فاتيما مولداشوۆا: امەريكادا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتكىم كەلەدى

فاتيما مولداشوۆا الەمدەگى ەڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى ستەنفورد ۋني­ۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلىن ۇيرەنەمىن دەۋ­شىلەرگە ساباق بەرەدى. وعان دەيىن ول ينديانا ۋني­ۆەرسيتەتىندە ينتەنسيۆتى قازاق تىلىنەن ءدا­رىس بەرگەن. لوس-اندجەلەس مەكتەپتەرىندەگى ءىت جۇيەسىنە قازاق ءتىلىن ەنگىزۋگە سەپتىگىن تي­گىزگەن فاتيما امەريكادا الداعى ۋاقىتتا ءبىز­دى جەكە ۇلت رەتىندە قاراستىرۋعا بار كۇشىن سا­لاتىنىن ايتادى. قازاق مادەنيەتىن قايتسەم دە دارىپتەيمىن دەپ جۇرگەن فاتيماعا حا­بار­لاسىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

– ەڭ الدىمەن، كەزىندە ينديانا ۋني­ۆەر­سيتەتىندە قازاق تىلىنەن ساباق بەرۋگە قالاي شاقىرتۋ العانىڭىزدى بىلگىم كە­لىپ وتىر. ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءوزىڭىز سەكىلدى قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ جۇرگەن ما­ماندار اعىلشىن ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ما­ماندىعىن وقىعانىمەن، شەتەلدىكتەرگە قا­زاق ءتىلىن وقىتۋ ماقساتى بارىنەن بيىك تۇر­عانىن ايتادى. سىزدە دە سولاي بولدى ما؟
– ءيا. اڭگىمەنى ارىدان باستاسام، مەن اتى­راۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانىنا قاراستى ميا­لى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. 13 جا­سىم­دا شالعايدا ورنالاسقان ول اۋىلدان وب­لىس ورتالىعىنا كەلىپ، ونداعى ج.دوسمۇحام­بە­توۆ اتىنداعى تەحنيكالىق ليتسەيگە وقۋعا ءتۇس­تىم. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنە وسىنشالىق اۋەس بولۋىما اۋىلىمداعى بىلىكتى ۇستازدارىم سەبەپ­شى بولدى. تەحنيكالىق ليتسەي بولسا دا، ون­داعىلار مەنى قازاق تىلىنەن وتەتىن وليم­پيا­دالارعا ءجيى قاتىستىراتىن. ول كەزدە ولەڭ شى­عارىپ، شىعارمانى «بۇرقىراتىپ» جازا­تىن­مىن. قازىر امەريكادا تۇرىپ جاتقانىما ون ءۇش جىلعا تاياپ قالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە قا­زاق ءتىلىن ۇمىتپاۋىما اۋىلداعى ۇستازدارىم قالاپ بەرگەن ىرگەتاس سەپتىگىن تيگىزسە كەرەك. ليتسەيدى بىتىرگەن سوڭ، ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «شەتەل ءتىلى: ەكى شەتەل ءتىلى» ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. ونى تامامداعان سوڭ، سوندا وقىتۋشى قىز­مەتىن اتقاردىم. بىردە ۋنيۆەرسيتەت قا­بىر­عاسىندا ءىلۋلى تۇرعان حابارلاندىرۋدان امەري­كانىڭ ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ، قا­زاق تىلىنەن ساباق بەرىپ، وعان قوسا، لينگ­ۆيس­تيكا ما­ماندىعىن مەڭگەرىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن باعدارلاماعا كونكۋرس جاريالانعانىن ءبىل­دىم. ول باعدارلاما ينديانا ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ پروفەسسورى، ورتالىق ازيانى زەرتتەۋشى عا­لىم، قازاق