆيا ەگو، كاك پري پودچينەني سۆوەم حيۆە، تاك ي جەلانيە پەرەداتسيا تو نا ستورونۋ بۋحارتسەۆ، تو نا ستورونۋ رۋسسكيح، پوكازىۆايۋت سيلنوە لەگكومىسليە، سلابوست ي نەرەشيتەلنوست. پوەتومۋ ي پوياۆلەنيە ەگو سنوۆا ۆ ناشيح پرەدەلاح نا ۋمى كيرگيزوۆ كاك پوتومكا حانوۆ، ك كوتورىم كيرگيزى پيتايۋت ۋۆاجەنيە، نە موجەت پرويزۆەستي ۆرەدنوگو ۆليانيا» (تسگا رك، ف. 4، وپ №1، د. №3622، ستر. 30-31) دەپ جازدى ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ ءبىرى.

مۇراعاتتاردا حاتتاۋلى ماعلۇماتتار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرلەرىن بايىپتاپ، وزىمەن قويان-قولتىق قىزمەتتەس بولعان زامانداستارىنىڭ كورسەتۋلەرىن سارالار بولساق، ەرمۇحاممەد قاسىموۆ وتارشىلاردىڭ قولىنداعى قولشوقپارعا اينالعان شورە-شورە سۇلتان بولعان سياقتى.

بۇل سۇلتاننىڭ ارپالىسپەن وتكەن ءومىر جولى بارعان سايىن ءىري بەرگەن حاندىق تاريحتىڭ قاسىرەتتى ءبىر پاراعى.

مولداحمەت قاناز،

جازۋشى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button