حالىققا كەرەگى – الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى – گەننادي شيپوۆسكيح، ءماجىلىس دەپۋتاتى

رەفەرەندۋم حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن اي­شىق­تاعان ءىرى ساياسي وقيعا بولدى. ونىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ 77،18 پايىزى كونس­تي­تۋ­تسياعا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەن­گىزۋ­دى قولدادى. «AMANAT» پار­تياسىنىڭ وكىل­دەرى ايماقتىق ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تا­رىن تىڭعىلىقتى اتقارۋدىڭ ناتيجە­سىن­دە سايلاۋشىلار جوعارى بەلسەندىلىك تا­نىت­تى. دەپۋتاتتار رەفەرەندۋمدى نا­سي­حاتتاۋدان ءبو­لەك، حالىقتىڭ تۇرمىس-جاع­دايىن، ءال-اۋقا­تىن دا كوزبەن كورىپ قايت­تى. حالىقپەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ، مۇڭ-مۇقتاجىن، ارمان-تىلەگىن تىڭ­داعان ءماجىلىس دەپۋتاتى گەننادي شي­پوۆس­­­كيح­پەن سۇحباتتاسقان بولاتىنبىز.

– ەلىمىزدەگى ءىرى ساياسي وقي­عا­لار­دىڭ ءبىرى بۇكىلحالىقتىڭ رەفە­رەن­دۋم ماسەلەسى قوعامدا قىزۋ تال­قى­لان­دى. رەفەرەندۋم ادىلەتتى قوعام قۇرۋعا، قازاقستاننىڭ دەموكرا­تيا­لىق جاڭارۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– رەفەرەندۋم – جاڭا قازاقستان­نىڭ دا­مۋ جولىنداعى العاشقى باس­تاماسى. قا­زاقستان رەفەرەندۋمنان كەيىن سۋ­پەر­پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فور­ماسىنان پار­لامەنتى كۇشتى پرە­زي­دەنت­تىك رەس­پۋب­ليكاعا كوشەدى. «كۇشتى پرە­زي­دەنت – ىق­پالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرە­تىن ۇكى­مەت» قاعيداتى باسشىلىققا الى­نادى. كوپ­تەگەن مەملەكەتتىك ورگان­داردان ەسەپ الۋ كۇشەيەدى. سونى­مەن قاتار ءما­جى­لىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارا­لاس ءۇل­گىمەن سايلانادى: 70 پايىزى – پرو­پور­تسيونالدى، ياعني پارتيا اتىنان، ال 30 پايىزى ماجوريتارلىق نەگىزدە. بۇل دەگەنىمىز – ۇمىتكەردىڭ قانداي دا ءبىر پار­تيادا بولۋى ماڭىز­دى ەمەس، تىكەلەي ساي­لانادى دەگەن ءسوز. ال وبلىستار مەن رەس­پۋبليكالىق ماڭى­­زى بار قالالار ءماس­ليحات­تارى­نىڭ سايلاۋىنا دا ارا­لاس ۇلگى ەنگىزىلە­دى. بۇدان بىلاي ماجو­ري­­تارلىق جۇيە بويىن­شا ءاربىر ايماق پار­لامەنتتىڭ ءتو­مەنگى پالاتاسىنا ءوزى­نىڭ كەمىندە ءبىر دەپۋ­تاتىن سايلاي الا­دى. بۇل جاڭا ۇلگى ءما­جىلىسكە كوز­قارا­سى ءارتۇرلى ازامات­تاردىڭ كەلۋىنە ءمۇم­كىندىك بەرەدى.
وسى جەردە مۇنداي سايلاۋ جۇيە­سى­نىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعا­نىن جانە وسى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ دە­موك­­راتيالىق تارتىسقا الىپ كەلەتىنىن اي­تا كەتۋىمىز كەرەك. مىسالى، ماجو­ري­تارلىق جۇيە بويىنشا وبلىستا 3-4 كانديداتتىڭ ىشىنەن ءبىرىنىڭ ساي­لاۋال­دى باعدارلاماسى حالىققا ۇناپ، كوپ­شى­لىك داۋىسقا يە بولىپ، دەپۋتات بول­دى دەلىك. دەپۋتات بولعاننان كەيىن ءوزى­نىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ورىن­داماسا، حالىقپەن كەرى بايلا­نىس ورناتپاسا، حالىق سول كانديداتتى قاي­تادان قايتارىپ الۋ تەتىگىنە يە بو­لىپ وتىر. بۇل ۇستانىم دەموكراتيا ءداس­تۇرلەرىن نىعايتىپ، حالىق پەن دە­پۋتاتتار اراسىندا ءوزارا جاۋاپ­كەر­شىلىك پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن جاڭا سايا­سي مادەنيەتتى قالىپتاستىرادى.