ءتىلىنىڭ جاناشىرى ۋيليام فير­مان­نىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن اشىلعان. رەس­پۋب­ليكا بويىنشا 150 ۇمىتكەر قاتىسقان سول كونكۋرستان مۇدىرمەي ءوتىپ، امەريكادا قازاق ءتىلىن وقىتۋ مۇمكىندىگىن يەلەندىم. ءبىر قىزىعى، جەڭىمپازعا لايىق دەپ سانالعان كۇننىڭ ەرتەسى-اق جولعا دايىندالۋعا تۋرا كەلدى. بارلىعى اياق استىنان بولدى. ءتىپتى، ۇيدەگىلەرمەن دە قوشتاسىپ ۇلگەرمەدىم. جۇما كۇنى سوندا ۇشىپ كەلىپ، ءۇش كۇننەن سوڭ ينتەنسيۆتى قازاق تىلىنەن ساباق جۇرگىزۋىم كەرەك بولدى. ەش دايىندىقسىز باردىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۇيەسىمەن دە تانىس ەمەسپىن، ءتىپتى، كورپۋستارىن شاتاستىرىپ، ادا­سىپ جۇرگەنىم ەسىمدە قالىپ قويىپتى. ول ۋا­قىتتا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن وقۋلىق جوقتىڭ قا­سى، وقۋلىقتى ايتپاعاندا شەتەلدىكتەرگە ارنال­عان ماتەريال جوق. ءوزىم ەلدەن اپارعان 2-3 كىتاپقا سۇيەنە وتىرىپ، ءتۇرلى ماتەريالدار ازىرلەدىم. ءتورت ساعات ساباق بەرەمىن، ۇيگە كەلە سالا كەلەسى ساباققا قىزىق ما­تەريالدار ءازىر­لەپ، جازدىگۇنى بوس ۋاقىتىمدى سوعان جۇم­ساي­تىنمىن. سوسىن كۇزدە باعدارلاما ەرەجەسىنە ءساي­كەس قولدانبالى لينگۆيستيكا ماماندىعى بويىن­شا وقۋىم باستالدى. وندا ەكى جىل وقىپ، تيىسىنشە ەكى جىل قازاق تىلىنەن ساباق بەردىم.
– وندا قازاق تىلىنەن ساباق بۇرىننان ءجۇر­گىزىلەتىن بە ەدى، الدە ءسىز بارعاسىن جاڭا­دان اشىلدى ما؟
– جوق، ول باعدارلاما ينديانا ۋنيۆەر­سي­تە­تىندەگى ورتالىق ازيا زەرتتەۋلەرى فاكۋلتە­تىن­دە 1986 جىلدان باستاپ جۇرگىزىلىپ كەلگەن. پروفەسسور، قازىر زەينەتكە شىققان الما قۇنانباەۆا ساباق بەرگەن. نەگىزى، مەن امەري­كا­عا سول جەردە قالامىن دەپ بارعان ادام ەمەس­پىن. وقۋ اياقتالعان سوڭ ەلگە ورالىپ، بار ءۇي­رەنگەنىمدى ستۋدەنتتەرگە ۇيرەتۋگە اسىقتىم. سول كەزدە قبتۋ-دان ۇسىنىس ءتۇستى. ءسويتىپ، ون­داعى وقۋ دەسە ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن، ام­بي­تسياسى مىقتى بالالاردى مامان ەتىپ ازىرلەپ شىعارۋعا كۇش سالدىم. سول جەردە شەتەل ازا­ماتىمەن كوڭىل جاراستىرىپ، وتباسىلى بول­دىم. ۇلكەن ۇلىم سەباستيان الماتىدا دۇنيەگە كەلدى. سوسىن ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى الگى باعدارلامانى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى كىسىلەر مەنى جازدا تاعى جۇمىسقا شاقىردى. ول كەزدە ءتۇبى ءبىر وقۋلىق ازىرلەپ شىعارۋدى كوزدەپ جۇرگەن مەن ونى جازۋدى باستاپ كەتكەن ەدىم. اڭگىمە باسىندا ايتىپ وتكەندەي، وقۋلىق جوق بول­عان­دىقتان، ەسىل-دەرتىم سول وقۋلىق جازۋدا بولدى. ەل ءىشىن ارالاپ، ماتەريالدار جيناپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. دەسە دە، قايتادان امەريكاعا بارىپ، يندياناداعى قازاق ءتىلى ساباعىن تاعى جۇرگىزۋگە كەلىستىم. الايدا كەيىننەن قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلمەۋى سەبەبىنەن ول باعدارلاما توقتاپ قالدى.
