قازاق توپىراعىن باسقاندا عانا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزىنە الاسىڭ – ءۇمىتحان گۇلەريۋز، تۇركيا قازاعى

وتكەن اپتادا الەمنىڭ توعىز ەلىندە تۇراتىن 30-عا جۋىق قازاق جاستارى جاڭا تىنىسى اشىلعان سەمەي جەرىندە باس قوستى. سىرتتا جۇرسە دە، قازاقستان دەسە ەلەڭ ەتپەي قويمايتىن ولار «وتان­داستار قورىنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن الاش استاناسىندا وتكەن «كيەلى قازاقستان – 2022» جوباسىنا قاتىستى. وندا تۇركيادان كەلگەن قانداسىمىز ءۇمىتحان گۇلەريۋز قازاقستاننىڭ ءتۇرلى ايماعىنا تۇرىك كاسىپ­كەرلەرىن تارتىپ، ەكى ەل اراسىنداعى مادەنيەت جانە ساۋدا-ساتتىق ەلشىسى بولعىسى كەلەتىنىن جەت­كىزدى. سەمەيدەن ىستانبۇلعا ورالعانىنا التى كۇن بولسا دا، اتاجۇرتقا العاش جاساعان ساپارىنان العان اسەرىن ايتىپ تاۋىسا الماي جۇرگەن ۇمىتحانعا حابارلاسىپ، اڭگىمەلەسكەن ەدىك.

قازاق توپىراعىن باسقاندا عانا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزىنە الاسىڭ – ءۇمىتحان گۇلەريۋز، تۇركيا قازاعى– سەمەيدە وتكەن كەزدەسۋدە «ومبى قا­زاقتارى» ۇيىمىنىڭ باسشىسى تور­عىن اشەنوۆا «تۇركيادان كەلگەن ءۇمىت­حان باۋىرىمىز ءبارىمىزدى تاڭعال­دىر­دى. ەل دەسە جۇرەگى ەرەكشە سوعادى. اي­­­تارى بار. سودان سۇحبات الىڭىزشى» دە­گەن ەدى. الدىمەن ءوزىڭىز تۋرالى ايتا وتىرساڭىز.
– مەن 1993 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءتۇر­كيا­­داعى نيگدە پروۆينتسياسىنىڭ بور اۋدا­نى­نا قاراستى التاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­دىم. 70 جىل بۇرىن اتا-بابالارىمىز گي­ما­لاي، تيبەت اسىپ تۇركياعا ۇدەرە كوش­كەنىن تاريحتان بىلەتىن بولارسىز. ءتۇر­كيا­نىڭ سول كەزدەگى باس ءمينيسترى ادنان مەن­دە­رەس قازاقتارعا التاي اۋىلىندا تۇرۋعا جاعداي جا­ساپ، قۇشاق جايا قارسى العان. ءبىزدىڭ اۋلەت تە سول ايماققا تۇراقتاعان. كەيىن اتا-انام ءبىزدى ىستانبۇل قالاسىنا كوشىرىپ اكەلدى. مەك­تەپتى بىتىرگەن سوڭ ادانا قالاسىنداعى چۋ­كۋروۆا ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋىل شارۋا­شى­لىعى ينجەنەرى ماماندىعىن الىپ شىق­تىم. سوسىن انادولى ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ حا­لىق­ارالىق بايلانىس فاكۋل­تە­تىندە تاعى ءبىلىم الدىم. قازىر نيگدە ومەر­حاليسدەمير ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ تەح­نوپاركى كومپا­نيا­سىن­دا جۇمىس ىستەيمىن. كومپانيانىڭ نيگدەدەگى ور­تا­لىعى مەن ىستانبۇلداعى فيليالىندا باع­دارلاما­لىق قامتاماسىز ەتۋ، جارناما، ءون­دىرىس جانە مەديا جوسپارلاۋ ءىسىن قادا­عا­لايمىن. جۇمىس بارىسىندا ءتۇرلى مۋني­تسي­پا­ليتەت، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، كورپورا­تيۆتى كومپانيالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا جاۋاپتىمىن. ودان بولەك، ءتورت جىل بۇرىن تۇرىك دوسىم ەكەۋىمىز ءىت جانە جار­­ناما جۇمىسىمەن اي­­نالىساتىن ار­نايى اگەنت­تىك اش­قانبىز. قازىر سول اگەنت­تى­گى­مىز­دىڭ نيگ­دە ءجا­نە ىس­تان­بۇل قا­لا­سىندا اشىلعان ەكى كەڭ­سەسى جۇمىس ىستەپ تۇر. سونىمەن قاتار نيگدە­دە تۇراتىن قازاق با­لا­لا­رىنا كومەك­تەسۋ­گە، اسىرەسە اۋىل-اي­ماق­تا تۇرا­تىندارعا قاجەت ءنار­سە­مەن قام­تاماسىز ەتۋگە تى­رىسامىن. بىلاي­شا ايت­قاندا، جۇمىس دەگەن باس­تان اسادى.

