قۋعىندالعان قازاق ۇلتشىلى

اعارتۋشى تولەگەن يمانعازى ۇلىنىڭ تاعدىرى

قازاق ۇلتشىلدىعى دەگەنىمىز – اسا قورقاتىن نارسە ەمەس-ءتىن. ەلى مەن جەرىن، تۋعان توپىراعىن، ۇلتى­نىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، قالىبىن ەگىلە سۇيگەننىڭ نەسى ايىپ؟! بۇگىنگى ەگەمەن قازاقستان قوعامىندا ۇلتشىلدىق ءسو­زىنەن قورقاتىنداردىڭ قاراسى مول. «مەن – ۇلتشىلمىن!» دەيتىن ۇر­پاقتىڭ سانى ارتپايىنشا، مەم­لەكەتىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتقا اي­نالۋى وتە قيىن. ءبىز رەۆوليۋتسيالىق جول­مەن ەمەس، ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋدى، ءوسۋدى نيەت ەتكەن ەلمىز. ەن­دە­شە قازاق قوعامى ءبىرتۇتاس قوعامعا اي­نالۋى ءتيىس. ءبىرتۇتاس قوعام – ءبۇتىن ءبىتىم.

قازاق ۇلتشىلدىعى ءسوزىن ەشقاشان ۇلتجاندى ءسوزى الماستىرا المايدى. ۇلت­جاندى ءسوزى ۇلتشىل ۇعىمىنىڭ بالاماسى بولا المايتىن ءمانسىز ءسوز. الاش ارىستارى ۇلت­شىلدىق، تۇركىشىلدىك ءھام مۇسىلمانشىلدىق جولىن ساياسي باعىتقا اينالدىرىپ، ازا­ماتتىق قوعامنىڭ دامۋ ءۇشىن ۇستانىم رەتىندە ۇستانعانىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
الاش تۋى كوتەرىلگەن ۇلتتىق بۇلقىنىس جىل­دارىندا قازاقتىڭ مۇددەسىن قور­عاعان وقىعاندار كوپ بولاتىن. قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇزىلگەن ءجىبىن جالعاپ، وتارلىق سايا­ساتتان ەزىلگەن حالقىنىڭ رۋحىن جانىپ، الاشوردا ۇلت­تىق ۇكىمەتىن جاساقتاعان اعا­لاردى ۇمىت­تىر­عان، سانامىزدان ءبىرجولا شىعارىپ تاس­تاعان كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ بى­لىقتارى اشى­لىپ جاتىر… قولدان قاساقانا جاساعان قىل­مىستارى اشكەرەلەندى. ءالى تالاي وقيعانىڭ كو­بەسى سوگىلىپ، اقيقاتى اشىلادى. بۇل رەتتە الاش تاريحىنىڭ اقتاڭ­داعى مول، قۇپياسى زور. ازاتتىق ءۇشىن قىزىل جاعالىلارمەن الىس­قان ارداقتى اعا­لاردىڭ دا ءىسى قايتا قارالىپ، ۇزاق ۋاقىت جاماندالعان تەرىس وبرازى جاعىم­دى بەي­نەگە اينالدى. اسىلىندا، ۇلتتىق قوعام ورناتۋ وتە قيىن ءىس. قوعامنىڭ جاڭارۋى – سانانىڭ تازالانۋى. سا­ناعا تۇسكەن جارانىڭ ءبىرى – قازاق ۇلت­شىل­دىعىنا قارسى انتيكۇرەس. جاراعا جارا قو­سىلىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدان كوز جا­زىپ قالىپپىز. ۇلت قۇندىلىعىنىڭ ءبىر بۇتا­عى – ءتول تاريحى. اتا تاريحىمىزدى بول­شە­ۆيكتەر قىسىمىمەن جازىلعان وتىرىك پارا­عىن جىرتىپ، ورنىنا اقيقي بەتتەرىن ىزدەپ، ءتۇ­گەندەپ كەلەمىز. كوپكە بەيمالىم ەسىم، تاريح­تان تەرىستەلگەن شىن قايراتكەرلەر قاتارى ەداۋىر كوپ ەكەن.