فاتيما مولداشوۆا: امەريكادا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتكىم كەلەدى– ال الەمگە ايگىلى ءارى اسا بەدەلدى ستەن­فورد ۋنيۆەرسيتەتىنە قالاي شاقىرىل­دىڭىز؟ ينديانادا باعدارلامانى ءساتتى جۇرگىزە بىلگەن سوڭ شاقىرعان بولىپ تۇر عوي ءسىزدى؟
– ونداعىلار «ءبىزدىڭ فاكۋلتەتتە قازاق ءتى­لىنەن ارنايى ءتىل باعدارلاماسى بار. ءسىزدى جۇمىسقا شاقىرايىق دەپ ەدىك» دەپ ماعان ءوز­دەرى ءبىرىنشى بولىپ حابارلاستى. وعان دەيىن ول جەردە قازاق تىلىنەن ساباق جۇرگىزىلەدى دەپ ەش ويلاماپپىن. ءوزىڭىز بىلەتىن بولارسىز، ستەن­فورد ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسيناعا، عىلىمعا باسا نازار اۋدارادى. الەمدەگى زەرتتەۋدىڭ تۇگەلى ستەنفورد پەن برۋكلي ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جۇرگىزىلەدى. بىراق ستەنفوردتا تىلگە اسا ءمان بەر­مەيدى، گۋمانيتارلىق باعىتتان گورى تەح­نيكالىق عىلىمدار بارىنەن جوعارى تۇرادى. ال ولار قازاق ءتىلىن نەگە كەرەك ەتتى دەسەڭىز، سلاۆيان جانە شىعىس ەۋروپا زەرتتەۋلەرى فا­كۋل­تەتىندە وقىپ، سلاۆيان الەمىن زەرتتەپ ءجۇر­گەن ستۋدەنتتەر قازاق ءتىلىن وقىعىسى كەلەدى ەكەن. ءوتىنىش كوپتەپ تۇسكەن سوڭ، الگى باعدار­لا­مانى اشقان. ماعان دەيىن جوعارىدا ايتىپ ءوت­كەن الما اپاي ساباق بەرگەن. ول كىسى زەينەتكە شىق­قان سوڭ مەنى شاقىردى. قازىر سوندا جۇ­مىس ىستەيمىن. ساباقتى ونلاين فورماتتا ءجۇر­گىزەمىن. بۇكىل الەمدى پاندەميا جايلاعان كەز­دە Zoom پلاتفورماسىنىڭ ماڭىزى ارتا ءتۇس­تى عوي، ال مەن وعان دەيىن سول Zoom ارقىلى قا­شىقتان ساباق بەرۋدى باستاعانمىن. نەگىزى، قازىر بىزگە قاراعاندا امەريكاداعى مەديسون ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق تىلىنە كوپ ءمان بەرىلەدى. وندا جازعى باعدارلاما بويىنشا راۋشان ەسىمدى مىقتى مامان ساباق بەرەدى. بىزدە ستۋ­دەنتتەر قوسىمشا ءپان رەتىندە تاڭدايدى. دەسە دە، وسى ون ءۇش جىل ىشىندە مەن كوپ عالىمعا ساباق بەردىم. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ تۇگەلى دەرلىك كەزىندە ينديانادا مەنەن ساباق العان. جالپى، وسىندا قازاقستانعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەننىڭ كوبىنە ساباق بەرگەنمىن. دوكتو­ران­تۋرادا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ جەكە كەڭەس­شى­لەرى بار، دەسە دە ولارعا قازاقستاندا قاي سالا­دا، قانداي تاقىرىپتا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن دۇرىس ەكەنىن باعامداپ، باعىت بەرىپ، بايلانىس ورناتىپ، ءتىپتى مالشىعا دەيىن تاۋىپ بەرىپ، كو­مەكتەسكەنمىن. ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندە ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزدە تەك ورتالىق ازياعا قىزىعاتىندار عانا ەمەس، باسقا ماماندىقتى مەڭ­گەرىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر دە بولدى. ءتىپتى، باس­قا شتاتتان كەلىپ وقىعاندار دا بار. ودان ءبو­لەك، لينگۆيستيكا بويىنشا زەرتتەۋ ءجۇر­گىزگەن انتروپولوگ كارىستەرگە دە كومەكتەستىم. نەگىزى، قازاق تىلىنە قىزىعاتىن ستۋدەنتتەر ەكى باعىتقا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى، مەملەكەتتىك جۇمىس ىستەۋدى ماقسات ەتكەندەر شەت ءتىلىن ءبىلۋى كە­رەك، سوندىقتان ولار اراب يا قازاق ءتىلىن تاڭ­داۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى، جاڭا ايتىپ وتكەندەي، زەرتتەۋ جۇرگىزەتىندەر انا ءتىلىمىزدى ۇيرەنگىسى كەلەدى. مىسالى، كريس ريس دەگەن ستۋدەنتىم ءمان­شۇك مامەتوۆانىڭ ەسكەرتكىشى تۋرالى ديس­سەرتاتسيا جازدى. مەن ونىڭ زەرتتەۋىنە كو­مەكتەسىپ، بارىنشا قولداۋ ءبىلدىردىم. قا­زاق­ستاننىڭ باتىس ايماعىندا تۋىپ-وسكەندىكتەن، باس­تاپقىدا تىكمىنەزدىلىك تانىتىپ، بىربەتكەي بول­دىم. تالابىم كۇشتى بولدى. بۇرىن-سوڭدى مۇندايدى كورمەگەن ستۋدەنتتەرىم فاكۋلتەت­تەگى­لەرگە مەنى قاتقىل مىنەزدى دەپ قالجىڭداپ ايتسا كەرەك. سونداي ساتتە جوعارىدا ايتىپ وتكەن ۋيليام «ول – اداي، سىزدەر ونى ءتۇسىن­بەيسىزدەر» دەپ ايتتىم» دەيدى (ك ۇلىپ). ىزىنشە وسى جاقتىڭ ساباق بەرۋ مادەنيەتىن ۇيرەنىپ الدىم.
– اعىلشىنتىلدى ستۋدەنتتەر قازاق ءتى­لىن تەك زەرتتەۋىنە قاجەت ماتەريالداردى ىزدەۋ ءۇشىن قولداناتىن سەكىلدى كورىنەدى. ولار­دىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋ دەڭگەيى، اناۋ ايت­قانداي، جوعارى ەمەس شىعار؟
– جوق، اراسىندا جوعارى دەڭگەيگە دەيىن جەت­كەندەر بار. ءتىپتى، ستەنفورد ۋنيۆەر­سي­تە­تىندە قازاق ءتىلىن ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزگەن ستۋ­دەنتتەرىم جەتەرلىك. وندا وقيتىن ستيۋ ماك­لافلين دەگەن ستۋدەنتىم قازاقشا ءسوي­لە­گەندە بىزدەن اسىپ تۇسپەسە، كەم تۇسپەيدى. ەڭ­بەكقور بالا. ستەنفوردقا كەز كەلگەن ستۋدەنت تۇسە بەرمەيدى، وندا وقۋ قيىننىڭ قيىنى، ءىز­دەنۋ­شىگە ارتىلاتىن جۇك كوپ. سونىڭ وزىندە قازاق تىلىنە ۇيرەنۋگە ۋاقىت تاۋىپ جۇرگەنىنە ريزا بولاسىڭ. جازدا قازاقستانعا بارعاندا Geographic Qazaqstan جۋرنالى نومىرلەرىنىڭ اراسىنان ستيۋعا پايدالىسىن تاڭداپ، ساتىپ الىپ، «وسى جۋرنالداردى وقىپ كورشى» دەپ ونىڭ قولىنا تاپسىرعانمىن. جالپى، ولار ساباققا ءجۇردىم-باردىم قارامايدى. ۇيرەنە­مىن دەگەن ماقساتپەن كەلەدى. ارتىڭنان قالماي ءجۇرىپ، ۇيرەنىپ الادى. بىرەۋىنە وڭاي، ال ەندى بىرەۋىنە قيىن سوعادى، بارلىعى ستۋدەنتتىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى. بىراق