تاريحتىڭ كوشىن سۇيرەگەن

1991 جىل. ارينە، قازاق حالقى ءۇشىن قاسيەتتى دە قاستەرلى بۇل جىلدى وقىرمانعا تانىستىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ار­تىق. ناق وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپ­كەرى­مىز تۇياقباي زەيىت ۇلىنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىنىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى باستالدى.

تارقاتىپ ايتساق، ول وسى جىلى ءال-فارا­بي اتىنداعى قازمۋ-دى ءتامام­دا­­­عاننان كەيىن ءوزىنىڭ ەڭبەك جولىن باستاعان ا.پۋشكين اتىنداعى ورال پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ، رەكتورلىق لاۋا­زىمعا جايعاسقان ەدى.
كوپ ۇزاماي اتا-بابامىز عاسىرلار بويى اڭساعان ازاتتىقتىڭ اق تاڭى­نىڭ اتۋى – قىرىق­تىڭ قىرقاسىنا شىق­قان قىر­ما ساقال جىگىتتىڭ موينىنا اتان تارت­پاس اۋىر جۇكتى ءبىر­گە الا كەلدى. سول ۋاقىت ءۇشىن جاس عىلىم دوك­­­تورىنىڭ الدىندا وتار­شىلدىقتان ابدەن ەزىلىپ، جانشىلعان قازاق حال­قىنىڭ ۇلتتىق تاريحي ساناسىن جەرگىلىكتى جەردە قالىپتاس­تىرۋ جولىندا قىرۋار جۇمىس كۇتىپ تۇردى.
ءيا، ەل تاۋەلسىزدىگى ءھام «بوستاندىق جە­لى­نىڭ ەسۋىمەن» بىرگە قوعامنىڭ ەستى ءبو­لىگىنىڭ جاپپاي تاريح جازۋعا قۇلشىنا كىرىس­كەنى سونداي – ولكەتانۋشى دا، جازۋشى دا، زەينەتكەر دە، ينجەنەر دە ءبىر-بىرىنەن ەش قالىسقان جوق. بۇل زاڭدىلىق ەدى. حاكىم اباي «ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەپ ايت­پاقشى، سول ءبىر ەلەڭ-الاڭ شاقتا قازاق حال­قىنىڭ اتا تاريحىنا دەگەن سۇرانىسى جوي­قىن بولاتىن. وكىنىشتىسى، سول كەزدە ەلىمىز­دە، سونىڭ ىشىندە ايماقتاردا ءوز ءىسىنىڭ «جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشەتىن» كاسىبي تاريحشىلار جە­تىسپەي جاتتى. وسى رەتتە وڭىرلەردەگى وسىن­داي ماماندار جەتىسپەۋشىلىگىن دەر كەزىندە اڭ­عارعان تۇياقباي رىسبەكوۆتىڭ ءوز زامان­داس­تارى­نىڭ اراسىندا ورنى وقشاۋ، شوقتىعى بيىك. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز، كوپ ۇزاماي الىس­تى بولجاپ، قياداعىنى شولاتىن قىراعى باس­شىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن 1991 جىلى با­تىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تە­­تىن­دە قازاقستان تاريحى كافەدراسى قۇرىلعان-دى.