كەڭەستىك كەرى يدەولوگيانىڭ قۇربانى بولعان قازاق ۇلتشىلى، ۇلكەن اعارتۋ­شى، الاش قايراتكەرى تولەگەن يمانعازى ۇلى (قۇجاتتاردا يمانعازيەۆ دەپ جازىلادى. ءبىز تاۋەلسىزدىك تۇرعىسىنان قاراپ، ۇلتتىق نەگىزدە يمان­عازى ۇلى دەپ جازدىق. بۇدان ءارى سولاي جا­زىلادى – ە.ت.) دەگەن بوزداقتىڭ تاعدىر-تا­لايى حاقىندا بىلگەنىمىزدى ورتاعا سالۋدى پارىز دەپ ۇعىندىق.
يمانعازىنىڭ تولەگەنى 1874 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ 16-كۇنى ورال وبلىسى (قازىرگى بقو) ءىلبىشىن ۋەزى قالدىعايتى بولى­سىنىڭ №2 اۋىلىندا (ايتقالي اۋىلى) دۇنيە­گە كەلگەن. تولەگەندەي ارىستىڭ سۇيەگى – ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ىسىق بابا تارماعىنان تاراي­دى. ونىڭ ىشىندە جادىكباي ۇلى انداباي اتا­دان ونگەن اسىل ۇرىق.
ءوز اكەسى قارابەك ۇلى يمانعازى 1931 جى­لى 86 جاسىندا قايتىس بولعان. يمان­عازى – ورال-جىمپيتى-ويىل جولىنىڭ بويىن­داعى قاراقۇدىق دەگەن جەردە لاۋ اۋىس­تىرا­تىن بەكەت ۇستاعان داۋلەتتى كىسى. ال شە­شەسى بوزشا ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل بولىپتى.
جاسىنان تالاپتى وسكەن تولەگەن ون ءۇش جاسىندا 1887 جىلى گۋرەۆ ۋەزىنە قاراستى ەسبول (يندەر) ەكى كلاستىق بولىستىق مەكتەبىن بىتىرەدى. دۇنيە-مۇلكى، مىڭعىرعان ما­لى بار اكە ۇلىنىڭ ارى قاراي ءبىلىمىن جەتىل­دىرۋىنە بار جاعدايىن جاسايدى. ىلىمگە دەن قويعان جەتكىنشەك 1888 جىلدىڭ 14 مامىرى كۇنى ون ءتورت جاسىندا ورالدىڭ ەكى كلاستىق ورىس-قىرعىز ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1890 جىلى ءتامامدايدى.
سول 1890 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 10-ى كۇنى ورىنبور مۇعالىمدەر سەميناريا­سىنا قازىنا ەسەبىنەن (بۇگىنشە مەملەكەتتىك گرانت) وقۋعا ءتۇسىپ، ونى 1894 جىلدىڭ مامىر ايى­نىڭ 13-ءى كۇنى «ءبىرىنشى دارەجەلى حالىق مۇعا­لىمى» ديپلومىمەن بىتىرگەن.
اقيقاتىندا، پاتشالىق بيلىك سالتانات قۇرعان ۋاقىتتا سەميناريادا اۋقاتتىلاردىڭ با­لالارى عانا وقيتىن. مۇعالىمدەر سەمي­ناريا­­سىندا تولەگەنمەن قاتار ايگىلى سۇلتان باي­ماعامبەت ايشۋاق ۇلىنىڭ اۋلەتىنەن قاجى­عالي ايشۋاقتەگى، جىمپيتىلىق بايدىڭ تۇ­قىم­دارى رايىمقۇل قۇرال بالاسى، عۇبايدولا الىبەك ۇلى وقىعان بولاتىن.
