ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى

ارقالىق رىسبەك ۇلى – رەسەي فەدەراتسياسى التاي رەسپۋبليكاسىنا قاراستى قو­ساعاش اۋدانىنا تارالاتىن «ءشۇيدىڭ نۇرى» گازەتىنىڭ رەداكتورى. ودان بولەك، ول قوسا­عاش اۋدانىنداعى قازاقتار ۇيىمىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارادى. قازاق كوپ شو­عىرلانعان التاي ولكەسىندەگى ءشۇي جازىعىندا تۇراتىن 10 مىڭ قازاقتىڭ باسىن بىرىك­تىرىپ، بەرەكەسىن ارتتىرۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن قانداسىمىز قازاقشا وقۋلىقتار با­سىپ شىعارىپ، قازاق كۇرەسىن ايرىقشا دارىپتەپ جۇرگەنىن ايتادى. بۇگىندە «التاي – باقىتتى ۇلتتار مەكەنى» دەگەن اتپەن التاي رەسپۋبليكاسى قازاقتارىنىڭ فەستيۆالىنە قىزۋ دايىندىق جۇرگىزىپ جاتقان قانداسىمىزعا حابارلاسىپ، اڭگىمە-دۇكەن قۇرعان ەدىك.

– اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن تۋعان ءول­كەڭىز، وسكەن ورتاڭىز، سونداي-اق جۋرنا­ليس­تيكاعا كەلۋ جولىڭىزدان باستاساق.

– مەن 1985 جىلى 5 مامىردا التاي رە­س­پۋب­ليكاسى قوساعاش اۋدانىنا قاراعان اقتال اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلدىم. ءبىر جاسقا تولعان كە­زىمدە اۋىل توپىراعىنان جەراستى سۋلارى كوپ­تەپ شىققان سوڭ اۋىل تۇرعىندارىن ءشۇي جو­لىندا ورنالاسقان قىراتقا كوشىرىپ، ونى جاڭا اۋىل دەپ اتادى. قوساعاش اۋدانىندا تۋىپ-وسكەنىمىزبەن، ءبىزدى كوپشىلىك «ءشۇي قا­زاق­تارى» دەپ اتايدى. ال جەرگىلىكتى حالىق بۇل ماڭ­دى «قاسيەتتى قارا ءشۇي» دەپ اتايدى. سول جاڭا اۋىلدا ورتا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ موڭ­عوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا جاڭا­دان اشىلعان قوبدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ في­ليا­لىنا وقۋعا ءتۇسىپ، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى­نىڭ مۇعالىمى ماماندىعىن الىپ شىقتىم. سو­سىن ءوز اۋىلىما ورالىپ، ونداعى مەكتەپتە ما­ماندىق بويىنشا ءۇش جىلداي، كەيىن موڭ­عوليامەن شەكارالاس جاتقان توشانتى اۋى­لىندا ءبىر جىلداي جۇمىس ىستەدىم. بەرتىن كەلە بىزدە اۋدان ورتالىعى سا­نا­لاتىن قوساعاشتاعى ۇلكەن مەكتەپتە ساباق بەر­دىم. ءوزىم بۇرىننان اۋداندا ءۇش تىلدە شى­عاتىن گازەتتىڭ قازاقتىلدى قوسىمشاسىنا ماقالا جا­زىپ تۇراتىن ەدىم. رەسەي فەدەراتسياسى، التاي رەس­پۋبليكاسى جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءمۇ­شە­سىمىن. كەيىننەن سوندا جۋرناليست بولىپ جۇ­مىس­قا تۇرىپ، ىزىنشە باس رەداكتور بولىپ تا­عايىن­دالدىم. نەگىزى، ءبىزدىڭ گازەت – كۇللى رەسەي بويىنشا ءۇش تىلدە شىعاتىن جالعىز گازەت. ورىسشاسى «چۋيسكيە زوري»، التاي تىلىندەگىسى «ەرە-چۋيدىҥ تاҥداگى»، ال قازاقشاسى «ءشۇيدىڭ نۇرى» دەگەن اتپەن اپتاسىنا ءبىر رەت شىعادى. ءبىز­دىڭ شتاتتا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ دەنى – قا­زاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن مۇ­عالىمدەر. شتاتتان تىس تىلشىلەرىمىز دە بار. وسى ولكەنىڭ كوركىن جىرلاعان اقىن، جازۋشى اعا-اپالارىمىز ءجيى ماقالا جاريالايدى. يمامدار دا ءوز جازعانىن بىزگە ۇسىنادى. سو­نى­مەن قاتار قازاقستاندا، التايدا بولىپ جاتقان ءۇل­كەن جاڭالىقتاردى جاريالاپ وتىرامىز. قوسا­عاشتاعى قازاقتاردىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى جا­زامىز. جالپى، سالت-ءداستۇر، ادەت-عۇرىپ، ءتىل، ءدىن، ۇلتتىق مەرەكەلەر تۋرالى ماتەريالداردى ءۇز­بەي بەرەمىز. ودان بولەك، ماگيستراتۋرا ءبولى­مىندە ءبىلىم الىپ جاتىرمىن.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى

– ال قوساعاش قازاقتارىنىڭ ۇيىمىنا باس­شىلىق ەتكەنىڭىزگە قانشا ۋاقىت بول­دى؟ ول ۇيىم قاشاننان بەرى جۇمىس ىستەي­دى؟