ءيا، تاعى دا وتكەنگە ءسال شەگىنىس جا­سايىق. وسىدان 25 جىل بۇرىن تۇياق­باي زەيىت ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا ار­نال­عان تورقالى تويدا ونىڭ «وسكەن ولكە تاريحى» اتتى ەڭبەگىنىڭ تۇساۋى كەسىلگەن بولا­تىن. سول جولى اقجايىق توپىراعىنا كەڭەس نۇرپەيىسوۆ، حانگەلدى ءابجانوۆ باستاعان ەلى­مىزگە تانىمال ءمۇيىزى قاراعايداي عالىم­دار­دىڭ ات باسىن بۇرۋى، ولاردىڭ كونفەرەنتسيادا جا­ساعان باياندامالارى مەن دوڭگەلەك ۇستەلدە جەر­گىلىكتى زيالى قاۋىممەن كەزدەسۋى – سول كەز­دەگى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىر بۇيىرىندە تىپ-تى­نىش جاتقان پروۆينتسيالىق قالا ءۇشىن اجەپ­تاۋىر جاڭالىق بولعان-دى. بەدەلدى عالىم ءھام بىلىكتى باسشىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءبىر­تە-بىرتە ۇلكەن عىلىمي ورتالىقتاعى كور­نەكتى عالىمدارمەن بايلانىس اياسى كەڭەيىپ، م.وتەمىسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان وتان تاريحى (قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحى) ما­ماندىعى بويىنشا العاشىندا كان­دي­دات­تىق، كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشىلىپ، تۇراقتى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل ايماقتاردا عىلىمعا قانات قاققان جاس ءىز­دەنۋشىلەردى ورتالىققا بارىپ قورعاۋ قيىن­دىعىنان قۇتقارىپ، ولارعا ماتەريالدىق ءھام مورالدىق تۇرعىدان زور قولداۋ كورسەتكەن يگى­لىكتى ءىس بولىپ شىقتى. اكادەميك ت.رىس­بەكوۆ عىلىمعا قۇلشىنىس بىلدىرگەن قازاقتىڭ ورىمدەي جاستارىن قاناتىنىڭ استىنا الىپ، عىلىمداعى اكەلىك قامقورلىعىن ەش ايامادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول عىلىمعا ىنتاسى مەن تابيعي يكەمى بار كوكورىم قازاق جاستارىنا باعىت-باعدار بەرىپ، ولكە تاريحىنىڭ تىنى­سىن اشتى. شاكىرتتەرى دە ۇستازدارىنىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا ۇمتىلىپ، ۇزاق ىزدەنىستەن كەيىن، بىرىنەن كەيىن ءبىرى كانديداتتىق، قايسىبىرى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن ءساتتى قورعاپ جاتتى. ولاردى بالاپانىنان باۋى­رىنا باسىپ تاربيەلەپ، قاناتتارىن قا­تايتتى جانە وسى جىلدار ىشىندە ءوزىنىڭ دە قو­لىنان قالامى ەش تۇسكەن جوق. ونداعان كىتاپ جازىپ، ولكە تاريحشىلارىنىڭ كوشىن باستادى. سايىپ كەلگەندە، اقجايىق وڭىرىندە سونى سۇرلەۋگە تۇسكەن جاس تاريحشى-عا­لىم­داردىڭ شوعىرى پايدا بولىپ، اكا­دەميك ت.رىسبەكوۆتىڭ تاريحي مەكتەبى قالىپتاستى. مۇنى مويىنداماۋ – اقيقاتقا قيانات. ءسويتىپ، تۇياقباي زەيىت ۇلى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى رەتىندە سان سالالى جۇمىستارىمەن بىرگە، عىلىمي ءىستى ۇيىمداستىرۋشىلىق با­عىتتا دا جارقىراي كورىنىپ، تەك باتىس اي­ماققا ەمەس، رەسپۋبليكاعا تانىمال ءىرى عى­لىمي مەكتەپتىڭ ىرگەتاسىن قالادى. ءسوز جوق، وتان تاريحى عىلىمىنىڭ ارنالى سالاسىنىڭ ءبىرى – ولكە تاريحى. تۋعان ولكە تاريحىنىڭ ءتۇيت­كىلدەرىن تولىق تارقاتۋ بۇكىل قازاق تاريحىمەن تۇتاسقاندا عانا ۇلتتىڭ جاسام­پازدىق رۋحى ەكى ەسە اسقاقتايدى.
ولكە تاريحىن – وتان تاريحىنان استە ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. بىلەتىنى­مىز­دەن بىلمەيتىنىمىز مول، سىر-جۇمباعىن ىشىنە بۇگىپ جاتقان ولكە تاريحىنىڭ قاتپار-قاتپار قىرتىستارىنا سارابدالدىقپەن تەرەڭدەپ، ساليقالىلىقپەن دەن قويۋ – زەرتتەۋشىلىك عۇ­مىرىن ولكە تاريحىنا ارناعان، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكا­دەميك ت.رىسبەكوۆتىڭ ونەگەلى ءومىر جولىنا ءتان. قازىرگى ۋاقىت – بىرەگەي تۇلعانىڭ زەرتتەۋشى عالىم رەتىندە جيعان-تەرگەن ءبىلىم كەنىنىڭ، اقىل-پاراساتىنىڭ ءھام سونى پايىمدارىنىڭ ابدەن تولىسقان كەمەل شاعى. سوڭعى جىل­دار­داعى ەڭبەكتەرى تاجىريبەلى عالىمنىڭ ۇزاق جىلعا سوزىلعان عىلىمي ىزدەنىستەرىنىڭ قورى­تىلىپ-ەكشەلەنگەن، ابدەن جۇيەلەنىپ-سارالانعان جەمىسى دەسەك ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. ويتكەنى تۇياقباي رىسبەكوۆ جاي نە اۋەس­قوي تاريحشى ەمەس، كانىگى ءتىس قاققان كاسىبي تاريحشى. ارينە، عالىم شىعارمالارىنىڭ جۇ­لىن تۇتاسىن قۇرايتىن ونىڭ ولكە تاري­حىنا ارنالعان ەڭبەكتەرى. ءيا، باسشىلىق، اشىپ ايتساق 20 جىلعا جۋىق رەكتورلىق قىز­مەتتە ءجۇرىپ عىلىممەن، سونىڭ ىشىندە نەگى­زىنەن ولكە تاريحىمەن ءۇزىلىسسىز اينالىسۋ ءبىز­دىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزدىڭ ماماندىعىنا دە­گەن ادالدىعى مەن شەكسىز ماحابباتى دەپ ءتۇ­سىنەمىز.