جيىرما-اق جاسىندا موينىنا ۇلكەن امانات ارقالاپ، تۋعان حالقىن وقىتۋ، اعارتۋ ىسىنە زور قۇلشىنىسپەن كىرىسىپ كە­تەدى. 1894 جىلى 24 ماۋسىم كۇنى ورىنبور وقۋ وكرۋگى باستىعىنىڭ №2712 بۇيرىعىمەن تور­عاي وبلىسىنىڭ اۋليەكول بولىستىق مەك­تەبىنە مۇعالىمدىككە جىبەرىلىپ، وندا 1895 جىل­دىڭ تامىز ايىنىڭ بىرىنە دەيىن جۇمىس ىستەپ، ايماق تۇرعىندارىنىڭ ساۋاتىن اشىپ، ءبىلىم دانەگىن سەبەدى.
1895 جىلى 1 تامىز كۇنى ورال وبلىسى قارا­شىعاناق بولىستىق ورىس-قىرعىز مەكتە­بىنە ەكىنشى مۇعالىمدىككە تاعايىندالادى. 1896 جىلى تامىز ايىنىڭ بىرىنەن باستاپ تورعاي وبلىستىق الشىنباي اۋىلدىق مەكتەبىنە مۇعالىمدىككە اۋىستىرىلادى. ورىنبور وقۋ وكرۋگىنىڭ 1896 جىلعى 18 قاراشا كۇنى №4676 بي­لىگىمەن 11 قاراشادان باستاپ ورىنبور قىر­عىز مۇعالىمدەر سەمينارياسىنا باستاۋىش ۋچي­ليششە مۇعالىمى جانە قازاق ءتىلىن وقىتۋ قىز­مەتىنە تاعايىندالادى. وسى قىزمەتتە ول 1904 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ 24-نە دەيىنە ەڭ­بەك ەتەدى. 1904 جىلى قازان ايىنىڭ 2-ءسى كۇ­نى وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى ءوز ءوتى­نى­شى بويىنشا قىزمەتىنەن بوساپ، تۋعان اۋىلىنا كەلەدى.

قۋعىندالعان قازاق ۇلتشىلى
1904 جىلدان 1917 جىلعا دەيىن اۋىلىندا مۇعالىم، كەيىننەن بولىستىق ۋپراۆيتەل سياق­تى قىزمەتتەردى اتقارعان. پاتشا تاقتان قۇ­لاپ، تەڭدىك العان اقپان توڭكەرىسىنەن سوڭ ءتو­لە­گەن ساياسي ىستەرگە ارالاسىپ، قوعامنىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرىن شەشۋگە كىرىسەدى. اۋەلدە زەمستۆولىق كوميتەتكە مۇشە بولىپ، وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىنا جەگىلەدى.
بىرنەشە جىل مۇعالىمدىك قىزمەت قىلعان تولەگەن دە وزگە ارىپتەستەرى سياقتى سايا­سات جولىنا تۇسەدى. انىعىندا، سول قيان-كەس­كى جىلداردا ەلدىڭ اۋىر تۇرمىسى، قوعام­نىڭ ءزىلباتپان ماسەلەسى وقىعان ازاماتتىڭ يى­عىنا تۇسكەن جۇك بولاتىن-دى. ەلدى وتارلىق قا­مىتىنان تەك وقىعاندار قۇتقاراتىن، باسقا جول دا جوق ەدى. «قازاق» گازەتىنە احمەت بايتۇر­سىن­ ۇلى، مىرجاقىپ دۋلات ۇلى باستاعان رۋح الداس­پاندارى «قازاق وقىعاندارىنا!» دەپ ۇنە­مى حات جازىپ، ەلدىڭ تاعدىرىنا ارالاسۋدى، سىن ساتتە حالىق مۇددەسىن كوتەرۋدى سۇراعان-دى.