قازاق ءتىلى اۋەزدى ءتىل عوي. كەيدە كوپتىڭ ورتاسىندا بالالارىما قازاقشا سويلەسەم، اينالامداعىلار جالت بۇرى­لىپ «وتە ادەمى ءتىل، قاي تىلدە سويلەپ جا­تىرسىز؟» دەپ سۇرايدى. وسى رەتتە ايتا كەتەيىن دەگەنىم، بىزدە، قازاق دۇنيەتانىمىندا زەرتتەي­تىن نارسە كوپ. مەن سونى ستۋدەنتتەرىمە تاۋىپ بەرەمىن. مىسالى، انيماتسياعا اۋەس ءبىر ستۋدەن­تىمە امەن قايداروۆتىڭ «قارلىعاشتىڭ قۇي­رى­عى نەگە ايىر؟» اتتى كارتيناسىنداعى مۋزى­­كامەن كونتراست جاسايتىن جەرىن تاۋىپ بەرىپ ەم، قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. تاقىرىپ تاۋىپ بەرىپ قانا قويماي، ونىڭ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى جوعارى ەمەستىگىن ەسكەرىپ، بۇكىل ماقالانى اۋدارىپ بەردىم. سول ءۇشىن فا­كۋلتەتتەگىلەردەن ءسوز ەستىگەنىم بار (ك ۇلىپ). كەيىن ول سول زەرتتەۋىن بەدەلدى جۋرنالعا ماقالا ەتىپ شىعاردى. كەيدە ءدارىس بەرۋ كەزىندە تا­قىرىپتان تىس باسقا دۇنيەلەر ايتىپ، ستۋ­دەنتتەرىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ الامىن. سونداي ساتتە ولار «وسى تاقىرىپ بويىنشا دەرەك تاۋىپ بەرىڭىزشى» دەپ كەتپەي، تۇرىپ الا­دى. بىردە «قازاق ۇعىمىندا ايداھار قالاي قابىلدانادى؟» دەگەن تاقىرىپتى ءوربىتىپ وتىرعانىم سول ەدى، دجەك دەگەن ستۋدەنتىم سول تاقىرىپتى بىردەن تاڭداپ، زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، اقىرىندا زەرتتەگەن دۇنيەسىن جۋرنالعا جاريالادى. مۇنداي مىسالدار كوپ. بايقاپ وتىرساڭىز، راسىمەن دە قازاق دۇنيەتانىمىندا زەرتتەيىن نارسە كوپ ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى. الداعى ۋاقىتتا مۇنى زەرتتەيتىن ستۋدەنتتەر­دىڭ قاراسى كوبەيەدى دەپ سەنەمىن. ۇلدارىم سەباستيان مەن جاناسارعا دا كۇي ۇيرەتىپ جاتقانىم دا سوندىقتان. ەكەۋى دە قازاقشاعا سۋ­داي. مۋزىكاعا اۋەس ۇلكەن ۇلىم كۇيلەر تاريحىن زەرتتەسە ەكەن دەيمىن. بالام ارقىلى قازاق مادەنيەتىن دارىپتەگىم كەلەدى. جالپى، شەتەلدىك ستۋدەنتتەر جان-جاقتى بولعان سوڭ، ءبىزدىڭ قورجىندا جاتقان تىڭ تاقىرىپتاردى تاڭداۋعا تىرىسادى. ال بىزدىكىلەردىڭ كوزقارا­سى باسقاشا. قازىر دە وسىندا كەلگەن قازاق ستۋدەنتتەردەن «قازاق ءتىلى بولاشاققا ەسىك اش­پايدى» دەگەن تۇجىرىمدى ءجيى ەستيمىن. ستۋدەنت كەزىمىزدە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىنە جيىركەنە قارايتىن كوزقاراس بولدى. قازىر ول كيىمدەرگە بۇرىننان وڭ كوزقاراس تانىتىپ كەلە جاتقان سەكىلدى كورىنەدى عوي، ال نەگىزىندە ولاي ەمەس-ءتىن. ول زاماندا ۇلتتىق كيىم كيگەن جان­دى ەسكىلىكتىڭ ادامى دەپ قابىلدايتىن. قا­زىر كەيبىر ستۋدەنتتەردىڭ دە قازاق ءتىلى تۋرالى كوزقاراسى، وكىنىشكە قاراي، سوعان ۇقساس.