– 1991 جىلى قازاقستان ەگەمەن ەل اتانعان كەز­دە دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعى قۇرىل­­عانىن بىلەتىن بولارسىز. سول كەزدە قو­ساعاش اۋدانىندا «بىرلىك» دەگەن اتپەن قازاق­تار­دىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ۇيىم قۇرىلدى. سول جىل­دان بەرى تىنباي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بۇل ۇيىم قازىر «قوساعاش قازاقتارىنىڭ جەر­گى­­­لىكتى قوعامدىق ۇيىمى» دەپ اتالادى. بۇرىن التاي رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن «ات توبەلىندەي ون مىڭ قازاقپىز» دەگەندى ءجيى ايتاتىن ەدىك. قا­زىر، شۇكىر، سانىمىز 15 مىڭعا جەتتى. سول 15 مىڭ­نىڭ 12 مىڭى وسى قوساعاش اۋدانىندا تۇرا­دى. مەن بۇل ۇيىمعا 2018 جىلدان بەرى ءتورا­عالىق ەتەمىن. بۇل لاۋازىمعا حالىق ساي­لادى. جالپى، بىزدە ۇيىم توراعاسىن حالىق ءوزى سايلايدى. ءوز قالاۋىنداعى ادامدى توراعا ەتىپ تاعايىندايدى. باسقا ۇيىمدارداعىداي 5-10 كىسى جي­نالىپ، اقىلداسىپ، سايلاۋ دەگەن جوق. ستا­ديون­دا ۇلكەن جيىن وتكىزەمىز. مىسالى، مەنى ءبىز­دىڭ اۋدانداعى توبەلەر دەگەن قازاق اۋىلىندا ءۇل­كەن جيىن كەزىندە قازاقتار «سەنىڭ وقىعانىڭ – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى. ءتىلدى بىلەسىڭ، زاڭ­دى بىلەسىڭ، ۇيىمداستىرۋدان دا كەندە ەمەس­سىڭ. توراعا سەن بول» دەپ ماعان جۇك ارتتى. ءتورا­عا رەتىندە اۋىل اقساقالدارى مەن ورتا جاس­تاعى اعا-اپالارىمىزدى ۇلكەن ستاديونعا جي­ناپ، جىل سايىن وتەتىن قوساعاش قازاق­تارى­نىڭ قۇرىلتايى كەزىندە اتقارىلعان جۇ­مىس تۋرالى ەسەپ بەرەمىن. ولاردىڭ الدىندا تۇرىپ، ايتار اقىلى مەن ءۋاجىن تىڭدايمىز. ولار توپ­تىڭ ىشىنەن قولدارىن كوتەرىپ، ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالادى. جالپى، التاي رەسپۋبليكاسىندا 12 اۋدان بار، سول 12-ءنىڭ ەكى-ءۇش اۋدانىندا بەس-ال­تى جۇزدەن قازاق تۇرادى، كەزىندە سول جەردەگى قازاقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ايماقتىق اۆتونوميا قۇرعانبىز. قازاق كوپ قونىستانعان الگى بىرنەشە اۋداندا جۇمىس ىستەيتىن قوعامدىق ۇيىمدار تاعى بار. ولار دا ءبىزدىڭ قۇرىلتايعا ار­نايى كەلىپ، تىنىس-تىرشىلىگىمىزبەن تانىسىپ قاي­تادى. ول قۇرىلتاي وسى جازدا بولماي قال­دى. بۇيىرسا، كۇزدە قوساعاش قازاقتارىنىڭ قۇرىل­تايى وتەتىن كەزدە بارلىعىنا ءبىر اي بۇ­رىن حابارلاپ، حالىقتى ستاديونعا جينايمىز. حالىق ۇيىم توراعاسىنان بولەك، باسقارما كەڭە­سىنە مۇشە اتانۋعا لايىق ازاماتتاردى دا ءوزى سايلادى. ولاردىڭ الدىنا شىعىپ، قانداي ازامات ەكەنىن ايتىپ بەرەمىز، سوسىن وزدەرى تاڭ­داۋىن ايتىپ، داۋىسقا سالادى. ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ باس­قارما كەڭەسىنە ون ءبىر ادام مۇشە. بارلى­عى­مىز قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيمىز، بىراق ءبىز جاقتا قىزمەتتە وتىرعان قاي قازاققا بارساڭ دا، ورنىنان تۇرەگەلە جۇگىرىپ، كومەگىن ايامايدى. ەكى ايتقىزباي-اق قول ۇشىن سوزىپ، الىپ-ۇشىپ تۇرا­دى. مىسالى، جۋىردا بىزدە تالانتتى كۇيشى اعا­مىز جانايدار ەرمەك ۇلىنىڭ شىعارما­شى­لىقتا جۇرگەنىنە 30 جىل تولدى. ونى ەستىگەن وسىن­داعى قازاقتار بىرىگىپ، ءاپ-ساتتە بارلىعىن ۇيىمداستىرىپ، كەرەمەت كەش ۇيىمداس­تىرۋى­مىزعا سەپتىگىن تيگىزدى. اۋىزبىرشىلىكتىڭ، ۇيىم­شىل­دىقتىڭ ناعىز ۇلگىسىن ءبىزدىڭ اۋداننان كورۋ­گە بولادى. اقىلداسۋ قاجەت بولسا اقساقال­دار­دىڭ الدىنا بارامىز. ءبىزدىڭ سالتىمىز بۇرىن­عى سالت. قازاقىلىعىمىزدان ايىرىلا قوي­عان جوقپىز.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى

