ەل ءۇمىتىن وياتقان قۇرىلتاي

وتكەن اپتادا جاڭادان قۇرىلعان وبلىس ۇلىتاۋدا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى.

بۇعان دەيىن قۇرىلتايدىڭ قۇ­قىق­تىق ستا­تۋسى، نەگىزگى ءمىن­دەت­­تەرى مەن وعان مۇشە ازاماتتار تۋ­رالى اقپار بەرىپ، حالىق­تىڭ، قۇ­رىل­­­­تايعا مۇشە ازاماتتاردىڭ ءۇمىت كۇ­­تىپ وتىرعانى تۋرالى جازعان ەدىك. جيىن­دا قۇرىل­تايدىڭ ءمانى مەن ماڭى­زىن، فۋنكتسيا­سىن جۇرتشى­لىق­قا ناقتىراق ءتۇسىندىرۋ كەرەك ەكەنى اي­­تىلدى. ەندى ۇلتتىق قۇرىلتاي حا­­­­­لىق­قا نە بەرەدى، تاراتىلعان ۇلت­تىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسىنەن ايىر­ما­شىلىعى نەدە، ونىڭ يدەولوگيالىق ءما­نى قانداي دەگەن سۇراق­تاردى قام­تىپ كورەلىك.

قۇرىلتايدا قانداي
ماسەلەلەر كوتەرىلدى؟
ۇلتتىق قۇرىلتاي جال­پى­حا­لىق­تىق ديالوگ پلاتفورما­سى­نا اينالۋعا ءتيىس ەكەنى، وسىلايشا تاري­حىمىزداعى دالا دە­موك­راتياسى ءداس­تۇرى، ۇلىتاۋ، ورداباسى مەن كۇل­تو­­بەدەگى كەلەلى كەڭەستەر جاڭعىرا­تى­نى تۋرا­لى ءاۋ باستا ايتىلعان ەدى. ۇلت­تىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسى تارا­تى­لىپ، ورنىنا ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇ­رىلادى دەگەننەن-اق ونىڭ ماڭىز­­دى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن تۇ­راق­تى تۇردە شاقىرىلىپ وتىراتىنى اي­تىلدى. ياعني، سەنىم كەڭەسىنىڭ جۇ­مىسى ودان ءارى كەڭەي­تىلگەن تۇردە جال­عا­سىپ، تىڭ باستامالار كو­تەرىلەدى، ءمار­تەبەسى دە جوعارى بولادى. قۇرا­­مى­نا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى، ءون­دىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لالارىندا ەڭ­بەك ەتەتىن ازاماتتار، كا­سىپكەرلەر جانە باس­قا دا قوعام بەل­سەندىلەرى شاقىرىلاتىنى، ودان ءبو­لەك ايماقتاعى قوعامدىق كەڭەس­تەر­دىڭ اتىنان كەم دەگەندە ءبىر ادام ءمۇ­شە بولاتىنى سول كەزدەن بەلگىلى بول­دى. وسى ارقىلى حا­لىق­تىڭ بيلىك­كە جەتپەي جاتقان بازىناسى مەن تا­لاپ-تىلەگى تەگىس تىڭدالادى دەگەن ءۇمىت بار. ەندى ەكىنشى قۇرىلتاي جيى­نى تۇگەل تۇركىنىڭ التىن بەسىگى ءتۇر­كى­ستاندا وتپەك. ودان بولەك، جيىندا رەسپۋب­لي­كا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە ءمار­تەبەسى قايتارىلاتىنى ايتىلدى. ال تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ باستاپقى ءمانى ساق­تالادى. دەگەنمەن بۇل كۇن تاۋەل­سىز­دىك الۋعا زور ۇلەس قوسقان ۇلتتىق با­تىرلارىمىزعا تاعزىم كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتىلۋى كەرەك دەگەن شەشىم جاريا ەتىلدى.
جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ سول جول­داعى نەگىزگى باعىت قان­داي بولۋى كەرەك دەگەن ماسەلەدەن باس­تاپ، ءتىل، ءدىن، رۋحانيات سالالارى ءتۇ­گەل قامتىلدى. جالپىۇلتتىق ءبىر­لىكتى نىعايتۋ، رەفورمالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ، جاڭا تەح­نولوگيالار ارقىلى حالىقتى اۋ­­قىمدى رەفورمالارعا قاتىستىرۋ سياق­تى باستامالار ايتىلدى.
بۇدان كەيىن ەل بىرلىگىن بەكىتىپ، تا­تۋلىقتى، بەيبىتشىلىكتى نى­عاي­تاتىن، شىنايى حالىقشىل ۇلت­تىق قۇرىلتاي بولاتىنىنا سەنىم ءبىل­دىرگەن مەملەكەت باسشىسى:
