اشحابادتا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ التىنشى ءسامميتى ءوتتى

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇرىكمەنستاننىڭ اشحاباد قالاسىندا وتكەن VI كاسپي سامميتىنە قاتىستى دەپ حابارلادى turkystan.kz 
 اقوردانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.

پرەزيدەنت اقتاۋداعى تاريحي سامميتتەن بەرى ءتورت جىل وتكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، وسى ۋاقىت ىشىندە الەم تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى.

«بۇرىن-سوڭدى بولماعان «جاھاندىق داۋىل» جاعدايىندا گەوستراتەگيالىق ورنالاسۋى، ەڭ باي تابيعي رەسۋرستارىنىڭ بولۋى، سونداي-اق بىرەگەي ترانزيتتىك الەۋەتىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعى ارتىپ كەلەدى. اقتاۋ ءسامميتى بۇكىل الەم قاۋىمداستىعىنا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردى تەك بەيبىت جولمەن، تاتۋ كورشىلىك پەن دوستىق رۋحىندا شەشۋگە قابىلەتتى ەكەنىن پاش ەتتى. ونىڭ ايقىن دالەلى – كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا ۇزاق جىلعى كەلىسسوزدەن كەيىن قول قويىلۋى»، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى كاسپي – پايدالى رەسۋرستاردىڭ وراسان شوعىرلانۋى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار «شەكسىز مۇمكىندىكتەر تەڭىزى» ەكەنىن ايتتى. ول كاسپي ماڭى ەلدەرىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى تاسىلدەرى تۋرالى ەل كوزقاراسىن ۇسىندى.

«ء;بىرىنشى. بۇگىندە كونۆەنتسيانىڭ تەز ارادا كۇشىنە ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ – ءبىزدىڭ ءبىرىنشى باسىمدىعىمىز. ءتورت جىل بويى بۇل ماسەلەنىڭ ەكى جاققا دا قولايلى شەشىمدەرىن تابۋ ءۇشىن قاجىرلى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ءبىز تاراپتاردىڭ ۇستانىمدارىنا تۇسىنىستىكپەن قارايمىز، ويتكەنى بۇل ماسەلەلەر ۇلتتىق مۇددەلەرگە تىكەلەي قاتىستى.

ەكىنشى. ءداستۇرلى جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ءۇزىلىس جاعدايىندا كولىكتىك ءوزارا بايلانىس تۇراقتى ءوسۋدىڭ جانە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورىنا اينالىپ وتىر. ەۋروپا، ورتالىق ازيا جانە قىتاي اراسىنداعى ترانزيتتىك اعىنداردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ ءرولى ايتارلىقتاي ارتتى. بيىلعى 5 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق جۇكتەردى وسى باعىت بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمى 2،5 ەسەگە، ال كاسپي ماڭى ەلدەرىمەن جالپى تاۋار اينالىمى 9 پايىزدان استامعا ءوستى. تەڭىز ارقىلى جۇك تاسىمالى كولەمىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ءبىز ونىڭ پورتتىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋعا جانە تەڭىز فلوتىن كەڭەيتۋگە كىرىستىك. مەنىڭ ويىمشا، بىزگە شۇعىل ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ جانە جەدەل شەشۋگە تۋرا كەلەدى»، – دەدى توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى سولتۇستىك-وڭتۇستىك پەرسپەكتيۆالى ءدالىزىن ودان ءارى دامىتۋعا دا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. شىعىس ازيا مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ قىسقا جول سانالاتىن قازاقستان – تۇركىمەنستان – يران تەمىر جولىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋعا بولار ەدى، دەيدى پرەزيدەنت. بۇل جاڭا لوگيستيكالىق شەشىم نەبارى 12 كۇن ىشىندە 6000 شاقىرىمنان استام جول جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

«ء;ۇشىنشى. ايماقتاعى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماسەلەسى ەرەكشە وزەكتى. بىلتىر قازاقستان مەن كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ازىق-ت ۇلىك ساۋداسىنىڭ كولەمى شامامەن 3،4 ميلليارد دوللار بولدى، ونىڭ 70 پايىزعا جۋىعى رەسەي ارقىلى قۇرلىق جولىمەن بولدى.

قازاقستاننىڭ ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىگى بار. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتى نىعايتۋ ءۇشىن زاماناۋي لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دايەكتى تۇردە دامىتۋ قاجەت. سوندىقتان ءبىز از شىعىنمەن ءوزارا ساۋدانى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كاسپي ازىق-ت ۇلىك حابىن قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز.

قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن قويمالاۋ، ساقتاۋ جانە ساتۋدىڭ تەحنولوگيالىق دامىعان جۇيەسى بار قازىرگى زامانعى كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل ورتالىقتاردىڭ كاسپي ماڭى ازىق-ت ۇلىك حابىمەن جۇيەلى ينتەگراتسياسى فەرمەرلەردى، ساتىپ الۋشىلاردى، تاسىمالداۋشىلاردى، ساتۋشىلار مەن تۇتىنۋشىلاردى ءتيىمدى كووپەراتسيالاۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋى مۇمكىن. ەڭ باستىسى، بارلىق جەتكىزىلەتىن ءونىمدى وتكىزۋدىڭ سەنىمدى كەپىلدىكتەرىن قامتاماسىز ەتەدى»، – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى تورتىنشىدەن كاسپي ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىنىن، كاسپي جاعالاۋىنداعى ميلليونداعان تۇرعىنداردىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن ءال-اۋقاتى ترانسشەكارالىق سۋ ايدىنىنىڭ تابيعي ورتاسىن ساقتاۋ مىندەتىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن، جەر قويناۋىن بەلسەندى پايدالانۋ جانە رەسۋرستاردى تاسىمالداۋ ايماقتىڭ ەكولوگياسىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىنىن، جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سىن-قاتەرلەرى جانە ونىمەن بايلانىستى كليماتتىڭ وزگەرۋى سۋ رەسۋرستارىنا قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتتى.

«قازىر ءبىز جايىقتى قۇتقارۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋعا مىندەتتىمىز، ايتپەسە جاقىن ارادا قۇتقاراتىن ەشتەڭە قالمايدى. ءبىز بارلىق تاراپتاردى كۇش بىرىكتىرۋگە جانە جايىق وزەنىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا جالپى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋگە شاقىرامىز. بارىمىزگە ورتاق تەڭىزىمىزدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارى تۋرالى ايتا وتىرىپ، كاسپي يتبالىقتارىنىڭ جاعدايىن ايتپاي كەتە المايمىن. ولاردىڭ قىرىلۋ دەرەكتەرى الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. كاسپي يتبالىعى – ەندەميك جانە كاسپي تەڭىزى فاۋناسىنداعى سۇتقورەكتىلەردىڭ جالعىز ءتۇرى»، – دەدى ول.

سونىمەن قاتار، توقاەۆ كاسپي تەڭىزىندەگى بيولوگيالىق رەسۋرستاردى زاڭسىز اۋلاۋعا قارسى كۇرەستىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. پرەزيدەنت وكىنىشكە قاراي، بيورەسۋرستاردى زاڭسىز ءوندىرۋ، بالىق ونىمدەرىن تاسىمالداۋ، بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى زاڭسىز ساتىپ الۋ نەمەسە ساتۋ دەرەكتەرى ءالى دە بارىن مىسالعا كەلتىردى.

«بەسىنشىدەن، كاسپيدىڭ تەڭىز ورتاسىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى نەگىزگى ەرەجەلەر 2003 جىلعى تەگەران كونۆەنتسياسىندا بەكىتىلگەن. قول قويىلعان كۇننەن باستاپ 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى، الايدا، حاتشىلىقتى قۇرۋ ماسەلەسى ءالى شەشىلگەن جوق. ونىڭ فۋنكتسيالارىن ءالى كۇنگە دەيىن جەنەۆاداعى بۇۇ قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىنىڭ ەۋروپالىق كەڭسەسى جۇزەگە اسىرادى. قازاقستان سەرىكتەستەردىڭ نازارىن حاتشىلىق تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە جاعالاۋداعى ەلدەردىڭ بىرىندە ورنالاسۋى ءتيىس ەكەنىنە بىرنەشە رەت اۋداردى»، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، كاسپي ماڭى ەلدەرى اراسىندا مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ قاجەتتىلىگى بىرنەشە رەت تالقىلانعان. بىراق ناقتى قادامدار جاسالماعان.

«مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ حالىقتى جاقىنداستىرىپ قانا قويماي، كاسپيدى زەرتتەۋ كەزىندە ءوزارا ءىس-قيمىلدى ەداۋىر جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەل اراسىنداعى كوپتەگەن حالىقارالىق الاڭداردا ساراپتامالىق دەڭگەيدە ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلعان. سامميتتەر مەن كەزدەسۋلەر ساراپتامالىق پىكىرتالاستاردان بۇرىن بولادى. سونداي-اق، «كاسپي بەستىگى» تالدامالىق قۇرىلىمدارىنىڭ كونسورتسيۋمىن قۇرۋ پايدالى بولادى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە، مۇنداي ءوزارا ءىس-قيمىل ەكى جاقتى دەڭگەيدە تابىستى جۇرگىزىلىپ جاتىر»، – دەدى توقاەۆ.

توقاەۆ قازاقستان اتا-بابالارىمىزدىڭ ورتاق يگىلىگى مەن مۇراسى – كاسپي ارقاشان دوستىق، تاتۋ كورشىلىك جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق تەڭىزى بولىپ قالا بەرەتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button