– كەزىندە اتا-بابالارىمىزدىڭ ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ، جۇرت بولىپ جيى­لىپ، حالىق الدىندا ۇلكەن جيىن وتكىزەتىن ءداستۇرى سىزدەر جاقتا ساقتالعان عوي دەمەك؟

– ءدال سولاي. وسىلاي حالىقتى جيناپ، ساي­لاي­مىز دەسەم كوبى سەنبەيدى. اسىرەسە، ومبى، نوۆو­سىبىر قازاقتارىنا وسىلاي ايتسام ولار «سەن­دەردە ءالى سولاي ما؟» دەپ اڭ-تاڭ بولادى. ءيا، بىزدە ءالى سولاي. ءبىر كۇنى سىرتىنان كەلىپ كور­سەڭىز، ءسىز دە تاڭعالۋىڭىز مۇمكىن. اتا-با­با­لارى­مىزدىڭ كۇلتوبەنىڭ باسىنا شىعىپ، ۇنەمى جيىن وتكىزەتىن ءداستۇرى بىزدە ساقتالعان. ءبىز ەلۋ كىسىنى شاقىرىپ، قۇرىلتاي وتكىزە المايمىز، ول قۇرىلتايعا كەمى مىڭنان استام ادام قاتىسادى. جال­پى، بۇل قاۋىمداستىق وسىنداعى كوپ قازاق انا ءتىلىمىز، مادەنيەتىمىز، سالت-ءداستۇرىمىز، ءدىنى­مىز بەن دىلىمىزدەن اجىراپ قالماسىن دەگەن ماق­­ساتتا قۇرىلعان. سونداي-اق التاي رەس­­پۋب­ليكاسىندا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ قۇ­قى­عىن قورعاۋدى كوزدەيمىز. رۋحاني دامۋ جاعىنا قۇرىلعان. ءبىز اتقارىپ جاتقان شارۋانى رە­سەي­دىڭ وزگە ايماعىندا تۇراتىن قازاقتار مويىن­داي­دى. بالالارىمىزدان باستاپ ۇلكەندەرىمىزگە دەيىن قازاقشادان اجىراپ قالعامىز جوق. كەيدە موڭعولياداعى قازاقتار موڭعولدانىپ، وزبەك­ستانداعىلار وزبەكتەنىپ بارا جاتىر دەگەندى ەستىپ قالامىن. ال بىزدە ونداي جوق. شۇكىرشىلىك اي­تامىز. ءبىر اسپان استىندا تاتۋ تۇراتىن ءتو­لەڭگىتتەر مەن ورىستاردىڭ بىزگە كومەگى كوپ ءتيدى. قو­ساعاش – وزگە ۇلتتاردىڭ بەرەكە-بىرلىگى جاراس­قان ولكە. ەشكىمگە بولە-جارا قارامايدى. تىلىنە، ءدىنى­نە ەشكىم تيىسپەيدى. ءبىلىم مينيسترلىگىنە جۇگىنسەك تە، ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ امالىن قاراس­تىرىپ، ءتۇبى ءبىر جولىن تاۋىپ بەرەدى. وسى رەتتە ءبىر مىسال كەلتىرە وتىرايىن. 2016 جىلى رەسەيدە بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، قازاقستاننان اكەلىنەتىن وقۋلىقتار بويىنشا وقىتۋعا تىيىم سالىندى. بالالارىمىزدى قازاقشا وقىتۋ ءۇشىن وقۋلىق رەسەيدە قۇراستىرىلىپ، وسى جەردەن باسىپ شىعارىلۋى قاجەت بولدى. ال رەسەي بويىنشا قازاق ءتىلى وقۋلىعىن بىزگە كىم ازىرلەپ بەرەدى؟ استرا­حان قازاقتارى ما، الدە ومبى قازاقتارى ما؟ ماسكەۋدە تۇراتىن از قازاق قۇراستىرىپ بەرە مە بىزگە؟ ال ءبىزدىڭ اۋداندا 12 اۋىل بار، سول 12-ءنىڭ 8-ىندەگى مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپان رەتىندە وقى­تىلادى. سول سەگىز مەكتەپتە قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتىنەن جالپى سانى 36 مۇعالىم ساباق بەرە­دى. ولاردىڭ كوبى بايان-ولگەي، سەمەي، وسكە­مەن­دەگى وقۋ وردالارىندا ءبىلىم العان. سول 36 مۇ­عالىم، ءتىلدى، زاڭدى جەتىك بىلەتىن بىرنەشە ازامات جۇ­مىلىپ، اۋدان اكىمدىگىنىڭ كومەگىمەن وتكەن جى­لى 1-4-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىن ازىرلەپ شىعاردىق. سوسىن ونى رەسەيدىڭ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ رەەسترىنە تىركەدىك. ءبىراز ۋاقىت تەكسەرىستەن ءوت­كەن سوڭ قازىر سول وقۋلىقتار ارقىلى اۋدانداعى سەگىز مەكتەپتە قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە وقىتۋعا مۇمكىندىك الدىق. پاندەميا باستالماي تۇرىپ، وسى وقۋلىقتىڭ شىعۋىنا بايلانىستى رەسەيدەگى بەلسەندى قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ، وسىندا عى­لىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىز­گەن­بىز. التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ وزگە اۋداندارىندا تۇراتىن قازاقتار دا مەكتەپ باعدارلاماسىنا كىرىكتىرۋ ءۇشىن 500 وقۋلىققا تاپسىرىس بەردى. استراحان، ومبى قازاقتارى دا حابارلاسىپ جا­تىر. ەندى قازىر 9-11-سىنىپ وقۋشىلارىنا ار­نالعان قازاقشا وقۋلىقتار دايىن تۇر. بۇيىر­سا، كۇزدە الدىمەن ولكەمىزدەن، سوسىن ءماس­كەۋدە عالىمداردىڭ ساراپتاماسىنان وتكى­زىلەدى. سوسىن زاڭ تۇرعىسىنان بارلىعى دۇرىس بول­عان جاعدايدا رەەسترگە تىركەپ وقۋ باعدار­لا­ماسىنا ءپان رەتىندە ەنگىزەمىز. بىزدە رەسەيدە ءبى­لىم بەرۋدىڭ فەدەرالدى مەملەكەتتىك ستان­دارتى دەگەن تۇسىنىك بار. ول بويىنشا وسىندا تۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلى انا تىلىندە ءبىلىم الۋى­نا قۇقى بار. ورتا ءبىلىم تۋرالى اتتەستاتتا نەگىزگى پاندەردىڭ استىندا جازۋلى تۇراتىن ەكىنشى انا ءتىلى دەگەن باعانعا باعا قويىلۋى كەرەك. مىسالى، التاي نەمەسە نەمىس حالقى زاڭ بويىن­شا تىركەلگەن، ءوز انا تىلىندە باسىپ شى­عارىلعان وقۋلىقتار بويىنشا ءبىلىم السا، اتتەس­تاتتا ەكىنشى انا ءتىلى دەگەن جەرگە التاي نە­مەسە نەمىس ءتىلى دەپ جازىلىپ، باعا قويىلادى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن، جوعارى سىنىپقا ارنال­عان وقۋلىقتارىمىز بارلىق تەكسەرىستەن ءوتىپ، رەەسترگە تىركەلىپ، باسىپ شىعارىلسا، ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ دا اتتەستاتىندا ءدال سولاي جازىلادى.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى«وتانداستار» قورىمەن مەموراندۋمعا وتىردىق. قور وكىلدەرىمەن ۇنەمى بايلانىس­تا­مىز. ولار بىزگە كوپ كومەك بەرەدى. بىردەڭە كەرەك بولسا، حابارلاسىپ، رەسمي حات جازامىز. مادە­نيەت­تى دامىتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالارعا ۇنە­مى شاقىرىپ تۇرادى. قوساعاش قازاقتارى ول قور­دىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ءدان ريزا.