– قۇرىلتايعا پارلامەنت دە­پۋ­تات­­تارى، ساياسي پارتيالار مەن قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءمۇ­شە­لەرى دە شاقىرىلدى. ۇكىمەتتىك ەمەس جانە كاسىبي ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە شەت قالعان جوق. قۇرىلتاي قۇرامىنا ءوڭىر­لىك قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءمۇ­شە­لەرىن قوستىق. مەن، ۇلتتىق قۇرىلتاي اتى­نا زاتى ساي بولىپ، ەل ءۇمىتىن اق­تاي­دى دەپ سەنەمىن. بىزدە ءتۇرلى پىكىر­تا­لاس الاڭدارى بار، بىراق قۇرىل­تاي­دىڭ ورنى ءبىر بولەك. قۇرىلتاي – كەڭ اۋقىمدى جيىن. بىراق بۇل جۇمىستىڭ ساپاسىنا كەرى اسەر ەتپەۋى كەرەك، – دە­دى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قازىرگى قۇرا­مىندا ءماجىلىس دەپۋتات­تارى مەن قحا مۇشەلەرىنەن، ازامات­تىق قوعام مەن ساياسي پارتيا وكىل­دەرى­نەن، ساراپشىلار مەن وڭىرلەردەگى قو­عامدىق كەڭەس مۇشەلەرىنەن، كاسىپ­كەر­لەردەن جاساقتالعان 117 ادام بار. جال­پى تۇڭعىش قۇرىلتايعا قاتىس­قان­دار مازمۇنى جاعىنان ماڭىزدى بول­عانىن ايتادى. وندا ايتىلعان ۇسى­نىستاردى قۇرىلتايدىڭ حات­شى­لى­عى جيناقتاپ، پرەزيدەنتتىڭ وزىنە تاپسىرماق.
ۇلتتىق قۇرىلتاي سوڭىندا مۇح­تار شاحانوۆقا «قازاق­ستان­­­­­نىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلدى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدان كەيىن مەم­لە­­كەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين ۇلت­تىق قۇرىلتاي نەگىزگە الاتىن ءۇش قۇن­دىلىقتى اتادى. ولار بىرقاتار يدەو­لوگيالىق تۇجىرىمدى قامتيدى.
– ءبىرىنشى وي – ءبىزدىڭ مەم­لە­كەت­تى­گىمىزدىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە. ال­تىن وردادان باستاۋ الىپ، قازاق حان­­دىعى داۋىرىندە قالىپتاستى. الا­­­­شوردا كەزەڭىندە جالعاسىپ، تاۋەل­­سىز قازاقستان تۇسىندا قايتا جاڭ­عىردى. ەكىنشى وي – ۇلتتى ۇيىسۋ­عا ۇندەۋ. قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى وتى­رى­سى ۇلىتاۋدا ءوتتى. ەكىنشى جيىن ءتۇر­كىستاندا بولادى. مۇندا بارشا حا­لىقتى بىرلىككە شاقىرعان يدەو­لو­گيالىق وي بار. ءۇشىنشى وي – مەملەكەت ءمۇد­دەسى بارىنەن بيىك. رەسپۋبليكا كۇ­نىن قايتا جاڭعىرتىپ، وعان ۇلتتىق مە­رەكە مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋى – تاۋەل­سىز­دىك يدەياسى مەن مەملەكەتتىك قۇن­دى­لىقتاردى بەرىك ورنىقتىرا تۇسۋگە با­عىتتالعان. وسى ءۇش قۇندىلىق، اتاپ ايت­قاندا ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تا­ري­حي تامىرى تەرەڭدە ەكەنىن تانىتۋ، ۇلتتى ۇيىسۋعا ۇندەۋ، مەملەكەت ءمۇد­دەسىن بارىنەن بيىك قويۋ جاڭا قو­عام­دىق شارتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە ءبىزدىڭ ەڭ باستى باعدارىمىز بولادى، – دەپ ءتۇسىندىردى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان ۇسىنىستار مەن باستامالار اي­تىلعان كۇيى قالمايدى، سول ءما­سە­لەنىڭ باعىتىنا بايلانىستى مەم­لە­كەت­تىك ورگاندار، قوعامدىق بىرلەستىك­تەر­گە جولدانادى. جاۋاپتى ورگاندار ولار­دى قاراپ، شارا قابىلداپ، جۇ­مىس ءنا­تيجەسى تۋرالى مالىمەتتى قۇ­رىل­تاي ءمۇ­شەلەرىنە بەلگىلەنگەن ءتار­تىپپەن جول­دايدى. قۇرىلتايدىڭ جۇ­مىسى، وندا ايتىلعان، قارالعان، تال­قىلان­عان ماسەلەلەر بۇقارالىق اق­پارات قۇرال­دارىندا جاريالانىپ وتىرادى.
العاشقى وتىرىستان كەيىن ناق­تى­لانا تۇسكەن قۇرىلىمنىڭ باعىت-باع­­دارى تۋرالى قۇرىلتاي مۇشەسى ايدوس سارىمنىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