ورىنبوردا قازاق وقىعاندارى قۇرىل­تاي وتكىزىپ، ۇكىمەت جاساقتاپ، اۆتونو­ميا قۇرعان كەزدە تولەگەن الاشتىڭ باتىس ءبو­لىمشەسىنىڭ وكىلى ءارى وقۋ-ءبىلىم كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولادى.
1918 جىلعى 18 اقپاندا قاراتوبەدە وتكەن ورال قازاقتارىنىڭ ءىىى سيەزىنە دەلەگات رەتىندە شاقىرىلادى (بۇل ورىنبورداعى 1917 جىلعى ءى، ءىى جالپىقازاق سيەزىنەن كەيىنگى مەملەكەتتى ساق­تاۋ، جەردى قورعاۋ تۋراسىنداعى ءىرى جيىن – ە.ت.). القالى جيىن توراعاسى جاھانشا دوسمۇ­حامەد ۇلى تولەگەنگە ارنايى تاپسىرما بەرىپ، ونى ويىلداعى الاش ميليتسياسىنىڭ (الاش اسكەرى) مەكتەبىنە مۇعالىم قىلادى. ورىنبور قالا مادەنيەتىن كورگەن، ورىسشاسى جەتىك يمانعازىنىڭ بالاسى ەل مەن جەردى قورعاۋعا كەپىل بولاتىن الاش اسكەرىن دايارلاپ، ولاردى جاتتىقتىرىپ، ورىس ءتىلى مەن تاريحتان ساباق بەرگەن. وسى يۋنكەرلەر مەكتەبىندە عۇباي­دوللا مۇحيتتەگى (اتاقتى ءانشى مۇحيت مەرا­لى ۇلىنىڭ نەمەرەسى) العاشقى اسكەري دايىن­دىق پانىنەن ساباق بەرگەن بولاتىن.
قازاق قوعامىنا بولشەۆيكتىك بيلىك كۇش­­پەن ورناعان جىلدارى تولەگەن قىز­مەتتەن شەتتەتىلىپ، اۋىلعا كەتەدى. اۋىلىنا بارىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. تەك 1929-1938 جىلدار ارالىعىندا جاقسىباي مەك­تەبىندە جاعراپيا، ورىس ءتىلى پاندەرىنەن ءدارىس وقىپتى.
ستاليندىك قىزىل قىرعىن باستالعان جىلدارى اجال قۇرىعى تولەگەن مۇعا­لىمدى ءىلىپ اكەتكەن. 1938 جىلى 2 اقپان كۇنى «بۇرىن بولىس بولىپ، رەسەي پاتشاسىنا قىز­مەت ەتتىڭ، باتىس الاشوردا قىزمەتىنە بەلسەنە ارا­لاسىپ، قاراتوبەدە وتكەن سەزگە دەلەگات بو­لىپ قاتىستىڭ، ءپانيسلاميزمدى ناسي­حات­تاۋشى، بەلسەندى الاشورداشىلسىڭ، ءدىني قايراتكەرلەر قۇرمانعالي قۋانىشاليەۆ، حاسان نۇرمۇحامەدوۆپەن بايلانىس جاساپ، كەڭەس ۇكىمەتىن قۇلاتۋدى كوكسەگەن پانيس­لا­ميزمنىڭ كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرماقشى بولعان كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ ءمۇ­شەسىسىڭ، ولارعا اقشالاي كومەك بەردىڭ، جاپون-گەرمان بارلاۋىنىڭ اگەنتىسىڭ. ۇلتشىلسىڭ!» دەگەندەي جالامەن ناقاقتان-ناقاق قاماۋعا الىنادى.