– سۇرايىن دەپ ۇمىتىپ كەتىپپىن. «ءالىپ­پەنى» قازاقستاندىق نۇسقاسىنا ساي قۇراس­تىرىپ شىعاردىڭىزدار ما سوندا؟

– ءيا. بىزدەگى قاراپايىم مۇعالىمدەر 1-سى­نىپ­تىڭ وقۋلىعىن سىزدەردەگى «الىپپەگە» ۇقساس­تىرىپ ازىرلەدى. ال جوعارى سىنىپقا ارنالعان كىتاپقا قازاق اقىندارى مەن التاي ەلىنىڭ مايتالماندارى تۋرالى دەرەكتەر ەنگىزدىك. التايدىڭ اتىن شىعارعان ءبىراز اقىننىڭ شى­عار­ماسىن قازاقشاعا اۋداردىق. مىسالى، ءبىر بەتىن­دە قازاقتىڭ باس اقىنى ابايدىڭ «قىس» دە­گەن ولەڭى تۇرسا، ەكىنشى بەتىنە التاي حال­قى­نىڭ ماقتانىشى، اقىن لازار كوكىشەۆتىڭ دا «قىس» اتتى ولەڭىن قازاقشاعا اۋدارىپ سالدىق. قازاق ءتىلى ساباقتارى جۇرگىزىلەتىن مەكتەپتەردە ارنايى قازاق ءتىلى كابينەتتەرىن اشۋدى قولعا العان ەدىك. العاشقى كابينەت جاڭا اۋىل اۋى­لىن­دا اشىلدى. اماندىق بولسا، بۇل جۇمى­سى­مىز­دى وسى وقۋ جىلىندا دا جالعاستىرامىز.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى
قوساعاش مۇعالىمدەرى مەن ءتىل جاناشىرلارى قۇراستىرىپ شىعارعان وقۋلىقتار