قازاق توپىراعىن باسقاندا عانا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزىنە الاسىڭ – ءۇمىتحان گۇلەريۋز، تۇركيا قازاعى
سەمەيدە باس قوسقان قانداستار

– قور وكىلدەرى قازاق­ستان­عا تۇرىك كا­سىپ­كەرلەرىن تارتۋدى ءبىرىن­شى بولىپ باستاما كوتەرگەن ءسىز ەكەنىن ايتادى.
– مەن قازاقستان مەن تۇركيانىڭ ارا­سى­ن­دا مادەنيەت جانە ساۋدا ەلشىسى بولعىم كە­لەدى. تۇركياداعى كاسىپكەر دوستارىممەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن، سونداي كەزدەسۋلەردە ولار­دىڭ قازاقستاندا بيزنەس اشقان ءتيىمدى ەكە­نىن، ەكى ەل كاسىپكەرلەرى اراسىنداعى جۇ­مىس جەمىستى بولاتىنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر­مىن. قازاقستان مەن تۇركيانىڭ تۋىستاس قا­­لالارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايت­قى­مىز كەلەدى. وسىلايشا، تۇركيا مەن قا­زاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بەكي تۇسەدى. قازاقستان مەن تۇركيا – دوستىعى جا­راسقان، باۋىرلاس ەلدەر. بارىنەن بۇرىن قا­زاقستان – ءبىزدىڭ اتاجۇرتىمىز. قازاق­ستان دامىسا، تۇرىك الەمى دە قارقىندى دا­مي­دى. تۇرىكتەر دە قازاقستاندى كورگىسى، جا­قىننان تانىپ-بىلگىسى كەلەدى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءنا­تيجەسىندە ىسكە اسىرىلاتىن ءار جوبا ءتۇ­رىك الەمىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسا­تى­نى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ودان بولەك، مە­نىڭ يدەيام ىسكە اسسا، قازاقستاندا جۇمىس ورىن­دارى دا كوبەيەدى. باۋىرلارىمىز وزىنە قىزىق ىسپەن شۇعىلدانا الادى. ءدىت­تە­گەنىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الدىمەن ىستان­بۇل­داعى كونسۋلمەن اقىلداستىم. سونداي-اق كەزىندە قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان، قازىر «وتانداستار قورىن» باسقاراتىن ابزال ساپاربەك ۇلىمەن جاقسى ارالاستىق. قانداي ءىستى قولعا الساق تا، الدىمەن ول كىسىنى ىزدەپ، ونىمەن اقىلداسۋعا اسىعامىز. تۇركياداعى قازاقتاردىڭ تۇگەلى ابزال مىر­زانى جاقسى تانيدى ءارى ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. سوندىقتان ىشىمدە ءپىسىپ جۇرگەن بۇل يدەيانى ول كىسىگە دە ايتتىم. بۇيىرسا، كەلەسى ايدا ءتۇر­كيادان ون بەسكە جۋىق كاسىپكەر قازاق­ستان­عا بار­ماق. مەن ءوز تاراپىمنان تۇرىك كا­سىپ­كەر­لەرىنىڭ قازاقستانعا ىسكەرلىك جانە ءما­دەني تۋرلار اياسىندا ءجيى كەلۋىن قامتا­م­ا­سىز ەتۋگە تىرىسامىن.