مۇقيات زەردەلەگەن جانعا وتە جاۋاپتى ەكى سالانى قوسا الىپ ءجۇرۋ – الەمدىك ءجا­نە ءوز تاجىريبەمىزدە دە بار ءۇردىس. ماسەلەن، نەمىس كلاسسيكالىق فيلوسوفياسىنىڭ جانە رو­مانتيزم فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزدەۋشىسى گەورگ ۆيلگەلم فريدريح گەگەل (1770-1831) بەرلين ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولا ءجۇرىپ، في­لوسوفيالىق جۇيەسى مەن ديالەكتيكالىق ءادىسىن اياقتاپ ۇلگەرگەن-ءدى. وسى رەتتە قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى سانجار اسفەندياروۆتىڭ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتى بولىپ قۇرىلعان قازاق مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ العاشقى رەكتورى (1928-1931)، الماتى مەديتسينا ينستيتۋتى­نىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جانە تۇڭعىش رەك­تورى (1931-1933) قىزمەتىمەن قوسا قانشاما عى­لىمي ەڭبەك جازعانىن ەسكە تۇسىرسەك تە جەت­كىلىكتى.
ءسوزدىڭ قىسقاسى، تاريحشى-عالىم ۇزاق جىل جوو-عى ۇيىمداستىرۋشىلىق-باس­شىلىق قىزمەتتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ، ءوزىنىڭ بۇكىل-بولمىسىمەن، جان دۇنيەسىمەن سۇيەتىن قازاقستان تاريحىن جانىنا ماڭگىلىك سەرىك ەتىپ، ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىردى تەڭ ۇستادى. اتام قازاقتىڭ «ەكى كەمە قۇيرىعىن. ۇستا، جەتسە بۇيرىعىڭ» دەگەن قاناتتى ءسوزى بەكەر­دەن-بەكەر ايتىلماسا كەرەك. سايىپ كەلگەندە، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جادىنان شى­عارماعان تاجىريبەلى عالىم «ۇندەمەي ءجۇرىپ، ۇلكەن ءىس ءبىتىرىپ»، تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا ولكە تاريحىنىڭ «جاپىراعىن جايعان الىپ ءباي­تەرەگىنە» اينالىپ، وڭىرىمىزدە اياعىنان قاز تۇرعان عىلىمي مەكتەپتىڭ ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاسادى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭسارىسىندە ۇلت تاري­حىنىڭ تۋىن ۇستاعان اكادەميك ما­ناش قوزىباەۆ «مەنىڭ جۇلدىزىم» اتتى مەمۋارلىق ەڭبەگىندە ەلىمىز بويىنشا ءوڭىر تاريح­شىلارىنىڭ كوشىن باستاپ جۇرگەن تاريح­شىلاردىڭ الدىڭعى ساپىندا ت.رىس­بەكوۆتىڭ ەسىمىن اتاعان بولاتىن. تەگىندە « ۇلى داريالاردىڭ اعىسى بىلىنبەي تەرەڭ، ارنالى اعادى» دەگەن دانالىق ناقىل وسىنداي جايساڭ جان­دارعا ارنالسا كەرەك-ءتى.
جازارىڭىز تاۋسىلماسىن، ۇلاعاتتى ۇستاز!

جاڭابەك جاقسىعاليەۆ،
م.وتەمىسوۆ اتىنداعى بقۋ-ءدىڭ دوتسەنتى،
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button