– رەفورمانىڭ ناتيجەسىن قا­شان كورە باستايمىز؟
– رەفەرەندۋمنىڭ ماقساتى مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ مەحانيزمىنە ءوز­­­گەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى ساياسي، قۇقىق­تىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ بولدى. اتا زاڭى­مىزدىڭ 33 بابىنا ەنگىزىلەتىن 56 ءتۇ­زەتۋدىڭ ءناتي­جەسىندە قۇقىق قورعاۋ سا­لاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتساق، كونستيتۋتسيالىق سوت قۇ­رى­لادى. بۇدان بىلاي ادام قۇقىقتارى ءجو­نىندەگى ۋاكىل، ياعني ومبۋدسمەن ءمار­تە­­بەسى اتا زاڭمەن ايقىندالادى. مۇ­نىڭ ءبارى ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستان­دىعىن قورعاۋ ءۇشىن جا­­سالىپ وتىر. سونداي-اق بۇكىل­حا­لىق­تىق رەفەرەندۋم مەملەكەت ءىسىن حا­لىق­تىڭ ءوزى ايقىنداي­تىنداي جاعدايعا جەت­كىزۋدى ماقسات تۇت­تى. ەلىمىزدىڭ ەڭ ماڭىز­دى قۇجاتى، ياع­ني اتا زاڭىمىز حا­لىق ءۇشىن جۇمىس ءىس­تەيدى. الداعى ۋا­­­قىتتا كونستيتۋ­تسيا­نىڭ 30 پايى­زى­نا ەنگىزىلەتىن وزگەرىس – ەلىمىزدىڭ بو­لا­شاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى دۇنيە. رە­فە­رەندۋم ءبىزدى دەموكراتيالىق قۇن­دى­­لىق­تارعا قاراي باعىتتايتىنى انىق.
رەفەرەندۋم ناتيجەسىنىڭ ىسكە اسۋىن بىرنەشە كەزەڭگە بولگەن ءجون. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ ءوتۋى – جاڭا قازاقستانعا جاسالعان ال­عاش­قى قادام. ال ەكىنشى كەزەڭدە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى تۋرالى، پارلامەنت دەپۋ­تات­تارى­نىڭ مارتەبەسى تۋرالى، ساياسي پارتيا­لار تۋرالى زاڭدار ەلىمىزدىڭ باس قۇجا­تى اتا زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ وزگەر­تى­لە­دى. ال ءۇشىنشى كەزەڭدە قاراپايىم ءومىر­دە قولدانىستا جۇرگەن زاڭدار، كو­دەكستەر كونستيتۋتسيالىق نەگىز­دە­مەگە سۇيەنە وتىرىپ وزگەرتىلە باس­تايدى. بۇل پرو­تسەستەر ءبىرشاما ۋا­­قىتقا سوزىلادى. ال اتالمىش رە­فور­­مانىڭ ىسكە قو­سىلۋى ءۇشىن وسى جىل­­دىڭ اياعىنا دەيىن 20 زاڭ قابىل­دا­نادى.
– جاقىندا ءوزىڭىز وڭىرلەردى ارا­لاپ، حالىقتىڭ جاي-كۇيىمەن تا­­­نىسىپ قايتتىڭىز. شالعايداعى حا­لىقتىڭ قانداي مۇڭ-مۇقتاجى بار ەكەن؟
– رەفەرەندۋمنىڭ الدىندا «AMANAT» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى وڭىرلەردە جۇ­مىس ساپارىمەن بولىپ، ەل ارالاپ قايت­تى. ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم قىزى­ل­ور­داعا ات باسىن بۇرىپ، حالىق­پەن ءجۇز­بە-ءجۇز كەزدەسىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزدىك. كوپشىلىكتىڭ كو­كەيىن­دە جۇرگەن وزەكتى دۇنيەلەردى تال­قىلاپ، تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تىڭ­دادىق.
قالالاردا ينفراقۇرىلىم ءما­سە­لەسى شەشىلگەنىمەن، ناعىز ءتىر­شىلىكتىڭ قايناپ جاتقان ورتاسى – اۋدان مەن اۋىلدار. اۋىلداعى اعايىن­عا ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىردەگى ماسەلەنىڭ شە­شىلۋى ماڭىزدى. حالىققا كەرەگى – الەۋ­مەتتىك جاعدايدىڭ جاقسارۋى. اي­ماق­تاردا اۋىزسۋ، جول جانە گاز ءما­سە­لە-ءسى وزەكتى. ەلدى مەكەندەردە ينف­را­قۇرى­لىمنىڭ ساپالى تۇردە دامۋى، ين­تەرنەت، بايلانىس ماسەلەسى دە ماڭىز­دى. كەي ايماقتاردا تەلەفونمەن ءسوي­لەسۋدىڭ ءوزى مۇڭ ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مىنە، وسىنداي ماسەلەلەردىڭ وڭ شە­شىم تابۋى ءۇشىن ناقتى جوبالاردى ءجۇ­زەگە اسىرۋىمىز كەرەك.