فاتيما مولداشوۆا: امەريكادا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتكىم كەلەدى– لوس-اندجەلەس مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءىت جۇيەسىنە ءبىزدى جە­كە ۇلت رەتىندە قاراستىرۋ ءۇشىن كوپ ۋا­قىت جۇگىرىپسىز. بارلىعى نەدەن باس­تال­دى؟
– بالام ەكى جىل بۇرىن مەكتەپ اۋىستىردى. وندا وقيتىن بالالارمەن اڭگىمەلەسىپ، ارا­سىندا قازاقشا سويلەسە، ءۇزىلىس كەزىندە بار­لى­عىن باقىلاپ جۇرەتىن سۋپەرۆايزەرى وعان كەلىپ اعىلشىننان وزگە شەت تىلدە سويلەۋگە تىيىم سالىنعانىن ايتقان. ونى ەستىگەن مەن «نەگە سويلەمەيدى ەكەنبىز؟ ءومىر بويى سول تىلدە ءسوي­لەپ كەلە جاتىرمىز. ول نەگە ولاي ايتادى؟» دەپ اشۋعا بۋلىقتىم. نەگىزى، مۇندا جاڭا مەكتەپكە اۋىسقان سوڭ، شۋ شىعارماي، بالالاردى قابىل­داعانى ءۇشىن العىستان باسقا ايتارىڭ بول­ماۋى كەرەك. ال مەن انا جايتتان سوڭ ديرەكتورمەن كەزدەسۋ ۋاقىتىن بەلگىلەپ، مەكتەپكە جەتكەنشە ورەكپىپ، ويىمدى جەتكىزۋگە اسىقتىم. سول كەزدەسۋدە «وسى جەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتە مۇعا­لىم­مىن ءارى لينگۆيسپىن. بالامنىڭ ءتىلى اعىل­شىننان بۇرىن قازاقشا شىققان. قازاقشا جەتىك بىلەدى. ول تىلدە سويلەۋگە بولمايتىنىن ايتقان الگى سۋپەرۆايزەر كاليفورنيانىڭ ءتىل تۋرالى زاڭىن بىلمەيدى» دەپ سول زاڭدا جازىل­عان ەرەجەلەردى ءتىزىپ شىقتىم. اڭ-تاڭ بولعان ديرەكتور شەت تىلدە سويلەۋگە ەشكىم تىيىم سالمايتىنىن ايتتى.
لوس-اندجەلەستە قازاق كوپ تۇرادى. ولار­دان بالالارىن مەكتەپكە قالاي تىركەيتىنىن، قاي ۇلتتار توبىنا جاتقىزاتىنىن سۇراسام، ءبىرى اق ءناسىل، ەندى ءبىرى ازيالىق توپتى تاڭداي­تى­نىن ايتادى. سوسىن ول جۇيەگە قازاق دەگەندى ەنگىزۋ ماقساتىندا پەتيتسيا جينادىم، بىراق از قول جينادىم. سودان سوڭ وسىنداعى قازاقتاردىڭ بالالارى قاي مەكتەپكە بارا­تىنىن ءبىلىپ، ءبىلىم باسقارماسىنا حابارلاسىپ، كوپ ۋاقىت بويى ولاردىڭ قىر سوڭىنان قالماي جۇگىردىم. ولار وعان اسا ءمان بەرمەگەن سوڭ، اقىرىندا Zoom ارقىلى كەزدەسۋ وتكىزىپ، «وسىندا تۇراتىن قازاق دەگەن ۇلت بار. ولار ورىس نە قىتايلىق ەمەس. شىعىس ازيا توبىنا دا كىرمەيدى. ءبىز باسقامىز. بولەك قاراس­تىرىلۋى­مىز قاجەت» دەپ ءتۇسىندىردىم. كوپ ۇزا­ماي ولار حابارلاسىپ، 19 شىلدەدەن باستاپ با­لالار مەكتەپكە تىركەلگەندە انا ءتىلى رەتىندە قازاق ءتىلىن كورسەتە الاتىنىن، قازاق ءتىلىنىڭ ءىت جۇيەگە ەنگىزىلگەنىن ايتتى. ءبىلىم باسقارم­ا­سى­نىڭ باسشىسى «نەگىزى، ءبىز باسقا تىلدەردى ەن­گىز­گەلى جاتقان ەدىك، بىراق ءسىز ەشكىمگە دەس بەر­مەي، كوپ ۋاقىت جۇگىرگەن سوڭ، قازاق ءتىلىن ءبىرىن­شى قىلىپ ەنگىزىپ وتىرمىز» دەيدى. وسى­لايشا، بارلىق وقۋشى ءوزىنىڭ ۇلتى – قازاق ەكە­نىن ءىت جۇيەسىندە راستاي الاتىن بولدى. نە­گىزى، مەن بۇل كەلەسى جىلى جۇزەگە اسار دەپ وي­لاعان ەدىم، شىلدە ايىندا ىسكە اسقانىنا قۋا­نىشتىمىن. الداعى ۋاقىتتا تۇتاستاي كاليفورنيا شتاتىنىڭ ءىت جۇيەسىنە دە ەنگى­زى­لەدى دەدى.