ايدوس سارىم،
ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى:

قۇرىلتاي – باستامالاردىڭ
ءمانىن حالىققا جەتكىزەتىن
ساياسي-يدەولوگيالىق قۇرال

– قۇرىلتايدىڭ ماقسات-ءمىن­دەت­تەرى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىندا تو­لىق انىقتالعان سياقتى. دەگەنمەن قو­عامدا «قۇرىلتاي دەگەن وسىلاي بولۋى كەرەك ەدى» دەگەن سياقتى داۋ­رىق­پا اڭگىمەلەر جوق ەمەس.
مەنىڭشە، ەڭ الدىمەن مىنانى ءتۇسىنىپ الۋ كەرەك: قۇرىلتاي –پرەزيدەنتتىك پلاتفورما، ياعني پرە­زي­دەنتتىڭ باعىت-باعدارىن، «جاڭا قا­­زاقستان»، «ەكىنشى رەسپۋبليكا» دە­گەن سياقتى ستراتەگيالىق باعدار­لا­ما­لارىن قولدايتىن توپتاردىڭ، كۇشتەردىڭ بىرىگەتىن، توپتاساتىن جەرى. ەكىنشىدەن، پرەزيدەنتتىڭ وسى رە­­­فورمالاردى اتقارۋعا بايلانىستى سايا­سي، يدەولوگيالىق، قوعامدىق شتا­بى سياقتى ۇيىم. وندا تەك قوعامدى بىرىكتىرەتىن، توپتاستىرۋ، ۇيىمداس­تىرۋ تۇرعىسىنداعى ۇلكەن ماسەلەلەر قا­راستىرىلادى. ال ەكونوميكا، باس­قا دەيتىن بولساق، پرەزيدەنتتىڭ جا­نىن­دا دا، ۇكىمەتتىڭ اياسىندا دا كوپ­تەگەن ۇيىم بار. ۇشىنشىدەن، ونىڭ قۇرامى تۇراقتى تۇردە جاڭارتىلىپ وتىراتىنى ايتىلدى. زاماننىڭ ۇدە­رىسىنە، وزگەرىستەرگە قاراي، ماسەلەن قو­­عامدا جاڭا تاقىرىپ، ماسەلە تۋىن­داۋى مۇمكىن، جاڭا توپتار پايدا بولۋى مۇمكىن. سولاردى قاتارعا قو­سۋ­عا مۇمكىندىگى بار. سوندىقتان ونى پار­لامەنتكە بالاما ۇيىم دەپ ايتۋ­عا كەلمەيدى. كەرىسىنشە، قايتا قۇرىل­تاي­دا ۇلكەن ماسەلەلەر ايتىلادى. ونىڭ ىشىندە ايماقتاردىڭ، پار­تيا­لاردىڭ وكىلدەرى بار، ۇلكەن سترا­تە­گيا­لىق، ياعني 5-10-20 جىلدىق ءما­سە­لەلەردى تالقىلاپ، سونى پارلامەنت ار­قىلى زاڭداستىرۋعا بولادى. سو­نى­مەن قاتار پرەزيدەنتكە ايماقتاردان اق­پارات الۋ ءۇشىن، سول جاقتاعى كۇر­دەلى ۇدەرىستەردەن حاباردار بولۋ ءۇشىن قۇرىلعان كونسۋلتاتيۆتىك ۇيىم.
ال ودان بۇرىن بولعان قوعامدىق سە­نىم كەڭەسى قانشا دەگەنمەن كاسىبي دايىندىعى بار، ءار سالانىڭ ساراپ­شى­لارىنان قۇرالعان ۇيىم بولاتىن. كوتەرىلگەن ماسەلەلەرى دە اۋقىمدى ەدى. ءتىپتى، وسى بولىپ جاتقان كونس­تي­تۋتسيا­لىق وزگەرىستەرگە دا ىقپال ەت­كەن، قۇجاتتارىنىڭ ازىرلەنۋىنە دە تىكە­لەي ارالاسقان، اتسالىسقان ۇيىم بول­دى. رەفەرەندۋمنان كەيىن پرە­زي­دەنت ءوزىنىڭ ساياسي مانداتىن جاڭارت­تى دەۋگە بولادى. حالىقتىڭ تولىق­قان­دى پرەزيدەنت ايتقان رەفور­مالاردى قولدايتىنىنا كوز جەتكىزدى. سە­نىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى دە قۇرىل­تايعا مۇشە بولىپ وتىر، ارينە كاسىبي دايىن­دىقتىڭ اتى – كاسىبي دايىن­دىق، دەگەنمەن كەيدە قوعامداعى ۇدەرىس­تەر ەسكەرىل­مەي قالىپ جاتادى. پرەزيدەنت قوعامداعى اقپارات لەگىن كو­بەيتكىسى كەلەدى. قۇرىلتايعا مۇشە ازا­ماتتار ەلدە بولىپ جاتقان رە­فور­ما­لاردى حا­لىققا بارىنشا جەتكىزىپ، ءتۇ­سىندىرۋگە تىرىسۋعا ءتيىس ەكەنى اي­تىلدى. ءما­سەلەن، مەن قۇرىلتايدا تەك ءىرى-ءىرى ماسەلەلەردى قاراۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايت­قان ەدىم.