نە­گىزى، 15 مىڭ قازاق وسىنداي اۋقىمدى شارۋا­لار جاسايدى دەپ ەشكىم ويلامايدى. رەسەي قازاقتارىنىڭ وزدەرى «رەسەي ىشىندە قازاق ءتىلىن ەڭ تازا قالپىندا ساقتاپ وتىرعان – قوساعاش قا­زاقتارى» دەپ مويىندايدى. قازىر ءبىز كۇزدە وتەتىن، ءۇش كۇنگە جالعاساتىن «التاي – باقىتتى ۇلتتار مەكەنى» دەگەن اتپەن التاي رەسپۋبليكاسى قازاقتارىنىڭ فەستيۆالىنە قىزۋ دايىندىق جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بار ويىمىز سول فەستيۆال­دا. وندا قولونەر، كۇي، تەرمە، ۇلتتىق ءان، التاي كۇرە­سى، قازاق كۇرەسىنەن سايىستار وتكىزەمىز. اتال­عان فەستيۆالعا قازاقستاننىڭ بىزگە جا­قىن ورنالاسقان ايماقتارى – شىعىس قازاق­ستان، پاۆلودار، وسكەمەننەن، سوسىن ومبى، بار­ناۋىل، استراحاننان، التايدىڭ باسقا اۋدان­دارىنان ارنايى قوناقتار شاقىرامىز. بۇل فەستيۆالدىڭ سوڭى مەرەكەگە ۇلاسىپ، ءبىر-بىرىمەن باس قوسقان قازاقتار ارقا-جارقا بو­لادى. جالپى، رەسەي كولەمىندە ماقتاناتىنداي قوساعاشتىڭ جاعدايى بار. ءبىز «انانى وتكىزدىك، مىنانى وتكىزدىك» دەپ قايتا-قايتا ايتا بەر­مەي­مىز، بىزدە ونداي ءىس-شارالار ءجيى وتەدى. كۇن­دەلىكتى وتەتىن بولعان سوڭ ونى ءتىزىپ ايتىپ، ماق­تانعىمىز كەلمەيدى. جوعارىدا ايتقانداي، ءبىز­دە بىردەڭە ۇيىمداستىرۋ كەرەك بولسا بار­لى­عى «جۇگىرە» جونەلەدى. مىسالى، كىتاپحانادا جۇ­م­ىس ىستەيتىن ءبىر مادەني قىزمەتكەر «بۇگىن «جىگىت سۇلتانى» بايقاۋىن وتكىزۋ كەرەك» دەسە، تەز ارادا جينالىپ، بىرگە وتكىزە سالامىز. ءبىز تەك قوساعاش قازاقتارى ەمەس، مۇقىم رەسەيدە تۇرا­تىن قازاققا پايداسى تيەتىن شارۋالار ات­قارۋدى كوزدەيمىز. ايتۋدى ۇمىتىپ بارامىن، ءبىز قازاق كۇرەسىنە قاتتى كوڭىل بولەمىز، وزگە ۇلت وكىلدەرىنە كوپ ناسيحاتتايمىز. بىلە بىلسەڭىز، قو­ساعاشتا قازاق كۇرەسىنەن ءبىرىنشى ازيا چەم­پيو­ناتى وتكەن بولاتىن. ارامىزدا ءتول سپور­تىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن سپورت شە­بەرلەرى كوپ.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى
ات جارىس كەزىندە

قازىر حالىقارالىق تورەشى قىز­مەتىن اتقاراتىن ەرنار وكەەۆ پەن ەرجۇرەك را­­مازان ماجەتحانوۆ دەگەن ازاماتتار قازاق كۇرە­سى دەسە جانىن بەرۋگە ءازىر. وسىنداعى كاسىپ­كەرلەر دە قازاق كۇرەسىن دامىتۋعا قاراجاتىن ايا­مايدى. ولارعا «ءبىز وسىنداي مەرەكە وتكىزگەلى جاتىرمىز. ءسىز الىپ سالماقتى، ال ءسىز مىنا سالماقتىڭ بايگەسىن «كوتەرىپ» الاسىز با؟» دەسەڭ، ولار «مەن مىنا سىيلىقتى اپەرەمىن» دەپ ءبىر­دەن كەلىسە كەتەدى. ءبىز وتكىزەتىن سايىستاردا ءجۇل­دەگە جىلقى، موتوتسيكل سەكىلدى ۇلكەن سىي­لىقتار تىگىلەدى. بىزدەگى باستى ماقسات – وزگە ۇلت­تارعا «قازاق كۇرەسى دەگەن – وسى، كيىمى مىنە، بالۋان­دار وسىلاي ەكى كيىز ۇيدەن، يىعىنا شا­پان جاۋىپ شىعادى» دەپ ۇلتتىق كۇرەستىڭ ەرەك­شەلىگىن كورسەتۋ. الداعى قىركۇيەك ايىندا «ءشۇي بارىسىن» وتكىزەيىك دەپ وتىرمىز. سوعان بالۋاندار كيەتىن كۇرتەشەگە تاپسىرىس بەردىك. جاسىرىپ نە قىلايىن، «وتانداستار قورى»، دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىمداستىعىنا «بىزگە كۇر­تەشە الىپ بەرۋگە كومەكتەسىڭىزدەرشى. قو­لىمىزدا بارى ەسكىرىپ، توزىپ قالدى» دەپ رەسمي حات جازعان ەدىم. ازىرشە ەشقانداي جاۋاپ جوق. بىراق بىزدە ولاردىڭ جاۋابىن كۇتەتىندەي ۋاقىت جوق. ارامىزدا مىقتىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن، رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە دەپۋتات بولعان ازا­مات­تارىمىز كومەكتەسەمىز دەگەن سوڭ بىرنەشە كۇرتەشە ساتىپ العالى وتىرمىز.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى– ومبى، كراسنويارسك قازاقتارىنىڭ با­سىن بىرىكتىرەتىن ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا جاۋاپ­تىلار بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا ولار­دى تولعاندىراتىن باستى ماسەلە قازاق ءتىلى ەكەنىن ايتقان ەدى. بايقاپ قاراسام، ءسىز­دەر­دى كۇرتەشەدەن وزگە الاڭداتاتىن باسقا ءما­سەلە جوق سەكىلدى.