فاتيما مولداشوۆا: امەريكادا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتكىم كەلەدى– سوندا ۇلتى – قازاق دەگەن وپتسيانى كوپ ادام تاڭداسا، الداعى ۋاقىتتا تەك لوس-اندجەلەس ەمەس، تۇگەل امەريكانىڭ مەك­تەپتەرىنە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بار عوي؟
– ءيا. كوبىنە سول وپتسيانى تاڭداۋ كەرەك ەكە­نىن ايتىپ ءجۇرمىن. مۇمكىندىك بولسا، مۇنى ارى قاراي دامىتقىم كەلەدى. اعىلشىن تىلىندە cultural awareness دەگەن تۇسىنىك بار، مۇنىڭ ما­عىناسى – وزگەلەرگە ءوز مادەنيەتىڭنىڭ نيۋانس­تارىن مويىنداتۋ. ونداي قادام جاساۋ ءۇشىن الدىمەن وسىنداي جۇيەلەردى دۇرىستاۋ كەرەك. جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن، قازاقشاعا سۋداي ستۋدەنتىم ستيۋ قازاق ءتىلىنىڭ بار ەكەنىن ستەن­فوردقا كەلىپ ەستىمەي، باسقا جەردەن دە تا­نىپ-بىلسە ەكەن دەيمىن. قازاق ءتىلىن وسىنداعى مەك­تەپتەردىڭ ءىت جۇيەسىنە ەنگىزۋ – تەك باستا­ماسى عانا. ارى قاراي ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن كوپ ادام وسى وپتسيانى تاڭداۋى كەرەك. «كانە، سونشا ءجۇ­گىرگەنىڭدە جيىرما شاقتى قازاق قانا تىركەلدى مە سوندا؟» دەپ ايتپاس ءۇشىن قولداۋ قاجەت. ءبىلىم باسقارماسىنداعىلارمەن قازاق ءتىلىن دامىتۋعا قاتىستى باسقا ماسەلەلەر تۋرا­لى دا سويلەستىم. ولار «الدىمەن، وسى باس­تا­ما­نى ىسكە اسىرايىق، سوسىن باسقاسىن قاراس­تىرا جاتارمىز» دەدى. بىراق وسى باستاماعا دا شۇكىر دەيمىن. ءبىزدىڭ identity قازاق ەكەنىن كورسەتۋ ءۇشىن، قازاق رەتىندە تانىلۋ ءۇشىن بۇل باستامانىڭ ماڭىزى زور. جەكە ۇلت رەتىندە تانىلۋ ءۇشىن وسىنداي جايتتار ماڭىزدى. وسىن­داعى قازاقتىڭ كوبى ورىسشا سويلەگەن سوڭ، اينالاداعىلار ولاردى ورىس دەپ سا­ناي­تىن. بۇرىن قازاقتار ءىت جۇيەدە قازاق ءتىلى جوق بولعان­دىقتان، ورىس ءتىلىن تاڭداپ، ولارعا ورىس اۋدارماشى تاۋىپ بەرىپ، ورىس رەتىندە قاراي­تىن. ال قازىر قازاق رەتىندە تانيدى. مەن وسىن­دا ەمدەلۋگە كەلگەن وتباسىلارعا كومەك­تەس­كەندە جانە سوتتا اۋدارماشى بولىپ جۇمىس ىستەگەندە ۇلتىمىزدىڭ قازاق ەكەنىن ەرەكشەلەپ كورسەتۋ ماڭىزدى ەكەنىن ۇقتىم. بۇيىرسا، الدا­عى ۋاقىتتا بۇدان دا كوپ شارۋا اتقارى­لادى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت! دەگەنىڭىزگە جە­تىڭىز!

سۇحباتتاسقان
ءاليا تىلەۋجانقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button