ماسەلەن، جاڭا وزگەرىستەرگە باي­لانىستى ەلدەگى بارلىق اكىم سايلاناتىن بولادى، تەك 20-سى، وبلىس اكىمدەرى مەن مەگاپوليس اكىم­دەرى جاناما تاسىلمەن سايلانباق. مۇنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى جەردەگى بي­لىكتىڭ تابيعاتى وزگەرەدى دەگەن ءسوز. ال تابيعاتىنىڭ وزگەرۋى سالىقتىق، بيۋد­جەتتىك قارىم-قاتىناستاردى رەتتەۋى قا­جەت. سوعان بايلانىستى جاقىن ارا­داعى جيىننىڭ ءبىرى جەرگىلىكتى جەردەگى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ، جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتارتىبى قانداي بول­ماق، سايلاۋشىلار مەن اكىمدەردىڭ قا­تىناسى قانداي بولۋى كەرەك دەگەن سياق­تى ماسەلەلەرگە ارنالۋى كەرەك. سو­نىڭ ءبارىن ءجىتى تالقىلاپ، بولا­شاق­تاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ­گە اتسالىسۋ – مىندەت. ايماقتاعى ازا­ماتتاردى جيناپ، پىكىرلەرىن تىڭ­داۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن قورىتىپ، ءبىر مودەلگە جيناقتاپ، ۇكىمەتكە، پار­لامەنتكە ۇسىنۋعا بولادى دەپ وي­لايمىن. ەڭ باستىسى – اقپارات الۋ.
وسىلايشا، بولاشاقتا قۇرىل­تاي­دىڭ كۇن ءتارتىبى جەرگىلىك­تى جەردەن، اۋىل-ايماقتان باستالىپ، ۇسىنىس رەتىندە ءتۇسىپ جاتسا نەمەسە كە­رى­سىنشە، ۇلتتىق قۇرىلتايدا تال­قى­لانعان ماسەلەلەر اۋىل-ايماققا جە­تىپ جات­سا دەگەن نيەت بار. ياعني، قۇرىل­تاي كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ وتىر­عان ءما­سەلەنىڭ مازمۇنىن، قارا­پايىم حالىققا نە بەرەتىنىن ءتۇسىن­دى­رەتىن، جەتكىزەتىن ساياسي-يدەولوگيالىق قۇرال دەۋگە ابدەن بولادى.

قورىتا ايتقاندا، ۇلتتىق قۇرىل­تاي ۇلتتى ۇيىستىراتىن، حالىقتى بىرىك­تىرەتىن، قوعامدىق كەلىسىمدى قا­لىپتاستىراتىن ۇتىمدى تەتىككە اينالادى دەگەن سەنىم بار. العاشقى جيىن قۇرىلتايدىڭ جالپى جۇمىس ءتارتىبىن، ماقساتى مەن مىندەتىن باع­دارلايتىن، باعىتىن ناقتىلايتىن وتىرىس بولدى. الداعى جيىندار كە­لەلى شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتە­دى، جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن قوعامدى جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرۋعا ىقپال ەتەتىن يدەولوگيالىق قۇرال بو­لادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button