– قۇدايعا شۇكىر، بىزدە باس قاتىراتىنداي ءما­سەلە جوق. بىزگە بارلىعى جەتەدى. جاعدايىمىز جاقسى. بارلىعىن ءوزىمىز ىستەيمىز. وقۋلىقتى دا ءوزىمىز قۇراستىرامىز. WhatsApp-تاعى «رەسەي قا­­­زاقتارى» دەگەن توپتا استراحان، ومبى قا­زاق­تارىنا ۇنەمى «كۇزگە دەيىن تاپسىرىس بەرىڭ­دەر. اتا-انالارعا «ءار ادامعا تۋعان ءتىل كەرەك. انا ءتىلىن ۇمتىپاۋىمىز كەرەك» دەپ ايتىپ ءجۇ­رىڭ­دەر. اكىمشىلىكتەن قاراجات سۇراپ الىڭدار. گورنو-التايسكىدەگى باسپاحاناعا بارىپ، تاپ­سى­رىس بەرىڭدەر» دەپ جار سالىپ وتىرامىن. نەگە گورنو-التايسك دەسەڭىز، رەسەي باسپاحا­نا­لارى­نىڭ شەت تىلدەگى وقۋلىقتى باسىپ شىعاراتىن لي­تسەنزياسى بولۋى قاجەت. ودان بولەك، ول باس­پاحانادا قازاقتىلدى قارىپتى «تانۋى» كەرەك، قا­زاق ءتىلىن تۇسىنەتىن ادام بەتتەۋى قاجەت. وسىن­داي ماسەلەنىڭ بارلىعىن اۋدان اكىمدىگى شەشىپ، جاع­دايدى جاساپ قويعان. قازاقستان تاراپىنان «وتان­داستار» قورى، دۇنيەجۇزىلىك قازاقتار قاۋىم­داستىعى مەن ءبىلىم مينيسترلىگى بىزگە كو­مەكتەسپەيمىز دەگەن جوق. بىراق كومەكتەسسە دە رە­سەي زاڭى بويىنشا ولاردىڭ كومەگى بىزگە «كە­لىڭكىرەمەيدى» ەكەن. سوندىقتان ءدال قازىر ءبىز­دە قازاق كۇرەسىنە قاجەت كۇرتەشەدەن باسقا ەش ماسەلە جوق. نەگىزى، ول كۇرتەشە وزىمىزدە تىگىل­سە، كومەك سۇراماس ەدىك. بىراق رەسەيدىڭ قاي ءوڭى­رىنە بارىپ قازاق كۇرەسىنەن كيىم سۇرايسىڭ؟ كىم بولسا دا، «دۇرىسى، اتامەكەنىڭنەن سۇرا­ساڭ­شى» دەيدى عوي. بالۋانداردان سۇراستىرساق، قا­زاق كۇرەسىمەن اينالىساتىن بالۋاندار كيە­تىن الگى كۇرتەشە قىرعىز رەسپۋبليكاسى مەن وزبەك­ستان­دا تىگىلەدى ەكەن. بار ويىمىز – وسىندا كا­ني­كۋلدا جۇرگەن ستۋدەنتتەر رەسەيدىڭ ءار تۇك­پىرى­نە وقۋعا كەتىپ قالماي تۇرعاندا سايىستى وتكىزۋ. ارا­مىزدا نەبىر مىقتى جاستار، الەم چەم­پيون­دارى بار. ولاردىڭ بارلىعى ءتول سپورتىنان كۇش سىناسقىسى كەلەدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ بىزدە دە نامىس بار عوي. ءبىزدىڭ بالالار التاي كۇرەسى­نەن، ورىستىڭ سامبوسىنان، جاپوننىڭ دزيۋدو­سى­نان قارسىلاسىن جىعىپ جاتادى. سويتە تۇرا وسىندا وتىرعان 15 مىڭ قازاق ءتول كۇرەسىمىزدى دامىتا ال­مايمىز با؟! وزگە ۇلتتىڭ بالۋاندارى «قا­نەكي! كىلەمدەرىڭدى جايىڭدار. تورەشىلەردى شا­قىرىڭدار. قازاقشا كۇرەستە ءوزارا كىم مىق­تىنى انىقتايىق» دەپ بىلەك سىبانىپ وتىر. ولار قازاق كۇرەسىنىڭ ەرەجەسىن جاقسى بىلەدى. كوبى – قازاق كۇرەسىنەن قازاقستان چەمپيونا­تى­نا، وزگە دە تۋرنيرلەرگە قاتىسىپ، توپ جارعان بالۋان­دار. جۋىردا التاي حالقىنىڭ ەل ويىن دەگەن ولكەارالىق فەستيۆالى ءوتتى. وندا ءتۇرلى سپورتتىق ويىنداردان بولەك، كوپشىلىك اسىعا كۇتكەن التاي كۇرەسىنەن سايىس ءوتىپ، باس جۇلدە يەگەرىنە اۆتوكولىكتىڭ كىلتى تابىس ەتىلدى. سوندا كوبى «قازاق كۇرەسى – تازا كۇرەس. قوساعاشتا ۇيىم­داستىرىڭدار. سوندا بارىپ بەلدەسەيىك» دەپ سۇراپ جاتىر. ولارعا ايتقان سوزىمىزدە تۇرىپ، قىركۇيەكتە وتكىزبەكپىز.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى

– بىزدەگى كوپشىلىك التاي ولكەسىن مە­كەن­دەگەن قازاقتاردىڭ تۇرمىس-ءتىر­شى­لىگى­نەن بەيحابار. ءتىپتى، التاي تاۋىنداعى رە­سەي، قازاقستان جانە قىتاي مەن موڭ­عو­ليا شەكاراسىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ءدۇيىم حالىق، مۇقىم ەل بار ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. وسى رەتتە قازاقتاردىڭ ول ولكەگە تۇراق­تاپ، قونىستانۋ تاريحى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتسەڭىز.

– نەگىزى، اتا-بابالارىمىز بۇل ولكەگە ەكى ار­نا­دان كەلگەن. وسىندا تۋىپ-وسكەن اقىن، عا­لىم­داردىڭ جازىپ قالدىرعان شەجىرەسىنە سەن­سەك، اتالارىمىز وسىندا 1860-1870 جىل­دارى كوشىپ كەلگەن. ءارحيۆتى اقتارساق، ومبى گۋبەرنياسى تۋرالى مالىمەتتەردە دە قازاقتار ءدال سول جىلدارى قوساعاشقا ات باسىن تىرەگەن دەلىنەدى. كوبى شىعىس قازاقستان جاقتان كىرسە، ەندى ءبىرى قىتاي، ودان موڭعولياعا ءوتىپ، قوب­دا­نىڭ بويىن جاعالاي جەتكەن. قوساعاش قازاق­تارى­نىڭ نەگىزگى مەكەنى – قاتونقاراعاي. بىراق مال ءورىسى تارىلعان سوڭ ءبىرازى قىتايعا، ءبىرازى ەلدە قالىپ قويعان. بىزبەن بىرگە ءبىر ناندى ءبولىسىپ جۇرگەن تولەڭگىتتەرگە ۇلكەن جيىنداردا ۇنەمى العىسىمدى ايتىپ جۇرەمىن. ازداپ ولەڭ جا­زاتىنىم بار. ولاردى انگە قوسىپ، توي­لارى­مىزعا شاقىرامىز. ولار اتا-بابالارىمىز قى­سىلىپ، قينالىپ كەلگەندە تۇراتىن جەر، مال با­عاتىن جايىلىم بەرىپ، قۋانا-قۋانا قابىل­داعا­نى ەستەن ەش كەتپەيدى. «باۋىرلاس ەلمىز، ءتۇر­كى حالىقتارىمىز» دەۋدەن شارشامايتىن التاي حالقىنىڭ بىرلىككە ۇمتىلاتىن قاسيەتىن جوعارى باعالايمىن. نەگىزى، التاي – ۇلى بابا­لارى­مىزدىڭ التىن بەسىگى. تۇركى حالقى بۇل جەر­دى «اتاجۇرتىمىز» دەپ اتايدى. التايدىڭ «قۇشاعىندا» رەسەي، قازاقستان، قىتاي جانە موڭ­عوليا حالقى كۇن كەشىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز – التايدىڭ ءتورت ەمشەگىن ءتول ەمگەن ەلمىز دەپ ايتامىز.

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى– ىرگەلەس جاتقان بايان-ولگەي قازاق­تارى­مەن بايلانىس ۇزىلمەيتىن شىعار؟

– البەتتە، ولارمەن بايلانىسىمىز جاقسى. قو­ساعاشتان بايان-ولگەيگە دەيىن 200 شاقىرىم جول جاتىر. ەكى ايماق اراسىندا بارىس-كەلىس، الىس-بەرىس وتە جاقسى. پاندەمياعا بولا كەيىنگى ەكى جىلدا قاتىناس ءۇزىلىپ قالدى، ايتپەسە ول جاقتاعى باۋىرلارىمىز ءبىز ۇيىمداستىرعان ءىس-شارالاردان قالمايدى. اسىرەسە، توعىز­قۇ­ما­لاق، شاحماتتان وتەتىن جارىستارعا ءجيى كەلەدى.