قازاق توپىراعىن باسقاندا عانا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزىنە الاسىڭ – ءۇمىتحان گۇلەريۋز، تۇركيا قازاعى– ءسىز ايتقان ون بەس كاسىپكەر قازاق­ستان­­نىڭ قاي قالاسىنا كەلۋدى جوسپار­لاپ وتىر؟
– «وتانداستار قورىنىڭ» وكىلدەرىمەن اقىل­داسقان كەزدە ولار الدىمەن كيەلى ءتۇر­كىستان قالاسىن ارالاۋدان باستاعان ءجون ەكە­نىن ايتتى. ىستانبۇلداعى كونسۋل دا سون­دا بارعان دۇرىس دەدى. تۇرىكتەر تۇركى­ستا­ن­دى ارالاپ قانا قويماي، وندا كاسىبىن ءدوڭ­گەلەتىپ وتىرعان جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر­مەن يدەيالار الماسىپ، ديالوگ قۇرۋدى كوز­دەپ وتىر. ولار الدىمەن وسىندا كەلەدى، جان-جاعىن ارالاپ كورەدى. نە قاجەت ەكەنىن ءتۇي­گەن سوڭ كاسىپ اشادى. تۇركىستان تۇركى الە­مىنىڭ رۋحاني استاناسى بولعاندىقتان، تۇرىك­تەر تۇركىستاندى «جاقىن» تارتاتىنىن بىلەسىز. ولار مۇندا ىسكەرلىك بايلانىس ور­ناتۋدان بۇرىن «تۋىستارىمىزعا كەلدىك» دەپ باۋىرلاس ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن كەلەتىنىن دە بىلەسىز. الداعى ۋاقىتتا تۇركىستاننان باسقا دا قالالاردى ارالاپ كورمەكشى. بىراق ولاي نيەت تانىتقانداردىڭ بارلىعى بىردەن كە­لە المايتىنى بەلگىلى. قازىرگى بار ۋايى­مىم – تۇركىستانعا ۇيىمداستىرىلاتىن ساپار ءبىز ويلاعانداي بولىپ، ەكى ەلدەگى كاسىپكەرلەر ءتىل تابىسىپ، ءوزارا ىنتىماقتاستىق ورنات­سا ەكەن.
– سەمەيگە كەلگەنگە دەيىن قازاق­ستان­عا مۇلدە تابانىڭىز تيمەسە دە، اتا­جۇرتىڭىزدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە ءسال دە بولسا ۇلەس قوسۋعا دەگەن ىن­تاڭىز­دىڭ بولعانىنا قايران قالىپ وتىرمىن.
– قانىمىز قازاق بولعان سوڭ ەلەڭ ەت­پەي تۇرا المايسىڭ. قازاق تىلىندە سويلەۋدى اجە­مىزدەن ۇيرەندىك. YouTube-تان قازاق ءان-جىرلارىن تىڭداپ وستىك. دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىسەك بولعانى، جۇرەگىمىز ءجىبىپ سالا بە­رە­دى. اتاجۇرت تۋرالى جاڭالىقتاردى دا قالت جىبەرمەيمىز. «ءىشىمىز» قازاق بولعان سوڭ «سىرتىمىز» دا قازاق بولۋى كەرەك دەگەن وي عوي بىزدىكى.
قازاق توپىراعىن باسقاندا عانا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزىنە الاسىڭ – ءۇمىتحان گۇلەريۋز، تۇركيا قازاعى– سەمەيدەن ىستانبۇلعا ورالعا­نىڭىز­عا التى كۇن بولسا دا، بۇل ساپار­دان العان اسەرىڭىزدى ايتىپ تاۋىسا ال­ماي جۇرگەنىڭىزدى بايقادىق.