رسفسر قك 58-2، 58-11 باپتارىنا سايكەس قىل­مىستى دەپ تاۋىپ، ۋنكۆد-نىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ۇشتىگى سوتتاپ، 1938 جىلى اقپان ايىنىڭ 14-ءى كۇنى حالىق جاۋى رەتىندە ورال تۇرمەسىندە اتىلادى. مىنە، قازاق ۇلتشىلى تولەگەن مۇعالىمنىڭ قاناتى وسىلاي قىرقىلادى…
زامانىندا «حالىق مۇعالىمى» اتاعىن ال­عان، ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن، ناي­زاعاي جارق-جۇرق ەتكەن ەلەڭ-الاڭ كەسكەكتى جىل­دارى ۇلتتىق مەملەكەت ىسىنە ارالاسىپ، الاش اسكەرىن جاساقتاعان، «ادامشىلىق دي­حانى» تولەگەن يمانعازى ۇلى تەك 1991 جىلى 26 ساۋىردە عانا تولىق اقتالادى. ەندىگى ساتتە ونىڭ ەسىمى دە، ونەگەسى دە تۋعان ۇلتىمەن ماڭگى جاساي بەرۋگە ھاقىلى.

P.S.

ءبىر قۋانارلىعى – اعارتۋشىنىڭ جەسىرى جانوت اپامىز حاسان، قۇسپان، اسەت، قالي دەگەن تولەگەننىڭ ءتورت بولتىرىگىن امان-ەسەن ساقتاپ قالعان. سول جاقسىنىڭ تۇقىمى ءوسىپ-ءونىپ، ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى اۋلەتكە اينالدى.
حاساننىڭ ۇلى قايىرجان ەلگە تانىمال جۋرناليست، ولكەتانۋشى ەدى. ول باتىس قازاقستانداعى تالاي ەسكى مادەني ەسكەرتكىشتەردى تاۋىپ، كوپتەگەن باتىر، اقىن بولعان تۇلعالارىمىزدىڭ ماڭگىلىك دامىل تاپقان جەرلەرىن انىقتاپ، كەسەنە تۇرعىزىپ، يگى ءىستىڭ باسىندا جۇرگەن. قايىرجان اقساقالدىڭ قالامىنان بىرقىدىرۋ كىتاپ تۋىپ، ءتول تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن تۇگەندەپ، جىرتىعىن جامادى. الاشتانۋ ىسىنە دە ايرىقشا ۇلەس قوسقان زەرتتەۋشى ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن قولىنان قالامىن تاستاماعان ەكەن.
«ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى، كەشەگى تولەگەن مۇعالىمنىڭ شوبەرەلەرى، قايىرجاننىڭ ەرجانى مەن نۇرجانى قاراتوبەدەگى ايگىلى سيەز وتكەن مەشىت-ءۇيدىڭ ورنىنا مۋزەي سالىپ، شاعىن اۋىلعا الاشتىڭ الاۋىن جاقتى.
2020 جىلى اشىلعان مۋزەيگە جۋىردا بارىپ، تامسانىپ، تاڭعالىپ قايتتىم. تولەگەندەي الاش ەرىنىڭ اتىنداعى كونفەرەنتسزالىن، الاش تۇلعالارىنىڭ ينەرتسيالىق قابىلەتىن اشاتىن ءبىلىم زالىن، قايىرجان حاسانوۆتىڭ شىعارماشىلىق زالىن كورىپ، مارقايدىق، مەرەيىمىز ءوستى. قاراتوبەدەگى «الاش جانە قايىرجان حاسانوۆ تاريحي-ولكەتانۋ» مۋزەيى – زاماناۋي تەحنولوگيالىق جابدىقتالعان جاڭا ءارى سۇلۋ كەشەن. مىنە، تەكتىلىك بەلگىسى، ۇرپاق ۇلاعاتى دەگەن – وسى.
يەك استىنداعى 2024 جىلى قازاق ۇلتشىلى، اعارتۋشى، قايراتكەر تولەگەن يمانعازى ۇلىنىڭ تۋعانىنا مەرەيلى 150 جىل تولادى.

ەلدوس توقتارباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button