– ءوزىڭىز اتامەكەنگە كەلىپ قايتقان بو­لار­سىز؟

ارقالىق رىسبەك ۇلى: رەسەيدەگى ۇلتتىق بولمىسى تازا ساقتالعان قازاقتار قوساعاشتا تۇرادى– ءيا. العاش رەت 2012 جىلى قىستىگۇنى بار­دىم. ول كەزدە قاسىمدا وتىرعان ءبىر اقساقال «اتا­جۇرتتان اتامەكەنىڭە كەلدىڭ، قالتاڭا تو­پىراق سالىپ ال» دەدى. شەكارادان وتەر تۇستا ورنالاسقان «اۋىل» دەگەن بەكەتتە قۇجات­تارىمدى تەكسەرىپ بولعان سوڭ، جەردە جاتقان قاردى تەۋىپ، استىنداعى سۋىق توپىراقتى الىپ، قالتاما ءبىر ۋىس قىپ سا­لىپ الدىم. ونداي ساتتە دالادا قاقاعان اياز تۇر­سا دا، بويىڭدى جىلۋلىق بيلەپ، ەرەكشە كۇي كە­شەدى ەكەنسىڭ. سوسىن اۋىلعا قايتقان سوڭ بالا­لارىم «بۇل نە؟» دەپ سۇراعاندا «بۇل – اتا­مەكەنىمىزدىڭ توپىراعى، بالام» دەپ ايتقانىم ەسىم­دە. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. 2019 جى­لى «وتانداستار» قورى ۇيىمداستىرعان «تۋعان ەلگە ساياحات» جوباسىنا قاتىستىرۋ ءۇشىن قوسا­عاش­تان ون بالانى ەلگە الىپ كەلدىم. سونداي-اق ۇلدارىمدى قوسا ەرتىپ الدىم. الگى ون بالا پويىز­بەن ەل ءىشىن ارالاعانشا ۇلدارىما استا­نانى كورسەتكىم كەلدى. جاڭاعى «اۋىل» بەكەتىنەن كولىكپەن ءوتىپ بارا جاتساق، ۇلكەن ۇلىم «اكە، كولىكتى توقتاتشى» دەيدى. جۇرگىزۋشى جول شەتىنە توقتاعانى سول-اق ەدى، ۇلكەنىم سىرتقا شىعىپ، ءسال­دەن سوڭ جۇگىرىپ كەلىپ: «اكە، ەسىڭدە مە؟ سەن قال­تاڭا سالىپ ءبىر ۋىس توپىراق اكەلگەنسىڭ. مەن دە ءبىر دوربا توپىراق سالىپ الدىم» دەيدى (ك ۇلىپ). سويتسەم، قالتاسىنا جىلتىر دوربا سالىپ الىپ، دايىندالىپ جۇرگەن ەكەن. الگى قۇم سالىنعان دوربا ۇيدە ءالى تۇر، «تيىسپەڭدەر، سولاي تۇرسىن» دەيدى. قازاقستاننان ورالعان سوڭ ۇلدا­رىم وندا قايتا بارامىز دەپ بايبالام سالدى (ك ۇلىپ). قازاقستاننىڭ تۋىن ساتىپ الدىرتتى. جالپى، ۇلدارىم قازاقستان دەسە جانىن بەرەدى، ەلەڭ ەتە قالادى. وسى رەتتە وتباسىمنان تاعى ءبىر مىسال ايتا كەتەيىن. جالپى، بىزگە وتباسى اياسىندا انا ءتىلىمىزدىڭ قۇدىرەتىن ءتۇسىندىرۋ قا­جەت. «ءبىز ورىس ەلىندە تۇرامىز، ورىس ءتىلى ساعان كەرەك. وقى. التاي حالقىمەن تۋعان باۋىرداي ارا­لاسامىز. التاي ءتىلىن ۇيرەن. بىراق قازاق ءتىلى­نىڭ قۇدىرەتى بارىنەن جوعارى تۇرۋى قاجەت. وسى­نى ەسىڭنەن شىعارما، بالام» دەپ ايتىپ وتىرا­مىز. كەيبىرى رەسەي قازاقتارىن ورىس­تانىپ كەتتى دەپ ايتۋى مۇمكىن. بىراق قوساعاشتا وتىر­عان ءبىز ورىستانىپ كەتسەك قايدا قالدىق؟ قۇدايعا شۇكىر، بىزدە بارلىعى ساقتالعان. بىزدەگى كاسىپكەرلەر ەلدەن Otau TV-ءدىڭ انتەنناسىن اكەپ ساتادى. سونى تۇرعىزىپ، قازاقستاننان تارا­لاتىن تەلەارنالاردى كورىپ وتىرامىز. ەل­دەگى جاڭالىقتان، ءتىپتى تۇركىستان وبلىسىندا نە بولىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىرامىز. سوسىن ۇيدە ءبىزدى بالالارىمىز «اكە، انا» دەپ اتايدى. وعان دوستارىم «ال ءبىزدى پاپا، ماما دەيدى. نەگە سەندەردى اتاعانداي اتامايدى؟ ول قالاي بولدى ەكەن؟ اكە دەگەن ادەمى ەستىلەدى ەكەن» دەپ ايتا­تىن. ءبىر كۇنى ەرجانات دەگەن دوسىمنىڭ ۇيىنە بارسام، بالالارى «اكەلەپ» ءجۇر. «قالاي ۇيرەتىپ الدىڭ؟» دەسەم، «سەنىڭ بالالارىڭمەن ويناعان سوڭ ۇيگە كەلىپ ءبىرىنشى مەنى «اكە» دەدى، ەكىنشى كۇنى شەشەسىنە «انا» دەدى. وسىلايشا، سولاي اتاپ كەتتى» دەيدى. قازىر بايقاپ قاراسام، قوساعاشتا بار­لىعى اتا-اناسىن اكە، انا دەيتىن بولىپتى. وسىدان-اق قازاق تىلىندەگى ءبىر ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن تۇسىنۋگە بولادى.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان
ءاليا تىلەۋجانقىزى

Back to top button