– قازاقستانعا العاش رەت كەلگەندىكتەن، را­سىمەن ەسىمدى ءالى جيا الماي ءجۇرمىن. اتا­جۇرتىمىزدىڭ مادەنيەت پەن تاريحقا باي ەكەنىنە كوزىم جەتتى. قازاقستانعا بارعاندا ءتۇ­سىنگەنىم – قازاقستانعا بارماعان سىرت­تا­عى قازاق ءوزىن «قازاقپىن» دەپ ويلاماسىن. نە­گە دەسەڭىز، قازاقستانعا بارعاندا عانا ءوزىڭ­نىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزە الاسىڭ. تو­پىراعىنا تابانىم تيگەن ساتتەگى اسەرىمدى ءسوز­بەن ايتىپ جەتكىزە المايمىن. كيەلى سە­مەي جەرى قازاق ەكەنىمدى ەرەكشە سەزىن­دىردى. سەمەيدىڭ تابيعاتىن ءوزىم تۋىپ-وسكەن التايعا قاتتى ۇقساتتىم. سەمەيدە تۋعان اۋى­لىمدا جۇرگەندەي كۇي كەشتىم. ءتىپتى، ءبىز بار­عان ءبىر اۋىلداعى ءۇيدى كورگەندە اۋىل­داعى ءۇيدى كورگەندەي بولدىم. ۇيىمداس­تىرۋ­شىلار شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنە، ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قو­رىق مۇراجايىنا، سونداي-اق اباي اۋدا­نىن­دا ورنالاسقان جيدەبايعا اپارىپ، اكەلدى. وسى ساپاردا ۇلى اباي تۋرالى كوپ ءما­لى­مەتكە قانىعىپ قايتتىم. ءبىز ءۇشىن ول تۋىپ-وسكەن جەردىڭ توپىراعىن باسۋدىڭ ءوزى ءبىر باقىت. ودان بولەك، قازاق جاستارىمەن ءبىر­گە ءان شىرقادىق. ەرتىس وزەنىنىڭ بويىن ارا­لا­دىق. ايتپاقشى، شاكارىم ۋني­ۆەرسيتەتىنە بار­عان كەزدە ءۇش ستۋدەنت قىز جوقتاۋ ولەڭ ايت­تى. بۇل ولەڭ بىزگە اسەر ەتپەي قويمادى. كو­زىمىزگە جاس الىپ، ەرەكشە كۇي كەشتىك. سە­­­مەي سوزبەن سيپاتتاپ جەت­­كىزە المايتىن «ءتاتتى» ءسات­تەر­مەن ەسى­­­مىزدە قالدى. قاي­تار كۇنى ءبىزدى كەش­كە اسقا شا­قىرعان سەمەي قا­­لا­سى اكى­مى­نىڭ ورىن­با­سارى ايرىقشا قو­ناق­جايلىلىق تانىتتى. مۇن­داي مەيىرىمدى جان­دار ءوزى قالاعان بيىك­تەن اسىپ ءتۇس­كە­نىن قا­­لاي­­مىن. وسى رەتتە ءبىز­­دىڭ استى-ءۇستى­مىزگە ءتۇسىپ، كوڭى­لىمىزدى باق­قان سەمەيلىك­تەرگە زور العىس ءبىل­دىرگىم كەلەدى. 30 جىل ىشىندە بۇرىن-سوڭ­دى مۇنداي ەموتسيانى باستان كەشىر­مەگەن­مىن. ءتو­بەم كوككە ەكى ەلى جەتپەي، قات­تى قۋان­دىم. ونداعىلار ورتا ءجۇز­دەگى ءبىز تارايتىن كەرەيلەر سەمەيدە كوپ تۇرا­تىنىن ايت­تى. سون­دىق­تان اتا-بابا­لارىم­نىڭ جە­رىن­دە ءجۇرمىن دەپ ەسەپتەپ، كو­كىرە­گىم تولعانشا اتا­جۇرت­تىڭ ساف اۋا­سىن ءسى­مىرە جۇ­تىپ، را­قات­تا­نىپ ءجۇر­دىم. ءتىپ­تى، سا­عاتقا دا قارا­­ما­­­­دىم. مەن ءۇشىن كۇن مەن ءتۇن ءبىر­دەي بولدى. كوپ­­­كە دەيىن ۇيىقتا­ماي، ەرەك­شە جەردى كەزىپ، كوپ قىدىر­دىم. ەلشىلىكتە جۇ­مىس ىستەگەن مەرەي دەگەن باۋى­رى­­مىزدىڭ ۇيلەنۋ تويىنا باردىق. وسىلايشا، قا­زاق تويى قالاي وتەتىنىن كورىپ، مار­قايىپ قايت­تىق. ءبىر قىزىعى، تۇركيادا ۇيلەنۋ تويىن قازاقستان­داعى­داي وتكىزبەيدى. ۇستەلگە قويى­­لاتىن تاعام تۇرلەرى از، قازاق­ستان­داعىداي ويىندار وي­ناتىلمايدى، كوپ ءان دە ايتىلمايدى. سىزدەردە تويدا ءتىپتى اكەسى، اناسى، اپكەسى، باۋىرى ءبارى-ءبارى ورتاعا شى­عىپ، اق جارما تىلەگىن ايتادى ەكەن. ال ءتۇر­كيادا ولاي ەمەس. تويعا كەلگەن بارلىق كىسى­نىڭ جاستارعا دەگەن يگى تىلەگىن، اپپاق نيەتىن جەتكىزگەنىنە ريزا بولدىم. سوسىن تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، ءسىز­دەردە توي ساعات تۇنگى ءبىر جارىمدا اياق­تالادى ەكەن. ونداعىلار «بۇل قايتا ەرتە قايت­قانىمىز عوي» دەيدى. ال بىزدە تويعا كەل­گەندەر تۇنگى ون ءبىر جارىمدا تارقايدى. ۇمى­تىپ بارادى ەكەنمىن، فرانتسيا، گەر­ما­نيا، رەسەي، ءوز­بەكستان، يران، موڭعوليا، قىر­عىز رەس­پۋب­ليكاسى، بەلارۋس ەلدەرىنەن كەلگەن 30 بەل­سەندى قازاقپەن تانىستىرعان دا – وسى سەمەي جەرى.