– ەلىمىز جاڭا قازاقستان كە­زەڭى­نە اياق باستى. جاڭا قازاقستان قان­داي بولۋى كەرەك؟
– پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان وڭ ءوز­گەرىس­تەر مەن رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋى­نا، جاڭا قازاقستاننىڭ اياعىنان نىق تۇرىپ، قالىپتاسۋىنا ۇلەس قوسۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ازاماتتىق بورىشى. حا­لىق وزگەرىستەردى قولداۋ ارقىلى جاڭا قازاقستاندى، ادىلەتتى قازاق­ستان­دى قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇل – ەل دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى قادام. ءمى­نە، ءبىز رەفەرەندۋمنىڭ العاشقى ءنا­تيجەسىن كورىپ وتىرمىز. ەلىمىزدە ۇلى­تاۋ، اباي، جەتىسۋ وبلىستارى قۇرى­لىپ، جاڭا زاڭ اياسىندا جۇمىسىن باس­تادى. الداعى ۋاقىتتا كونستيتۋتسيا ايا­سىندا جاڭا زاڭدار قابىلدانىپ، ارى قاراي حالىق يگىلىگىنە قاراي ىسكە اسى­رىلا بەرمەك.
– وسى ورايدا ءبىز ەسكى كادرلار­مەن جاڭا قازاقستان قۇرا الامىز با دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. جاڭا قازاقستانعا قانداي كادرلار كەرەك؟
– بۇگىندە ۇكىمەت مۇشەلەرى جاستار­مەن تولىعا باستادى. جاستاردىڭ بي­لىك­كە كەلۋى، مەملەكەت ىسىنە ارالاسۋى كوڭىل قۋانتادى. لاۋازىمدى قىزمەت ات­قارىپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا مي­نيستر، ۆيتسە-مينيسترلەر، وبلىس اكى­مى­نىڭ ورىنبا­سارلارى بار. جاڭا قا­زاق­ستان­دى قۇرۋعا جاستاردىڭ كوپتەپ ات­سا­لىسۋى وتە ماڭىز­دى. الايدا ءبىز اعا بۋىن­نىڭ اقى­لى مەن تاجىريبەسىنە مۇق­تاج ەكەنىمىزدى ۇمىت­پاۋىمىز قا­جەت. اعا بۋىن مەن جاس­تاردىڭ اراسىن­دا ۇلكەن ديالوگ الاڭى بولۋى كەرەك. جاڭا قازاقستان ءۇشىن جاس ساياساتكەرلەر مەكتەبىن قالىپ­تاستىرۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنى انىق. بۇل باعىتتا «AMANAT» پار­تياسىنىڭ باس­تى ماقساتى – كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ، ەل قامىن كۇيتتەگەن ازا­ماتتاردىڭ مەم­لەكەت ىسىنە ارا­لا­سىپ، مىنبەرلەردەن ءسوي­لەۋىنە ءمۇم­كىن­دىك بەرۋ.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «…پارتيا پوپۋليزممەن اي­­­­نالىسپاۋى كەرەك جانە مۇمكىن ەمەس نارسەگە ۋادە بەرمەۋ كەرەك»، – دە­دى. جالپى حالىقتىڭ پارتياعا سەنىمدىلىگى قالاي قالىپتاسادى؟
– ەڭ باستى پرينتسيپ – ناقتى ىستەر. ءبىز ستاتيستيكا قۋالاماۋىمىز كەرەك. بۇل «AMANAT» پارتياسىنا عانا ەمەس، بارلىق ساياسي پارتياعا قاتىستى. قازىر ەلىمىزدە پارتيا قۇرۋ ءبىرشاما جەڭىل­دەدى. بۇرىن پارتيانىڭ 40 مىڭ مۇشەسى بولۋ كەرەك دەلىنسە، كەيىن شەكتىك مۇشە سانى 20 مىڭعا، ال سوڭعى وزگەرىستەرگە باي­لانىستى قازىر 5 مىڭ مۇشەسى بار پار­تيا تىركەلە الادى. ەلىمىزدىڭ كەز كەل­گەن ازاماتىنىڭ پارتيا قۇرۋعا قۇ­قىعى مەن مۇمكىندىگى بار. مەنىڭ ويىم­شا، قانداي پارتيا بولسىن، پو­پۋليزممەن اينالىسۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى حالىققا جالاڭ ۇران قىزىق ەمەس، ولار ناقتى ىستەر كۇتەدى.
– جاڭا قازاقستانداعى «AMANAT» پارتياسىنىڭ ءرولى قان­داي؟ پار­تيا بيلىككە ىقپال ەتەتىن پار­­تيا بولا الا ما؟
– «AMANAT» – ناقتى ىستەردىڭ پار­تيا­سى. ءبىز بارلىق جاعدايدا اشىقتىق پرين­تسيپىن ۇستانامىز. ءبىزدىڭ باستى ماق­ساتىمىز – حالىققا نەعۇرلىم جا­قىن بولۋ. ناقتى ىستەر مەن ناقتى شە­شىم­دەر قابىلداۋ. ەڭ باستىسى، حا­لىق­تىڭ ماسەلەسىن تەز ارادا التەرناتيۆتى تۇردە شەشىپ بەرۋگە ۇمتىلامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان
ارايلىم بيمەنديەۆا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button