قازاق توپىراعىن باسقاندا عانا ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى تولىق سەزىنە الاسىڭ – ءۇمىتحان گۇلەريۋز، تۇركيا قازاعى– سوندا ءسىز ەۋروپا قازاقتارىنان باس­­قا جەردە دە مادەني قاۋىمداس­تىق­تار جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن بىلمەدىڭىز بە؟
– ءيا، مەن بىزدەن بولەك فرانتسيا، گەر­ما­نيا­دان باسقا ەلدەردە قازاقتاردىڭ باسىن قو­ساتىن ۇيىمدار بار ەكەنىن بىلمەپپىن. سول ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن دوڭگەلەتەتىن قا­زاقتاردان باسقا ەشكىمدى تانىماي­تىن­مىن. الەمنىڭ توعىز ەلىنەن كەلگەن جاستار­مەن تانىسىپ، ولارمەن اتاجۇرتىمىزدا انا ءتىلىمىز – قازاق تىلىندە شۇيىركەلەسىپ، سىر­لاس­­قانىمىزعا قاتتى قۋاندىم. ءبىر-ءبىرى­مىز­بەن قازاقشا تۇسىنىسكەن كەزدەگى سەزگەن ەمو­تسيامدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە الماي­مىن. بىراق ولاردىڭ قازاقشاسى بىزدەن جاقسى ەكەن (ك ۇلىپ). تۇركيادا قازاقتاردىڭ ءما­دەنيەتى، سالت-ءداستۇرى، ۇلتتىق تاعامى ساق­تالعان. بىزدەن دە «رۋىڭ كىم؟» دەپ سۇراي­دى. بىراق بىزدە ساقتالماعان ءبىر نارسە بار، ول – قازاق ءتىلى. مەن باسقا ەلدەردە دە قازاق­شا ەركىن سويلەيتىندەر از شىعار دەپ ويلا­سام، قاتەلەسىپپىن. سەمەيدەگى دەلەگاتسيانىڭ ىشىندە مەنەن جاقسى سويلەيتىندەر كوپ ەكەن. ءبىز قازاق ءتىلىن ۇمىتقانىمىزدى سوندا تۇسىندىك.
– تۇركياداعى قانداس اعالارىمىز ءوزىڭىز سەكىلدى جاستاردىڭ قازاق ءتىلىن ءبىل­مەيتىنىن ايتقان ەدى…
– ءيا، تۇركيادا تۋعان جاستاردىڭ باستى پروب­لەماسى وسى – قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. كەي­بىرى قازاقشا تۇسىنگەنىمەن، سويلەي ال­ماي­دى. ولار تۇركيا جەرىندە ءوسىپ-ءونىپ، تۇرىك­تىلدى ورتادا كوپ ۋاقىت وتكىزەتىندىكتەن، قا­زاق ءتىلى ۇمىت قالادى. قازىر «وتانداستار قورى» تۇركيا قازاقتارىنا قايتسەك قازاق ءتىلىن ۇيرەتسەك بولادى دەگەن ماسەلەنى باستى كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. قازاق تىلىنەن كۋرس، دومبىرا ۇيىرمەسى سەكىلدى ءتۇرلى ءىس-شا­را ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. ابزال ساپاربەك ۇلى «وتانداستار قورىن» باسقارعاننان كەيىن مۇن­داي ءىس-شارالاردىڭ سانى ەكى ەسەگە ارتا ءتۇستى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، ول كىسى تۇركيا قازاقتارىنا نە قاجەت ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ءبىز بولىپ، ءسىز بو­لىپ، ءتول مادەنيەتىمىز، تاريحىمىز بەن ءتىلىمىزدى ساق­تاي الاتىنىمىزعا سەنىمىم مول.

اڭگىمەلەسكەن
ءاليا تىلەۋجانقىزى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button